Báo cáo " Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự của viện kiểm sát và toà án " pptx

Trong số các cơ quan tiến hành tố tụng, thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự chủ yếu quy định cho cơ quan điều tra, do việc này phù hợp với chức năng và nghiệp vụ của cơ quan điều tra, còn t

TS Vò Gia L©m * uyết định khởi tố vụ án hình sự là hình

thức văn bản tố tụng, xác định sự việc

xảy ra trong thực tế có dấu hiệu của tội

phạm Quyết định khởi tố vụ án hình sự có ý

nghĩa rất quan trọng, vì nó xác lập cơ sở

pháp lí đầu tiên cho hoạt động điều tra, thu

thập chứng cứ, chứng minh tội phạm, người

phạm tội Trong chừng mực nhất định, quyết

định khởi tố vụ án còn giúp định hướng điều

tra đúng đắn ngay từ đầu

Để phát hiện kịp thời tội phạm, hạn chế

tình trạng bỏ lọt tội phạm, Bộ luật tố tụng hình

sự (BLTTHS) quy định nhiều chủ thể có

quyền khởi tố vụ án hình sự, gồm: các cơ quan

tiến hành tố tụng và các cơ quan khác Trong

số các cơ quan tiến hành tố tụng, thẩm quyền

khởi tố vụ án hình sự chủ yếu quy định cho cơ

quan điều tra, do việc này phù hợp với chức

năng và nghiệp vụ của cơ quan điều tra, còn

toà án và viện kiểm sát chỉ có thẩm quyền khởi

tố rất hạn chế Tuy nhiên, với chức năng chủ

yếu là thực hành quyền công tố nhà nước (đối

với viện kiểm sát) và chức năng xét xử (đối

với toà án), việc quy định về thẩm quyền khởi

tố vụ án của các cơ quan này trong BLTTHS

vẫn có những bất cập nhất định Trong bài viết

này, chúng tôi chỉ bàn đến quy định của

BLTTHS về thẩm quyền khởi tố vụ án của toà

án và viện kiểm sát

1 Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự

của viện kiểm sát

Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự của

viện kiểm sát đã được quy định tại BLTTHS năm 1988 Theo quy định tại các điều 84, 86,

87 Bộ luật này, viện kiểm sát có thẩm quyền khởi tố rất rộng Bởi lẽ, các điều luật nói trên quy định rất chung chung, trong đó xác định viện kiểm sát là một trong các cơ quan có thẩm quyền và trách nhiệm tiếp nhận các thông tin về tội phạm từ tố giác của công dân, tin báo của các cơ quan, tổ chức Trong thời hạn không quá hai mươi ngày kể từ ngày tiếp nhận được tố giác và tin báo, viện kiểm sát trong phạm vi trách nhiệm của mình phải kiểm tra, xác minh nguồn tin và quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự Sở dĩ BLTTHS năm 1988 quy định thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự của viện kiểm sát rộng như vậy, một phần do yêu cầu phát hiện tội phạm nhanh chóng, kịp thời tránh bỏ lọt tội phạm, phần khác cũng phù hợp với trách nhiệm và khả năng chuyên môn của viện kiểm sát tại thời điểm ban hành và thực hiện Bộ luật này Trong thời kì này, pháp luật nước ta quy định viện kiểm sát thực hiện hai chức năng là kiểm sát việc tuân theo pháp luật của các cơ quan nhà nước, tổ chức và công dân (bao gồm kiểm sát hoạt động tư pháp và kiểm sát chung) và chức năng công tố nhà nước Với chức năng kiểm sát tuân theo pháp luật nói chung như

Q

* Giảng viên chính Khoa luật hình sự Trường Đại học Luật Hà Nội

vậy, viện kiểm sát có đầy đủ các điều kiện

để có thể tiến hành các hoạt động kiểm tra,

xác minh các thông tin về tội phạm trong

mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Tuy nhiên,

theo quy định tại Điều 137 Hiến pháp năm

1992 (sửa đổi năm 2001), Điều 1 Luật tổ

chức viện kiểm sát nhân dân năm 2002,

chúng tôi nhận thấy rằng chức năng của viện

kiểm sát đã có những thay đổi cơ bản:

