Tổ chức hoạt động trải nghiệm qua dạy học theo chủ đề một số kiến thức chương điện học vật lí 7 theo hướng phát triển năng lực hợp tác của học sinh 1

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM PHẠM NGỌC THÍCH TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM QUA DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ MỘT SỐ KIẾN THỨC CHƢƠNG "ĐIỆN HỌC" VẬT LÝ 7 THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CỦA HỌC[.]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM -

PHẠM NGỌC THÍCH

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM QUA DẠY HỌC

THEO CHỦ ĐỀ MỘT SỐ KIẾN THỨC CHƯƠNG "ĐIỆN

HỌC" VẬT LÝ 7 THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lê Văn Giáo

Phản biện 1: TS Nguyễn Thanh Hải

Phản biện 2: GS.TS Đỗ Hương Trà

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ Khoa học giáo dục họp tại Trường Đại học Sư

phạm vào ngày 03 tháng 7 năm 2022

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

Thư viện Trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

Khoa Vật lí, Trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Giáo dục nước ta đang chú trọng đến việc dạy phát triển năng lực người học Tại Nghị quyết số 29, Hội nghị Trung Ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo, đã đưa ra những quan điểm mới đáp ứng yêu cầu của nền công nghiệp hóa - hiện đại hóa trong giai đoạn phát triển kinh tế xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế hiện nay Trong đó, nêu rõ quan điểm “Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài.” Đồng thời nghị quyết đưa ra mục tiêu mà giáo dục hướng đến là sư phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất của người học Giáo dục không chỉ là việc truyền thụ kiến thức đơn thuần mà còn chú trọng đến việc hình thành các năng lực, kỹ năng cho người học Lý thuyết phải gắn liền với thực tiễn, như vậy học tập không mang tính chất hàn lâm mà ứng dụng thực tiễn trong cuộc sống hàng ngày

Để dạy học phát triển năng lực người học, chương trình GDPT tổng thể đã đề cập đến một nội dung là học qua trải nghiệm Học qua trải nghiệm là một trong những cách học phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh Học qua trải nghiệm là một quan điểm dạy học tích cực, định hướng cho người học biết cách tìm kiếm sử dụng tri thức, tạo cho người học có cơ hội tương tác với người dạy, bạn bè từ đó hình thành kĩ năng và phát triển những năng lực cần thiết

Chương trình giáo dục phổ thông mới coi trọng và tăng cường hoạt động trải nghiệm Mỗi hoạt động trải nghiệm đều yêu cầu vận dụng, kết hợp kiến thức thuộc các lĩnh vực khác nhau từ đó tạo cho người học khả năng vận dụng và kết hợp kiến thức vào thực tế

Việc dạy học theo chủ đề là phương pháp lấy người học làm trung tâm, chính vì vậy nó sẽ làm cho học sinh tham gia một cách tích cực vào bài học, làm thay đổi vai trò của giáo viên và học sinh Giáo viên

sẽ chỉ là người hướng dẫn giúp học sinh tự tìm ra tri thức cho mình Không chỉ vậy, dạy học chủ đề còn góp phần gắn lí thuyết với thực hành, tư duy và hành động, năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề, tinh thần trách nhiệm và khả năng hợp tác của người học

Môn Vật lí là một môn khoa học thực nghiệm, nhưng thực tế dạy học hôm nay vẫn nặng về kiến thức lí thuyết để phục vụ thi cử, ít tìm hiểu sâu về bản chất và sự gắn liền với thực tiễn Với phương pháp và cách thức tổ chức dạy học theo hướng trải nghiệm, học sinh

tự trải nghiệm, trao đổi, hợp tác với nhau, tìm tòi dưới sự hướng dẫn của giáo viên để chiếm lĩnh kiến thức qua đó hình thành các năng lực chung và năng lực chuyên biệt của môn học

Chính vì những lý do trên mà tôi quyết định chọn nghiên cứu

đề tài: Tổ chức hoạt động trải nghiệm qua dạy học theo chủ đề một

số kiến thức chương "Điện học" Vật lí 7 theo hướng phát triển năng lực hợp tác của học sinh

2 Mục tiêu nghiên cứu

Xây dựng được quy trình tổ chức hoạt động trải nghiệm qua chủ đề theo hướng phát triển NLHT của học sinh và vận dụng vào dạy học chương “Điện học” - Vật lí 7 nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh

3 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được quy trình dạy học hoạt động trải nghiệm qua chủ đề theo hướng phát triển NLHT của học sinh và vận dụng vào dạy học vật lí ở trường phổ thông thì sẽ phát triển được năng lực hợp tác cho học sinh

