Tổ chức dạy học chương “nhiệt học” – vật lí 8 theo mô hình lớp học đảo ngược nhằm phát triển năng lực tự học của học sinh 1

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯ PHAN NGUYỄN KHÁNH VÂN TỔ CHỨC DẠY HỌC CHƯƠNG “NHIỆT HỌC” –VẬT LÍ 8 THEO MÔ HÌNH LỚP HỌC ĐẢO NGƯỢC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH Ngành Lý[.]

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯

PHAN NGUYỄN KHÁNH VÂN

TỔ CHỨC DẠY HỌC CHƯƠNG “NHIỆT HỌC” –VẬT LÍ 8 THEO MÔ HÌNH LỚP HỌC ĐẢO NGƯỢC NHẰM PHÁT TRIỂN

NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH

Ngành: Lý luận và PPDH Bộ môn Vật lí

Mã số: 8.14.01.11

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ

Đà Nẵng – Năm 2022

Công trình được hoàn thành tại TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Người hướng dẫn khoa học: TS Dương Xuân Quý

Phản biện 1: TS Tưởng Duy Hải

Phản biện 2: TS Phùng Việt Hải

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ Khoa học giáo dục họp tại Trường Đại học Sư phạm vào ngày

20 tháng 08 năm 2022

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

Thư viện Trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

Khoa vật lý, trường đại học sư phạm – ĐHĐN

đổi mới công cuộc giáo dục- đào tạo

Tại điều 29 Luật Giáo dục năm 2019 quy định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS, … tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông vào quá trình giáo dục” [10] Như vậy, đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông là

khắc phục lối dạy học thụ động sang dạy học theo phương pháp mới nhằm

giúp học sinh (HS) phát huy tính tự giác chủ động, sáng tạo, khả năng tự học,

tự nghiên cứu, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin, kỹ năng vận dụng linh hoạt kiến thức vào nhiều trường hợp, tình huống khác nhau trong học tập…

Theo Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban chấp hành Trung ương khóa XI

(nghị quyết số 29-NQ/TW) cũng xác định: “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa – hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” [1] Đảng và Nhà nước đã xác định nội dung cốt yếu của việc đổi mới giáo

dục lần này là thay đổi việc dạy học nặng về truyền thụ kiến thức một chiều sang dạy học theo phương pháp giáo dục mới nhằm hình thành năng lực và phẩm chất của con người lao động mới Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất; hình thành phẩm chất, năng lực; phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu; định

hướng nghề nghiệp cho HS

Trong thời gian qua, từ các cấp lãnh đạo đến giáo viên (GV) đã có nhiều

cố gắng để dần tiếp cận với các cách thức đổi mới bên cạnh những kết quả

2 chuyển biến tích cực, giáo dục – đào tạo nước ta vẫn còn mặt hạn chế Đặc biệt, là trong giai đoạn dịch COVID kéo dài như hiện tại, việc dạy học trực tiếp trên lớp cũng bị ảnh hưởng ít nhiều vì dịch bệnh dẫn đến chất lượng giảng dạy và học tập không đảm bảo được mục tiêu đặt ra

Mặc dù đang ở trong thời đại công nghệ, máy vi tính và internet đã trở nên quen thuộc trong cuộc sống, bao gồm cả môi trường dạy và học Đặc biệt, môi trường học tập trực tuyến e-Learning có thể xem là kết quả của thời đại thông tin, khi mà máy vi tính và internet trở nên phổ biến Tuy nhiên, môi trường học tập trực tuyến còn gặp phải nhiều trở ngại cần phải có sự hỗ trợ của môi trường học tập truyền thống

