Tổ chức dạy học chương “mắt các dụng cụ quang” vật lí 11 theo mô hình lớp học đảo ngược nhằm phát triển năng lực tự học của học sinh 1

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM  VÕ THỊ PHI TỔ CHỨC DẠY HỌC CHƢƠNG “MẮT CÁC DỤNG CỤ QUANG” VẬT LÍ 11 THEO MÔ HÌNH LỚP HỌC ĐẢO NGƢỢC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH Ngành L[.]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM



VÕ THỊ PHI

TỔ CHỨC DẠY HỌC CHƯƠNG “MẮT CÁC DỤNG CỤ QUANG” VẬT LÍ 11 THEO MÔ HÌNH LỚP HỌC ĐẢO NGƯỢC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Bảo Hoàng Thanh

Phản biện 1: TS Lê Thanh Huy

Phản biện 2: PGS.TS Lê Văn Giáo

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ Khoa học giáo dục họp tại Trường Đại học Sư phạm vào ngày

25 tháng 6 năm 2022

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

Thư viện Trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

Khoa Vật lý, Trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Thực hiện các Nghị quyết của Đảng và Quốc hội, chương trình giáo dục phổ thông mới 2018 được xây dựng theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực (NL), tạo môi trường học tập và rèn luyện giúp người học tích lũy được kiến thức phổ thông vững chắc; biết vận dụng hiệu quả kiến thức vào đời sống và tự học suốt đời; có định hướng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp; biết xây dựng và phát triển hài hòa các mối quan hệ xã hội; có cá tính, nhân cách và đời sống tâm hồn phong phú; nhờ đó có được cuộc sống có ý nghĩa và đóng góp tích cực vào sự phát triển của đất nước và nhân loại

Năng lực tự học (NLTH) thuộc nhóm các NL cốt lõi cần phải hình thành cho người học ngay từ bậc học phổ thông Làm thế nào để bồi dưỡng NLTH trong thời đại công nghệ thông tin CNTT? Với những phương tiện ICT ngày càng hiện đại, người học dễ dàng truy cập thông tin đa lĩnh vực, đa chiều, thu thập xử lý thông tin như thế nào, vận dụng thông tin thu thập được ra sao để giải quyết các vấn đề học tập nhằm đạt mục tiêu học tập cá nhân, tiến đến xác lập được các

kĩ năng tự học, làm hành trang tự học suốt đời? Đây là vấn đề mang tính thời sự cấp thiết của ngành giáo dục khi triển khai thực hiện Nghị quyết 29-NQ/TW về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục sau năm

2018

Đối với môn Vật lí, phát triển NLTH của HS là một trong những nhiệm vụ quan trọng và cũng là định hướng trong đổi mới PPDH đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông mới

Xuất phát từ lí do đó, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu: „„TỔ CHỨC DẠY HỌC CHƯƠNG “MẮT CÁC DỤNG CỤ QUANG” VẬT LÍ 11 THEO MÔ HÌNH LỚP HỌC ĐẢO NGƯỢC NHẰM

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH” Đề tài

này nhằm tổ chức dạy học hiệu quả cho môn vật lí nói riêng và các môn học khác nói chung

2 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

2.1 Các nghiên cứu trên thế giới

2.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam

2.3 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

3 Mục tiêu của đề tài

Thiết kế và tổ chức dạy học một số bài học chương “Mắt Các dụng cụ quang” vật lí 11 theo mô hình lớp học đảo ngược nhằm phát triển NLTH của HS

4 Giả thuyết khoa học

Nếu thiết kế và tổ chức được hiệu quả các tiến trình dạy học một

số bài học chương “Mắt Các dụng cụ quang” Vật lí 11 theo mô hình lớp học đảo ngược thì sẽ góp phần phát triển NLTH của HS phổ thông, góp phần nâng cao chất lượng dạy học

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

5.2 Phạm vi nghiên cứu

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

7.2 Phương pháp điều tra khảo sát

(NLTH) cho HS THPT, làm rõ khái niệm, vai trò, đặc điểm của mô hình lớp học đảo ngược