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Hoạt động dạy và học một số kiến thức chương “Điện học” Vật lí 7 theo hướng tổ chức hoạt động trải nghiệm

- Phạm vi nghiên cứu: Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu xây dựng quy trình dạy học theo chủ đề một số kiến thức chương “Điện học” Vật lí 7 theo hướng tổ chức hoạt động trải nghiệm theo hướng phát triển năng lực hợp tác của học sinh, đồng thời tiến hành thực nghiệm sư phạm tại trường THCS Nghĩa Kỳ, huyện Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu đề ra, đề tài phải thực hiện những nhiệm vụ chính sau đây:

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc phát triển năng lực của học sinh trong dạy học Vật lí

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học Vật lí

- Nghiên cứu các biện pháp và xây dựng quy trình dạy học theo hướng tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong dạy học Vật lí

- Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc nội dung chương “Điện học” Vật lí 7 và thiết kế bài dạy học theo hướng tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh một số kiến thức chương “Điện học” Vật lí 7

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánh giá việc phát triển năng lực hợp tác của học sinh trường THCS Nghĩa Kỳ – huyện Tư Nghĩa – tỉnh Quảng Ngãi

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

6.3 Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm

6.4 Phương pháp nghiên cứu thống kê toán học

6.5 Phương pháp và công cụ đánh giá năng lực

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và kiến nghị, tài liệu tham khảo và mục lục thì nội dung của luận văn được cấu trúc thành 3 chương

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn việc phát triển năng lực hợp tác của học sinh qua hoạt động trải nghiệm theo chủ đề trong dạy học Vật lí

Chương 2: Thiết kế và tổ chức hoạt động trải nghiệm qua dạy học chủ đề một số kiến thức chương “Điện học” Vật lí 7 theo hướng phát triển năng lực hợp tác của học sinh

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

1.1.1 Khái niệm về hoạt động trải nghiệm

HĐTN là hoạt động giáo dục, mà trong đó, dưới sự hướng dẫn của người dạy, người học được tham gia trực tiếp các hoạt động khác nhau của đời sống trong và ngoài nhà trường với tư cách là chủ thể hoạt động; qua đó phát năng lực thực tiễn, nhân cách, phẩm chất và

phát huy tiềm năng sáng tạo của mỗi cá nhân HS

1.1.2 Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm

HĐTN là một loại hình hoạt động giáo dục như các môn học khác trong chương trình giáo dục phổ thông, được thực hiện một cách có

tổ chức trong hoặc ngoài nhà trường nhằm phát triển, nâng cao các

kỹ năng của bản thân HS, đồng thời tham gia các hoạt động xã hội, hình thành và phát triển cho HS những phẩm chất, kỹ năng sống và những năng lực cần có của người học Thông qua việc tham gia vào các HĐTN, HS được phát huy vai trò chủ thể, tích cực, chủ động, tự

giác

1.1.3 Nội dung và hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm

1.1.3.1 Nội dung của hoạt động trải nghiệm

Nội dung của HĐTN rất đa dạng và mang tính tích hợp, tổng hợp kiến thức, kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập khác nhau xoay quanh các mối quan hệ giữa cá nhân HS với bản thân; giữa HS với người khác, cộng đồng và xã hội; giữa HS với môi trường; giữa HS với nghề nghiệp

1.1.3.2 Hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm

HĐTN được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau như hoạt động câu lạc bộ, tổ chức trò chơi, diễn đàn, sân khấu tương tác, tham quan dã ngoại, các hội thi, hoạt động giao lưu, hoạt động nhân đạo, hoạt động tình nguyện, hoạt động cộng đồng, sinh hoạt tập thể, lao động công ích, sân khấu hóa (kịch, thơ, hát, múa rối, tiểu phẩm, kịch tham gia,…), thể dục thể thao, tổ chức các ngày hội,… Mỗi hình

thức hoạt động trên đều mang nghĩa giáo dục nhất định

1.1.4 Thiết kế hoạt động trải nghiệm

1.1.4.1 Yêu cầu chung về thiết kế hoạt động trải nghiệm 1.1.4.2 Các bước thiết kế các hoạt động trải nghiệm

Bước 1: Xác địn n u cầu tổ c ức HĐTN Công việc này bao gồm một số việc

Bước 2: Đặt tên cho hoạt động

Bước 3: Xác định mục tiêu của hoạt động

Bước 4: Xác định nội dung và p ương p áp, p ương tiện, hình thức của hoạt động

Bước 5: Lập kế hoạch

Bước 6: Thiết kế chi tiết hoạt động trải nghiệm

Bước 7: Kiểm tra, điều chỉnh và hoàn thiện c ương trìn oạt động

Bước 8: Lưu trữ kết quả hoạt động vào hồ sơ của HS

1.2 Năng lực hợp tác

1.2.1 Khái niệm năng lực hợp tác

Năng lực hợp tác là khả năng tương tác giữa cá nhân với cá nhân, giữa cá nhân với tập thể trong hoạt động học tập và trong cuộc sống Năng lực hợp tác cho thấy khả năng làm việc hiệu quả của cá nhân

trong mối quan hệ với tập thể, mối quan hệ tương trợ lẫn nhau để cùng hướng tới một mục đích chung