Thứ nhất, chức năng thực hành quyền

công tố trước đây được quy định là chức

năng thứ hai (chức năng không cơ bản, thứ

yếu) sau chức năng kiểm sát việc tuân theo

pháp luật, nay được xác định là chức năng

thứ nhất (chức năng cơ bản, chủ yếu) của

viện kiểm sát;

Thứ hai, chức năng kiểm sát việc tuân

theo pháp luật bị thu hẹp, chỉ còn kiểm sát

một lĩnh vực cụ thể là lĩnh vực hoạt động

của các cơ quan tiến hành tố tụng trong quá

trình giải quyết các vụ án hình sự - gọi là

kiểm sát tư pháp và trở thành chức năng

không cơ bản, thứ yếu (chức năng thứ hai)

Do vậy, để viện kiểm sát tập trung thực

hiện tốt chức năng công tố nhà nước và kiểm

sát tư pháp, BLTTHS năm 2003 quy định

hạn chế quyền khởi tố vụ án hình sự của cơ

quan này Theo quy định của Điều 101 và

Điều 103 BLTTHS hiện hành, viện kiểm sát

có thẩm quyền khởi tố vụ án trong phạm vi

hẹp hơn nhiều so với quy định của BLTTHS

năm 1988 Mặc dù BLTTHS năm 2003 vẫn

quy định viện kiểm sát là một trong các cơ

quan có trách nhiệm tiếp nhận mọi tố giác và

tin báo về tội phạm do công dân, cơ quan, tổ

chức cung cấp và kiến nghị khởi tố do cơ

quan nhà nước chuyển đến nhưng viện kiểm

sát không có trách nhiệm phải kiểm tra, xác minh mọi thông tin này như quy định trước đây mà viện kiểm sát có trách nhiệm chuyển ngay các tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố kèm theo các tài liệu có liên quan mà mình đã tiếp nhận cho cơ quan điều tra có thẩm quyền Khoản 2 Điều 104 và Điều

109 BLTTHS hiện hành quy định viện kiểm sát có quyền khởi tố vụ án trong hai trường hợp là: khi kiểm sát khởi tố vụ án mà có căn

cứ để huỷ bỏ quyết định không khởi tố vụ án của cơ quan điều tra, cơ quan hải quan, bộ đội biên phòng, cơ quan kiểm lâm, lực lượng cảnh sát biển, các cơ quan khác trong công an nhân dân, quân đội nhân dân được giao nhiệm

vụ tiến hành một số hoạt động điều tra và trong trường hợp hội đồng xét xử yêu cầu khởi tố vụ án Chúng tôi cho rằng quy định viện kiểm sát chỉ khởi tố vụ án hình sự trong hai trường hợp nói trên là hoàn toàn hợp lí Bởi lẽ, quy định như vậy là phù hợp với chức năng kiểm sát đã được thu hẹp rất nhiều so với quy định trước đây Với chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp, bao gồm hoạt động của các cơ quan điều tra, cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra

và hoạt động xét xử của toà án, viện kiểm sát

có khả năng và chỉ có khả năng xác định có hay không có dấu hiệu của tội phạm thông qua công tác kiểm sát cụ thể này, để từ đó ra quyết định khởi tố vụ án hoặc quyết định không khởi tố vụ án hình sự được chính xác Điều 112 BLTTHS năm 2003 quy định

về nhiệm vụ, quyền hạn của viện kiểm sát khi thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra cũng có đề cập quyền khởi tố vụ án hình sự của viện kiểm sát tại khoản 1 và