Vật lí là môn học nghiên cứu về các hiện tượng, tìm ra nguyên nhân, định luật…giải thích các hiện tượng thường gặp trong đời sống Nhưng người GV phải tổ chức dạy học như thế nào để đạt được những hiệu quả đó? Dạy học theo mô hình Lớp học đảo ngược (Flipped classroom hay Flipped learning/FL) là sự kết hợp giữa dạy học truyền thống (F2F) và dạy học trực tuyến e-learning _ mô hình dạy học theo hướng phát huy tính chủ động, tự học, sáng tạo của HS trong việc tìm kiếm tri thức Lớp học đảo ngược có thể làm biến đổi cách học cũng như vai trò của HS và GV Người học đóng vai trò trung tâm và chủ động trong quá trình học tập, có thể học mọi lúc, mọi nơi, miễn rằng nơi đó có phương tiện trợ giúp việc học GV sẽ chỉ là người hướng dẫn HS học tập chứ không đơn giản chỉ là người truyền giảng thông tin, kiến thức cho HS Mô hình dạy học lớp học đảo ngược đã được nhiều quốc gia trên thế giới áp dụng vào chương trình giảng dạy Tuy nhiên, hiện nay ở nước ta, Lớp học đảo ngược còn là một mô hình dạy học khá mới và được áp dụng thử nghiệm phổ biến ở một số trường chưa áp dụng nhiều trong dạy học; những tài liệu nghiên cứu cụ thể về việc vận dụng mô hình lớp học đảo ngược trong môn Vật lí vẫn còn khá hạn chế, đặc biệt là cấp THCS Do vậy, việc nghiên cứu áp dụng mô hình này vào trong dạy học là điều khá cần thiết Trong đó, chương “Nhiệt học” là một trong những nội dung có thể sử

3 dụng mô hình Lớp học đảo ngược vào trong giảng dạy rất hiệu quả Chính

vì những lý do này, chúng tôi chọn đề tài: “Tổ chức dạy học chương “Nhiệt học”- Vật lí 8 theo mô hình lớp học đảo ngược nhằm phát triển năng lực

tự học của HS” để nghiên cứu trong luận văn của mình

2 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Lớp học đảo ngược là mô hình lớp học mà ở đó người học tiếp thu nội dung bài học trực tuyến qua việc xem các video bài giảng ở nhà Giờ học ở lớp sẽ dành cho các hoạt động hợp tác giúp củng cố thêm các khái niệm đã tìm hiểu HS sẽ chủ động trong việc tìm hiểu, nghiên cứu lý thuyết hơn, các

em có thể tiếp cận video bất kỳ lúc nào, có thể dừng bài giảng lại, ghi chú và xem lại nếu cần (điều này là không thể nếu nghe GV giảng dạy trên lớp) Với lớp học đảo ngược, việc tìm hiểu kiến thức được định hướng bởi người thầy (thông qua những giáo trình eLearning đã được GV chuẩn bị trước cùng thông tin do HS tự tìm kiếm), nhiệm vụ của HS là tự học kiến thức mới này

và làm bài tập mức thấp ở nhà Sau đó vào lớp các em được GV tổ chức các hoạt động để tương tác và chia sẻ lẫn nhau Các bài tập bậc cao cũng được thực hiện tại lớp dưới sự hỗ trợ của GV và các bạn cùng nhóm Mô hình nay đang được áp dụng trên nhiều nước trên thế giới và được biết đến với tên:

“Flipped Classroom” hay “lớp học đảo ngược”

Dạy học theo mô hình lớp học đảo ngược đã được áp dụng ở nhiều nước trên thế giới Trong bài báo “Inverting the Classroom: A gateway to Creating

an Inclusive Learning Environment” (2000) của nhóm tác giả Lage, Platt và Treglia Trong bài nghiên cứu, nhóm tác giả khẳng định có thể tận dụng thời gian trên lớp bằng cách “đảo ngược” trình tự lớp học, chuyển việc trình bày nội dung bài giảng trực tếp trên lớp sang các phương tiện như máy tính hoặc video ngắn Có thể thấy từ đây mô hình Flipped classrooms bắt đầu được các trường đại học áp dụng thực tế trong việc đổi mới phương pháp dạy học Trong bài thuyết trình “Lớp học đảo ngược” (2006), Tenneson và McGlasson trình bày một phương cách cho GV cân nhắc xem họ có nên đảo ngược lớp

4 học của mình hay không và đưa ra các cách để cải tiến quá trình dạy Đồng thời, bài thuyết trình này cũng đi sâu vào hệ thống quản lí việc học trên máy tính…