- Xác định được các tiêu chí chất lượng và bộ công cụ đánh giá sự phát triển NL tự học cho HS THPT

- Điều tra, khảo sát tình trạng dạy và học nhằm phát triển NLTH của HS THPT, đặc biệt dạy học theo mô hình lớp học đảo ngược

- Xây dựng được tiến trình dạy học theo mô hình LHĐN một

số kiến thức Chương “Mắt Các tật của mắt” nhằm phát triển NLTH của HS trong chương trình Vật lí 11 hiện hành

- Tiến hành thực nghiệm và đánh giá được các hành vi của NLTH của một số HS thông qua các tiêu chí và bộ công cụ đã xác định ở trên

9 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, luận văn gồm có 03 chương có nội dung sau:

chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của tổ chức dạy học theo mô hình lớp học đảo ngược nhằm phát triển năng lực tự học của học sinh

Chương 2 Thiết kế tiến trình dạy học một số kiến thức chương “Mắt Các dụng cụ quang” vật lí 11 theo mô hình lớp học đảo ngược nhằm phát triển năng lực tự học của học sinh

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO MÔ HÌNH LỚP HỌC ĐẢO NGƯỢC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH

1.1 Năng lực tự học

1.1.1 Khái niệm năng lực và phân loại năng lực

1.1.1.1 Khái niệm năng lực

1.1.1.2 Phân loại năng lực

1.1.2 Khái niệm tự học và năng lực tự học

1.1.5.1 Một số công cụ đánh giá năng lực

1.1.5.2 Một số phương pháp đánh giá năng lực

1.1.5.3 Thiết kế thang đánh giá năng lực tự học cho học sinh

 Quy trình thiết kế

Quy trình thiết kế thang đo năng lực tự học gồm các bước sau:

Sơ đồ 1.3 Quy trình thiết kế thang đo năng lực tự học

 Quy ước sử dụng thang đo

Bảng 1.2 Lượng hóa các mức độ đạt được của từng hành vi của

tố

Tổng điểm tối đa NLT

H Mức 3

(3đ)

Mức 2 (2đ)

Mức 1 (1đ) Thành tố

1

6đ 15đ

Công thức tính điểm trung bình của một thành tố cho nhóm đối tượng gồm n học sinh

1.2 Cơ sở lí luận của mô hình lớp học đảo ngược (FCM)

1.2.1 Khái niệm mô hình lớp học đảo ngược

1.2.2 Vai trò của mô hình lớp học đảo ngược

1.2.3 Đặc điểm của mô hình lớp học đảo ngược

1.2.4 Nguyên tắc tổ chức hoạt động học tập theo mô hình LHĐN

1.2.5 Phương tiện học tập trong mô hình lớp học đảo ngược

1.2.6 Các biểu hiện của NLTH thông qua áp dụng mô hình lớp học đảo ngược

1.2.7 Ưu và nhược điểm của mô hình lớp học đảo ngược

1.2.7.1 Ưu điểm

1.2.7.2 Nhược điểm

1.2.8 Quy trình xây dựng mô hình lớp học đảo ngược

1.3 Quy trình tổ chức dạy học vật lí theo mô hình LHĐN nhằm phát triển NLTH của học sinh

1.4 Thực trạng sử dụng mô hình lớp học đảo ngược trong dạy học vật lí theo hướng phát triển năng lực NLTH của HS ở

trường THPT trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi và một số tỉnh lân cận hiện nay

1.4.1 Mục đích điều tra

1.4.1.1 Đối với học sinh

1.4.1.2 Đối với giáo viên

1.4.2 Nội dung và phương pháp điều tra

1.4.2.1 Nội dung điều tra

- Để tìm hiểu thực trạng việc dạy học bồi dưỡng NLTH,chúng tôi đã tiến hành điều tra tham khảo ý kiến 351 GV vật lí ở các trường

THPT trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi và một số tỉnh khác trong nước

- Chúng tôi cũng đã gửi phiếu điều tra đến 495 HS ở trường THPT Võ Nguyên Giáp, thành phố Quảng Ngãi, nơi tôi đang công tác