1.2.2 Những biểu hiện của năng lực hợp tác

Giao tiếp hiệu

quả

- Các thành viên trong nhóm giao tiếp thoải mái với nhau một cách trực tiếp và hướng tới mục tiêu đạt được thành công cho dự án Giao tiếp cởi mở, trung thực và tôn trọng

- Các thành viên tự do bày tỏ suy nghĩ, kiến và các giải pháp tiềm năng để giải quyết vấn đề Mọi người cảm thấy được lắng nghe và thấu hiểu

- Các thành viên nên hỏi các câu hỏi để làm

rõ ý kiến chứ không nên tìm cách phản bác đồng nghiệp của họ

Quản lý xung

đột

- Không để những ý kiến bất đồng gây ảnh hưởng đến kết quả làm việc nhóm Nhóm cần thỏa thuận quy trình xem xét, phân tích, đánh giá và giải quyết các vấn đề trong nhóm cũng như các xung đột

Sự tin tưởng

- Mọi người thoải mái chấp nhận rủi ro hợp

lí trong giao tiếp, ủng hộ các quan điểm và thực thi hành động Các thành viên trong nhóm tin tưởng lẫn nhau và lắng nghe ý kiến của nhau

- Khiêm tốn tiếp thu sự góp ý nhiệt tình hỗ trợ, chia sẻ và giúp đỡ các thành viên khác

Đề cao vai trò

cá nhân

- Các thành viên được xem là những cá nhân đặc biệt với những kinh nghiệm, quan điểm, kiến thức và ý kiến đóng góp không thể thay thế

- Cá nhân hiểu rõ khả năng của bản thân, chủ động nhận trách nhiệm, vai trò của mình trong hoạt động nhóm góp phần thúc đẩy hoạt động nhóm

Không khí hoạt

động

- Không khí làm việc tích cực, khẩn trương, thảo luận sôi nổi của từng thành viên và của nhóm

đó đối chiếu với mục tiêu của HĐTN GV đánh giá năng lực hợp tác của HS thông qua tưởng và sản phẩm mà các em thực hiện

1.3 Thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học Vật

1.4.1 Khái niệm dạy học theo chủ đề

Dạy học theo chủ đề là hình thức tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học, chủ đề,… có sự giao thoa, tương đồng lẫn nhau, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc các hợp phần của môn học đó (tức là con đường tích hợp những nội dung từ một số

đơn vị, bài học, môn học có liên hệ với nhau) làm thành nội dung học trong một chủ đề có nghĩa hơn, thực tế hơn, nhờ đó học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn

1.4.2 Các đặc trưng cơ bản của dạy học theo chủ đề

1.4.2.1 Mục tiêu của dạy học theo chủ đề

1.4.2.2 Vai trò của giáo viên

1.4.2.3 Vai trò của học sinh

1.4.2.4 Nội dung học trong dạy học theo chủ đề

1.4.2.5 P ương p áp dạy học

1.4.2.6 Hình thức tổ chức dạy học

1.4.2.7 P ương tiện dạy học

1.4.2.8 Kiểm tra đán giá

1.4.3 Ưu thế của dạy học theo chủ đề so với dạy học truyền thống

Về cơ bản, điểm tương đồng giữa dạy học chủ đề và dạy học truyền thống là vẫn coi trọng việc lĩnh hội một nội dung kiến thức nền tảng, vì thế dạy học theo chủ đề là mô hình dạy học có thể vận dụng vào thực tiển hiện nay dễ dàng hơn một số mô hình khác Tuy nhiên, nếu căn cứ theo định hướng phát triển giáo dục hiện nay, phương pháp dạy học theo chủ đề có nhiều ưu điểm nổi trội hơn

1.4.4 Dạy học chủ đề với sự phát triển NLHT của học sinh

* Phát triển tư duy và năng lực của học sinh

Dạy học theo chủ đề với điểm nổi bật là khái quát nội dung kiến thức thông qua sử dụng bộ câu hỏi định hướng kiến thức Các câu hỏi của giáo viên đưa ra đều có sự lựa chọn, tinh giảm và đảm bảo phát triển tư duy của học sinh một cách toàn diện Học sinh thường