Ở Việt Nam hiện nay, đã có một số cơ sở giáo dục áp dụng mô hình LHĐN trong giảng dạy nhưng chủ yếu là ở bậc học Cao đẳng, Đại học, trung học phổ thông và các trang web giáo dục trực tuyến như hocmai.com.vn, Moon.vn… Đã có một số nghiên cứu về mô hình LHĐN trong dạy học:

Nguyễn Chính (2016), Dạy học theo mô hình Flipped Classroom, báo Tia

Sáng-Bộ Khoa học Công Nghệ, ngày 4/4/2016; Nguyễn Văn Lợi (2014),

LHĐN- mô hình dạy học kết hợp trực tiếp và trực tuyến,Tạp chí Khoa học,

trường đại học Cần Thơ, số 34; Luận án tiến sĩ, ĐH Vinh; Nguyễn Quang Thuận (2018), Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn giáo dục công dân lớp 10 theo mô hình LHĐN, Bùi Phương Anh (2020), Ứng dụng

mô hình lớp học đảo ngược trong dạy học Sinh học 8 để phát triển năng lực

tự học cho học sinh THCS …

Các nghiên cứu trên đã đưa ra được nguyên tắc và quy trình thiết kế bài giảng, tài liệu học tập theo mô hình LHĐN áp dụng cho các môn như Vật lí, Tin học, Ngoại ngữ, Giáo dục công dân đã có những đóng góp đáng kể trong việc nâng cao chất lượng giáo dục Tuy nhiên những tài liệu nghiên cứu dành cho cấp THCS còn rất hạn chế Đặc biệt là với bộ môn Vật lí

3 Mục tiêu nghiên cứu

Vận dụng lí luận dạy học phát triển năng lực tự học trong mô hình lớp học đảo ngược vào thiết kế tiến trình và tổ chức dạy học chương “Nhiệt học”- Vật lí 8

4 Giả thuyết khoa học

Nếu vận dụng lí luận về dạy học phát triển năng lực tự học trong mô hình lớp học đảo ngược để xác định được nội dung hoạt động hợp lí của mỗi cá nhân, phù hợp với tiến trình hoạt động theo các giai đoạn dạy học chương

“Nhiệt học” - Vật lí 8, thì sẽ phát triển được năng lực tự học của HS

5

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Việc phát triển năng lực tự học của HS trong dạy học chương “Nhiệt học”

- Địa bàn: Trường THCS Tây Sơn, TP Đà Nẵng

- Thời gian: Từ ngày 01/04/2022 đến ngày 30/04/2022

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện được mục tiêu đã đặt ra của đề tài, nhiệm vụ của đề tài được xác định là:

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về năng lực tự học và nghiên cứu cơ sở lí luận của việc tổ chức dạy học theo mô hình lớp học đảo ngược trong dạy học Vật

lí

- Xây dựng các biện pháp phát triển năng lực tự học của HS thông qua dạy học theo mô hình lớp học đảo ngược

- Tìm hiểu thực trạng về năng lực tự học môn Vật lí của HS trung học cơ

sở hiện nay và việc vận dụng mô hình lớp học đảo ngược trong dạy học Vật

lí

- Xây dựng quy trình phát triển năng lực tự học môn Vật lí cho HS trong dạy học Vật lí thông qua mô hình lớp học đảo ngược và thiết kế một số bài học thuộc chương “Nhiệt học” – Vật lí 8 theo hướng tổ chức dạy học theo

mô hình lớp học đảo ngược nhằm phát triển năng lực tự học của HS

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm nghiệm giả thuyết, đánh giá tính khả thi và hiệu quả của việc tổ chức dạy học theo mô hình lớp học đảo ngược trong việc phát triển năng lực tự học môn Vật lí cho HS trong dạy học

6

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và các tài liệu liên quan về mô hình lớp học

đảo ngược và phát triển năng lực tự học của HS

- Nghiên cứu nội dung chương trình SGK Vật lí 8 chương “Nhiệt học”

7.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Trao đổi với giảng viên, GV có kinh nghiệm về việc áp dụng mô hình lớp học đảo ngược trong dạy học Vật lí