khoản 2 Điều này Tuy nhiên, quy định tại

Điều 112 vẫn có hạn chế, theo chúng tôi cần

phải sửa đổi, bổ sung nhằm đảm bảo sự thống

nhất giữa các quy định của BLTTHS về thẩm

quyền khởi tố vụ án của viện kiểm sát

Thứ nhất, khoản 1 Điều 112 BLTTHS

quy định khi thực hành quyền công tố trong

giai đoạn điều tra, viện kiểm sát có nhiệm

vụ, quyền hạn sau: Khởi tố vụ án hình sự,

khởi tố bị can; yêu cầu cơ quan điều tra khởi

tố hoặc thay đổi quyết định khởi tố vụ án

hình sự, khởi tố bị can theo quy định của Bộ

luật này Quy định này quá chung chung, dễ

dẫn đến hiểu lầm là khi thực hành quyền

công tố trong giai đoạn điều tra, nếu phát

hiện hành vi có dấu hiệu của tội phạm bất kì,

viện kiểm sát có trách nhiệm và quyền hạn

ra quyết định khởi tố vụ án hình sự Điều

này mâu thuẫn với quy định về quyền khởi

tố vụ án của viện kiểm sát tại Điều 104 Bộ

luật này là viện kiểm sát chỉ khởi tố vụ án

trong hai trường hợp: khi kiểm sát việc khởi

tố nếu xác định quyết định không khởi tố vụ

án của cơ quan điều tra và các cơ quan khác

được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt

động điều tra là không có căn cứ, viện kiểm

sát sẽ ra quyết định huỷ quyết định không

khởi tố đó và tự mình ra quyết định khởi tố

vụ án hoặc khi hội đồng xét xử yêu cầu viện

kiểm sát khởi tố nếu tại phiên toà xét xử phát

hiện tội phạm, người phạm tội còn bị bỏ lọt

cần phải điều tra Theo chúng tôi, cần sửa

đổi, bổ sung khoản 1 Điều 112 theo hướng

viện kiểm sát chỉ khởi tố vụ án đối với các

trường hợp quy định tại Điều 104 Nếu sửa

như vậy thì khoản 1 Điều 112 sẽ có nội dung

là: khởi tố vụ án hình sự trong trường hợp

Bộ luật này quy định, khởi tố bị can; yêu cầu

cơ quan điều tra khởi tố hoặc thay đổi quyết định khởi tố vụ án hình sự, khởi tố bị can theo quy định của Bộ luật này

Thứ hai, quy định tại khoản 3 Điều 112

BLTTHS về quyền khởi tố vụ án của viện kiểm sát trong trường hợp phát hiện hành vi của điều tra viên có dấu hiệu tội phạm là mâu thuẫn với quy định tại Điều 104 BLTTHS, quy định như vậy có thể hiểu đây

là trường hợp thứ ba viện kiểm sát được khởi

tố ngoài hai trường hợp đã được quy định tại Điều 104 BLTTHS Chúng tôi cho rằng trong quá trình điều tra, điều tra viên có thể

có những hành vi vi phạm pháp luật ở những mức độ khác nhau, có liên quan hoặc không liên quan đến việc giải quyết vụ án và trách nhiệm của viện kiểm sát là phải phát hiện kịp thời và đề nghị xử lí theo quy định của pháp luật, kể cả bằng pháp luật hình sự nếu hành vi có dấu hiệu tội phạm Tuy nhiên, không phải mọi hành vi vi phạm pháp luật của điều tra viên đều xuất phát từ việc họ là người tiến hành tố tụng trong vụ án hoặc liên quan đến vụ án mà họ đang thụ lí, điều tra làm ảnh hưởng đến việc giải quyết đúng đắn