được tổ chức thành các nhóm nhỏ để cùng nhau thảo luận và giải quyết các vấn đề, nhiệm vụ được giao

* Rèn luyện kỹ năng của học sinh

Dạy học theo chủ đề với hình thức phổ biến là tổ chức lớp học thành các nhóm nhỏ để trao đổi, giải quyết các vấn đề, nhiệm vụ được giao Hình thức làm việc theo nhóm sẽ giúp học sinh ngày càng phát triển hoàn thiện hơn các kỹ năng khi làm việc tập thể

1.4.5 Các bước chuẩn bị cho dạy học theo chủ đề

- Chọn nội dung có thể tổ chức theo dạy học theo chủ đề

- Tổ chức lại nội dung học phù hợp với dạy học theo chủ đề

- Thiết kế tài liệu hỗ trợ

- Bộ công cụ đánh giá

- Kế hoạch bài dạy

- Kế hoạch thực hiện bài dạy

- Tài liệu trợ giúp GV

1.4.6 Tiến trình dạy học cụ thể cho chủ đề học tập

Bước 1: Giới thiệu chủ đề, p ương p áp ọc tập

Bước 2: Thành lập nhóm học tập

Bước 3: Tổ chức thảo luận nhóm

Bước 4: Tổ chức thảo luận lớp

Bước 5: Kết luận, đán giá

Bước 6: Rút kinh nghiệm giờ học

1.5 Tổ chức hoạt động trải nghiệm qua chủ đề trong dạy học Vật

lí

1.5.1 Hoạt động trải nghiệm trong dạy học Vật lí

Các nội dung HĐTN rất phong phú, đa dạng mà HS có thể thực hiện như:

- Tìm hiểu các kiến thức về vật lí và kĩ thuật

- Nghiên cứu các lĩnh vực riêng biệt của vật lí học, tìm hiểu các ứng dụng của vật lí trong đời sống và kĩ thuật

Tổ chức hội thi chế tạo dụng cụ thí nghiệm vật lí

Tham quan, dã ngoại theo chủ đề đối với bộ môn vật lí

Tổ chức trò c ơi trong dạy học vật lí

1.5.3 Biện pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học Vật lí

1.5.3.1 Biện p áp 1: T ay đổi cấu trúc bài lên lớp

1.5.3.2 Biện pháp 2: T ay đổi hình thức kiểm tra, đán giá

1.5.4 Quy trình tổ chức hoạt động trải nghiệm qua chủ đề trong dạy học Vật lí

Quy trình tổ chức HĐTN qua chủ đề trong dạy học Vật lí có 2 giai đoạn:

Giai đoạn 1: Chuẩn bị

Bước 1: Xây dựng chủ đề

Bước 2: Xác định hình thức và biện pháp tổ chức HĐTN p ù ợp Bước 3: Thiết kế tiến trình tổ chức HĐTN qua chủ đề

Giai đoạn 2: Tiến hành dạy học và kiểm tra đánh giá

cho HS trong môn Vật lí, hiện thực mục tiêu dạy học hình thành và phát triển các phẩm chất và NL được quy định trong Chương trình giáo dục tổng thể

CHƯƠNG 2:

THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ KIẾN THỨC

CHƯƠNG “ĐIỆN HỌC” - VẬT LÍ 7 THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CỦA

HỌC SINH 2.1 Đặc điểm cấu trúc, nội dung chương Điện học Vật lí 7 THCS

2.1.1 Đặc điểm kiến thức của chương “Điện học” Vật lí 7 2.1.2 Yêu cầu về chuẩn kiến thức kĩ năng cần đạt

2.1.2.1 Chuẩn kiến thức c ương “Điện học” - Vật lí 7

2.1.2.2 Chuẩn kĩ năng c ương “Điện học” - Vật lí 7

2.1.2.3 Yêu cầu t ái độ

2.2 Định hướng tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học chương “Điện học”

Nội dung chương “Điện học” Vật lí 7 gồm có 13 bài Trong đó có

11 bài trình bày về những nội dung lí thuyết, 2 bài thực hành Trong đề tài của luận văn này tôi tập trung vào các chủ đề sau:

- Chủ đề 1: Sự nhiễm điện và hiện tượng thực tế liên quan

- Chủ đề 2: Các tác dụng của dòng điện và ứng dụng trong thực tế

- Chủ đề 3: Nguồn điện – Hiệu điện thế

2.3 Thiết kế tiến trình dạy học qua chủ đề theo hướng tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh một số kiến thức chương

“Điện học” Vật lí 7

2.3.1 Tiến trình dạy học chủ đề Sự nhiễm điện và hiện tượng thực tế liên quan