- Tìm hiểu thực trạng về việc sử dụng mô hình lớp học đảo ngược trong dạy học THCS thông qua phiếu điều tra

- Tìm hiểu một số website, video, tài liệu dạy học theo mô hình lớp học đảo ngược trên internet

7.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Nghiên cứu sự phát triển năng lực tự học của HS trên cùng một nhóm đối tượng HS chương “Nhiệt học” – Vật lí 8 theo mô hình lớp học đảo ngược

7.4 Các phương pháp thống kê toán học

- Sử dụng phương pháp thống kê toán học để trình bày kết quả thực nghiệm sư phạm và kết quả điều tra để rút ra những kết luận về sự khác nhau trong kết quả học tập của nhóm TN từ đó rút ra kết luận cho đề tài

7

- Thiết kế 3 tiến trình dạy học: Dẫn nhiệt; Đối lưu – Bức xạ nhiệt; Công thức tính nhiệt lượng trong chương Nhiệt học – Vật lí 8 theo mô hình lớp học đảo ngược

9 Cấu trúc của đề tài nghiên cứu

Ngoài chương mở đầu, chương kết luận, các công trình đã công bố liên quan đến luận văn, tài liệu tham khảo và phụ lục, chương nội dung của đề tài nghiên cứu gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc dạy học theo mô hình lớp

học đảo ngược phát triển năng lực tự học của HS

Chương 2: Thiết kế tiến trình dạy học sử dụng mô hình lớp học đảo

ngược trong dạy học chương “Nhiệt học” – Vật lí 8

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC DẠY HỌC THEO MÔ HÌNH LỚP HỌC ĐẢO NGƯỢC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HS

1.1 Năng lực và năng lực tự học

1.1.1 Khái niệm năng lực

NL là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn

có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí…thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể

1.1.2 Các phương pháp đánh giá năng lực

1.1.3 Khái niệm tự học và năng lực tự học

TH là hoạt động độc lập của người học nhằm chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, những kinh nghiệm để hoàn thiện nhân cách của bản thân; TH

do bản thân ý thức được nhiệm vụ học tập, tự đưa ra kế hoạch học tập và làm chủ trong việc xác định mục đích, nội dung, cách thức học; TH có thể diễn

1.1.4 Cấu trúc năng lực tự học

Cấu trúc năng lực tự học được thể hiện như sau:

1.1.5 Các biện pháp bồi dưỡng năng lực tự học

1.2 Mô hình lớp học đảo ngược

1.2.1 Khái quát về mô hình lớp học đảo ngược

Lớp học đảo ngược là sự kết hợp giữa các hoạt động trực tuyến và trực tiếp để hướng dẫn trong lớp học hoặc các phương thức dạy học khác để giúp phát triển kiến thức và kĩ năng mới Giờ học ở lớp không dùng để giảng bài (vì HS đã xem các bài giảng video, các học liệu đa phương tiện ở nhà qua mạng), mà để tổ chức cho HS thực hiện dự án, hợp tác, làm việc nhóm…giúp hiểu sâu hơn nội dung bài giảng, bồi dưỡng và rèn luyện các NLTH GV có

9 thêm thời gian tìm hiểu thực trạng học tập của HS (sai lầm, thắc mắc) mà kịp thời trao đổi, hỗ trợ, giúp HS nắm vững kiến thức theo đúng tốc độ tiếp thu riêng

Qua các hoạt động học tập trong mô hình lớp học đảo ngược, HS sẽ được rèn luyện tính tự giác, tích cực, đúng kế hoạch, tự đặt câu hỏi khi TH

ở nhà với bài giảng điện tử…Đồng thời, khi học với bạn, HS được rèn luyện các kĩ năng trao đổi làm việc nhóm Khi học với GV, HS có thể hỏi thầy, lắng nghe, ghi chép, học hỏi phong thái giao tiếp của thầy cô HS còn được học và rèn luyện các kĩ năng viết, nói, thuyết trình…