1.4.2.2 Phương pháp điều tra:

1.4.3 Kết quả điều tra

1.4.3.1 Kết quả điều tra học sinh

1.4.3.2 Kết quả điều tra giáo viên

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Trong chương 1 chúng tôi đã trình bày cơ sở lý luận của đề tài, đó là những vấn đề khái quát về NL, NLTH, đánh giá NLTH, một số khái niệm về mô hình LHĐN, đưa ra nguyên tắc, quy trình tổ chức lớp học đảo ngược để phát triển NLTH cho HS

Qua các kết quả điều tra thực trạng áp dụng mô hình LHĐN nhằm phát triển NLTH ở một số trường THPT hiện nay cho thấy tại các trường còn hạn chế trong việc phát triển và vận dụng mô hình này vào dạy học nhằm phát triển NLTH cho HS NLTH ở HS vẫn

còn hạn chế và chưa phát huy được tối đa, GV cũng chưa chú trọng phát triển NLTH cho HS Các phương pháp dạy học được áp dụng còn hạn chế và chưa thực sự hiệu quả trong việc phát triển NLTH của HS Đây là cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng để chúng tôi tiếp tục nghiên cứu đề tài

Chương 2 THIẾT KẾ TIẾN TRÌNH DẠY HỌC MỘT SỐ KIẾN THỨC CHƯƠNG “MẮT CÁC DỤNG CỤ QUANG” VẬT LÍ 11 THEO MÔ HÌNH LỚP HỌC ĐẢO NGƯỢC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH

2.1 Đặc điểm chương “Mắt Các dụng cụ quang” vật lí 11

2.1.1 Đặc điểm chung

2.1.2 Một số kiến thức có thể tổ chức dạy học theo mô hình lớp học đảo ngược

2.2 Thiết kế tiến trình dạy học một số bài học trong chương

“Mắt Các dụng cụ quang” Vật lí 11 theo mô hình lớp học đảo ngược theo hướng phát triển NLTH của HS

2.3.1 Tiến trình dạy học “Lăng kính”

IV Các phiếu học tập hướng dẫn học sinh tự học

V Thiết kế tiến trình dạy học:

5.1 Bước 1: Trước giờ học trên lớp

1 Hoạt động 1: Tự học video bài giảng ở nhà

2 Hoạt động 2: Hoàn thành phiếu học tập và bài tập online

3 Hoạt động 3: Tìm hiểu dụng cụ quang hỗ trợ thủy thủ trong tàu ngầm

5.2 Bước 2 Trong khi lên lớp trực tiếp

Phương pháp, kỹ thuật tổ chức (cách thức tổ chức)

Căn cứ đánh giá

lời câu hỏi

Kỹ thuật khăn trải bàn

- Sản phẩm (phiếu HT của nhóm)

- Sản phẩm (phiếu HT của nhóm)

5.2.2 Tổ chức các hoạt động dạy học cụ thể

5.2.2.1 Hoạt động 1 Khởi động

a Mục tiêu hoạt động:

- Phát hiện đƣợc vấn đề (Nguyên lí hoạt động của thiết bị mà

thủy thủ tàu ngầm dùng để quan sát các hiện tượng trên mặt nước là

gì ? Hay làm thế nào để từ bên này bức tường quan sát được bên kia tường mà không cần phải trèo lên Dùng dụng cụ quang học nào?)

b Nội dung:

c Sản phẩm:

d Tổ chức hoạt động:

*) Chuyển giao nhiệm vụ:

Hãy quan sát một số hình ảnh sau và hoàn thành phiếu học tập số 2:

Bài làm của học sinh

- Sản phẩm (phiếu HT của nhóm)

Hãy quan sát một số hình ảnh sau và hoàn thành phiếu học

Cá nhân đưa ra ý kiến, thảo luận nhóm Đưa ra vấn đề

*) Báo cáo, thảo luận:

Các nhóm lần lượt đưa ra giải pháp

*) Đánh giá, nhận xét, tổng hợp:

GV đánh giá thái độ làm việc, phương án trả lời của

học sinh, ghi nhận và tổng hợp kết quả

Đánh giá xác nhận các thành tố NLTH (L1 Làm việc với tài

liệu) thông qua kết quả làm việc nhóm dưới dạng khăn trải bàn

5.2.2.2 Hoạt động 2: Hình thành kiến thức mới

- Hoạt động 2.1 Tổ chức các hoạt động thảo luận và giải

đáp thắc mắc cho HS chốt lại kiến thức cần đạt

a Mục tiêu hoạt động

Giúp HS giải đáp các câu hỏi còn thắc mắc trong quá trình tự học

b Nội dung

c Sản phẩm

d Tổ chức hoạt động:

*) Chuyển giao nhiệm vụ

GV chia lớp thành 4 nhóm Yêu cầu mỗi nhóm thảo luận 1 nội dung để đưa ra câu trả lời và chốt lại kiến thức trọng tâm

*) Thực hiện nhiệm vụ

- HS thực hiện nhiệm vụ của giáo viên

- HS bổ sung thêm câu hỏi và kiến thức cần được giải đáp

- GV chính xác hóa các nội dung; theo dõi, hỗ trợ , hướng dẫn

các nhóm thực hiện

*) Báo cáo thảo luận

- GV yêu cầu mỗi nhóm cử đại diện từng lên trả lời Sau mỗi phần trả lời GV yêu cầu nhóm khác nhận xét và phản biện

- HS đứng lên trả lời và nhận xét bài làm của các nhóm khác

- Tiến hành được thí nghiệm để rút ra nhận xét

- Trình bày được kết quả thí nghiệm trước lớp

- Góp phần phát triển năng lực: năng lực giao tiếp, hợp tác; năng lực vật lý, tự học

- Phẩm chất: chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm

b Nội dung

c Sản phầm:

d Tổ chức hoạt động

*) Chuyển giao nhiệm vụ

- Giáo viên yêu cầu các nhóm hoàn thành phiếu học tập số 3

*) Thực hiện nhiệm vụ

- HS thực hiện nhiệm vụ của giáo viên Tiến hành thí nghiệm

và rút ra kết quả kiểm chứng lại kiến thức tự học

- GV theo dõi, hỗ trợ, hướng dẫn các nhóm thực hiện

*) Báo cáo thảo luận

- Tổ chức cho các nhóm báo cáo kết quả thí nghiệm

- Góp phần phát triển các PC: Chăm chỉ, trách nhiệm

*) Chuyển giao nhiệm vụ

- Làm việc cá nhân/ hoặc nhóm đôi thông qua phiếu học tập

+ GV theo dõi, quan sát, giúp đỡ khi có yêu cầu

*) Báo cáo kết quả và thảo luận

+ Hết giờ, GV bốc thăm, lựa chọn nhóm ngẫu nhiên lên bảng ghi kết quả

+ Các nhóm khác theo dõi, thảo luận, nhận xét

- Tiến hành thí nghiệm thử và thiết kế bản vẽ kĩ thuật cho sản phẩm “kính tiềm vọng” theo tiêu chí đã thống nhất Biết sử dụng các phương tiện (sách, học liệu E-learning …) phục vụ việc học

- Phát triển các NL thành tố: [T3] [Đ2]

- Góp phần phát triển các PC và NL: Trung thực, tự học, giao tiếp và hợp tác

b Nội dung

- Phiếu học tập số 5

c Sản phầm:

d Tổ chức hoạt động: Làm việc theo nhóm

*) Chuyển giao nhiệm vụ

GV: Các nhóm theo sự phân công hoàn thành phiếu học tập

- GV theo dõi, hỗ trợ, hướng dẫn các nhóm thực hiện

*) Báo cáo thảo luận

- Kết thúc, các nhóm báo cáo bản vẽ của nhóm

- Thảo luận đưa ra ý kiến phản biện cho các bản vẽ

2.3.2 Tiến trình dạy học “Thấu kính mỏng (tiết 2)” (Xem ở phần Phụ Lục 5)

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2

Ở chương này, chúng tôi đã trình bày, phân tích đặc điểm nội dung liên quan đến việc thiết kế các bài học thuộc một số kiến thức ở chương “Mắt Các tật của mắt” Vật lí 11 theo hình thức lớp học đảo ngược nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho HS

Cụ thể:

- Đã trình bày đặc điểm, một số kiến thức trong chương

“Mắt Các tật của mắt” trong chương trình Vật lí 11 có thể tổ chức dạy học theo mô hình lớp học đảo ngược

- Vận dụng hình thức lớp học đảo ngược đề xuất thiết kế tiến trình chung để dạy học nhằm bồi dưỡng NLTH cho HS, minh họa qua ba tiến trình dạy học cụ thể một số bài học thuộc kiến thức

“Mắt Các tật của mắt” Chất lượng và hiệu quả của các bài soạn thảo

sẽ được đánh giá qua tổ chức dạy thực nghiệm ở chương 3

- Lựa chọn đối tượng, nội dung, PP và địa điểm TNSP

- Lập kế hoạch và tổ chức TNSP theo kế hoạch: thiết kế

kế hoạch dạy học và dạy thực nghiệm một số bài giảng đã xây dựng, thu thập thông tin sau thực nghiệm

- Thu thập và xử lí kết quả TNSP (định tính và định lượng) từ đó rút ra kết luận về tính hiệu quả của những đề xuất đã nêu

3.2 Đối tượng, nội dung của thực nghiệm sư phạm

3.2.1 Đối tượng của thực nghiệm sư phạm

3.2.2 Nội dung thực nghiệm sư phạm

Tổ chức tiến trình dạy học theo mô hình lớp học đảo ngược chương “Mắt Các dụng cụ quang” -Vật lý 11 cho các lớp ĐC và TN theo đúng phân phối chương trình đã được xây dựng ở tổ chuyên môn trong cùng một khoảng thời gian

Nội dung thực nghiệm cụ thể như sau:

- Lớp TN: Tổ chức cho HS thực hiện 3 giáo án:

Giáo án 1: Bài 28 Lăng kính

Giáo án 2: Bài 29 Thấu kính mỏng (tiết 2)

Giáo án 3: Bài 31 Mắt (tiết 2)

- Lớp ĐC: Thiết kế kế hoạch dạy học bình thường, không sử dụng mô hình lớp học đảo ngược và kiểm tra theo đề như lớp TN

Trong nhóm TN chúng tôi chọn một cách ngẫu nhiên ra 9

HS có học lực khác nhau để quan sát đánh giá kết quả phát triển NLTH theo mô hình LHĐN

Bảng 3.2 Số lượng HS chọn theo dõi và đánh giá

1 Nguyễn Ngọc Duy 4 Đặng Thị Thùy

2 Võ Thị Ngọc

Huyền 5 Châu Bảo Ngọc

8 Trần Thị Thúy Nga

3 Nguyễn Phạm

Quỳnh Thư

6 Nguyễn Đắc Trường 9 Nguyễn Tấn Phát

3.5.2.1 Đánh giá sự phát triển năng lực tự học

a Đánh giá sự phát triển năng lực tự học trên từng đối tượng HS

b Đánh giá sự phát triển NL TL trên từng nhóm HS

3.5.2.2 Kết quả HS tự đánh giá năng lực tự học về năng lực

tự học

3.5.2.3 Đánh giá kết quả thông qua bài kiểm tra

Bảng 3.19 Kết quả tổng hợp điểm của 2 lớp trước khi thực nghiệm

* Nhận xét: Từ bảng điểm ta thấy trình độ của lớp TN và

lớp ĐC là tương dương nhau

- Sau khi Thực nghiệm

Kết quả tổng hợp điểm của 2 lớp thể hiện qua bảng 3.20 :

Bảng 3.20 Bảng phân phối tần số điểm của lớp TN và ĐC

Lớp Số HS Tần số (Số HS đạt điểm X i )

0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

TN 42 0 0 0 0 1 5 6 11 9 7 3

ĐC 42 0 0 0 1 2 7 9 12 7 3 1