1.2.2 Vai trò của mô hình lớp học đảo ngược

1.2.3 Đặc điểm của mô hình lớp học đảo ngược

1.2.4 Một số công cụ hỗ trợ xây dựng lớp học đảo ngược

1.2.5 Quy trình dạy học theo mô hình lớp học đảo ngược

1.2.5.1 Xác định mục tiêu và đối tượng sử dụng mô hình lớp học đảo ngược

1.2.5.2 Quy trình xây dựng mô hình lớp học đảo ngược

1.2.6 Ưu điểm và hạn chế của mô hình lớp học đảo ngược

1.3.1.2 Hình thành thói quen đặt câu hỏi

1.3.1.3 Tạo nhu cầu trao đổi, tương tác với bạn, với thầy

1.3.1.4 Hình thành và phát triển năng lực ngôn ngữ

1.3.1.5 Hình thành thói quen vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề

➢ Giai đoạn 1: Trước giờ lên lớp

 GV tạo video bài giảng online, gửi link giao nhiệm vụ tự học bài mới trước ở nhà cho HS

 GV soạn và giao nhiệm vụ hoàn thành phiếu học tập và bài tập trắc nhiệm online

 GV tạo group zalo, facebook, tạo các bài viết ứng với chủ đề bài học để

HS vào phản hồi

 GV giao nhiệm vụ hoàn thành sản phẩm cho từng nhóm, yêu cầu chuẩn

bị cho tiết học trên lớp

➢ Giai đoạn 2: Trong giờ học trên lớp

 GV tổng hợp kết quả phiếu học tập ở nhà của HS, tổ chức cho HS thảo luận về kiến thức đã học ở nhà

 GV tổ chức cho các nhóm tiến hành thí nghiệm xác nhận kiến thức

 GV tổ chức hoạt động thảo luận nhóm vẽ sơ đồ tư duy bài học và báo cáo kết quả

 GV tổ chức cho từng nhóm lên trưng bày, giới thiệu sản phẩm của nhóm

 GV nhận xét, chốt kiến thức trọng tâm bài học và phát phiếu tổng kết kiến thức cơ bản của bài học

 GV tổng hợp kết quả trắc nghiệm của HS, nhận xét, trao đổi thắc mắc

 GV giao nhiệm vụ làm bài tập vận dụng cho các nhóm, theo dõi hoạt động các nhóm

 GV chuẩn bị phiếu đánh giá, hướng dẫn, theo dõi HS tự đánh giá và đánh giá năng lực hợp tác

➢ Giai đoạn 3: Sau giờ học trên lớp

 GV soạn và giao nhiệm vụ làm bài tập củng cố cho HS, theo dõi phản hồi, hỗ trợ, hướng dẫn HS muốn mở rộng thêm về kiến thức

1.4.1 Mục đích điều tra

1.4.2 Nội dung điều tra

1.4.3 Đối tượng điều tra và cách thực hiện

1.4.4 Kết quả điều tra

1.4.4.1 Kết quả điều tra GV (16 GV)

1.4.4.2 Kết quả điều tra HS

1.4.5 Kết luận

Kết luận chương 1

Trong chương 1 chúng tôi đã trình bày cơ sở lý luận của đề tài, đó là những vấn đề khái quát về năng lực, năng lực tự học, đánh giá năng lực tự học, một số khái niệm về mô hình lớp học đảo ngược, đưa ra nguyên tắc, quy trình tổ chức lớp học đảo ngược để phát triển NLTH cho HS

Qua các kết quả điều tra thực trạng áp dụng mô hình lớp học đảo ngược nhằm phát triển năng lực tự học ở một số trường THCS hiện nay cho thấy tại các trường còn hạn chế trong việc phát triển và vận dụng mô hình này vào dạy học nhằm phát triển NLTH cho HS NLTH ở HS vẫn còn hạn chế và chưa phát huy được tối đa, GV cũng chưa chú trọng phát triển NLTH cho HS Các phương pháp dạy học được áp dụng còn hạn chế và chưa thực

sự hiệu quả trong việc phát triển NLTH của HS Đây là cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng để chúng tôi tiếp tục nghiên cứu đề tài