vụ án mà còn có thể liên qua đến lĩnh vực

khác và với mục đích khác Ví dụ: Điều tra

viên có thể thực hiện hành vi làm sai lệch hồ

sơ vụ án; bức cung, dùng nhục hình đối với

bị can trong vụ án mà mình đang thụ lí điều tra và hành vi của điều tra viên thoả mãn dấu hiệu của tội phạm (là các tội xâm phạm hoạt động tư pháp quy định tại Chương 22 của Bộ luật hình sự) nhưng điều tra viên cũng có thể

có những hành vi khác như cướp tài sản, gây thương tích, trộm cắp v.v Các hành vi này

có thể hoàn toàn không liên quan đến vụ án

mà viện kiểm sát đang kiểm sát điều tra Nếu

hành vi của điều tra viên có dấu hiệu của tội

phạm xâm phạm hoạt động tư pháp thì việc

điều tra vụ án thuộc thẩm quyền của cơ quan

điều tra của viện kiểm sát mà hiện nay là Cơ

quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối

cao Vì vậy, trong trường hợp này, chúng tôi

cho rằng thẩm quyền khởi tố vụ án thuộc về

Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân

tối cao với tư cách là cơ quan có chức năng

điều tra, chứ không thuộc về viện kiểm sát

các cấp nói chung với tư cách là cơ quan tiến

hành tố tụng có chức năng kiểm sát hoạt

động tư pháp và thực hành quyền công tố

nhà nước Vì vậy, khi thực hành quyền công

tố trong giai đoạn điều tra, nếu phát hiện

hành vi của điều tra viên có dấu hiệu của tội

phạm xâm phạm hoạt động tư pháp, viện

kiểm sát tiến hành tố tụng trong vụ án đó

phải yêu cầu Cơ quan điều tra của Viện kiểm

sát nhân dân tối cao ra quyết định khởi tố vụ

án, chuyển toàn bộ hồ sơ về sự việc có dấu

hiệu tội phạm của điều tra viên cho cơ quan

này xem xét, quyết định Giải quyết như vậy

là hoàn toàn phù hợp với quy định tại khoản

1 Điều 104 về thẩm quyền khởi tố của viện

kiểm sát và khoản 3 Điều 110 BLTTHS về

thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra

Viện kiểm sát nhân dân tối cao là: “Cơ quan

điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao

điều tra một số loại tội xâm phạm hoạt động

tư pháp mà người phạm tội là cán bộ thuộc

các cơ quan tư pháp” Trường hợp hành vi

của điều tra viên có dấu hiệu của tội phạm

khác thì việc điều tra vụ án thuộc thẩm quyền

của các cơ quan điều tra khác chứ không thuộc

thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao Trường hợp này, nếu viện kiểm sát phát hiện thì cần áp dụng quy định tại khoản 1 Điều 103 BLTTHS để chuyển giao ngay các tố giác, tin báo về tội phạm hoặc kiến nghị khởi tố và các tài liệu có liên quan cho cơ quan điều tra có thẩm quyền kiểm tra, xác minh và giải quyết

Từ những lập luận trên, chúng tôi đề xuất sửa đổi, bổ sung khoản 3 Điều 112 BLTTHS như sau: “yêu cầu thủ trưởng cơ quan điều tra thay đổi điều tra viên vi phạm

pháp luật theo quy định của Bộ luật này; nếu

hành vi của điều tra viên có dấu hiệu tội

phạm xâm phạm hoạt động tư pháp thì yêu

cầu Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao khởi tố về hình sự; trường hợp hành vi của điều tra viên có dấu hiệu tội phạm khác thì yêu cầu cơ quan điều tra có thẩm quyền theo quy định của Bộ luật này khởi tố về hình sự”

2 Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự của toà án

Cũng giống như với viện kiểm sát, thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự của toà án đã được quy định tại BLTTHS năm 1988 Tại

đoạn 2 Điều 87 Bộ luật này quy định: “toà

án ra quyết định khởi tố vụ án nếu qua việc xét xử tại phiên toà mà phát hiện tội phạm hoặc người phạm tội mới cần phải điều tra”

Điều 104 BLTTHS năm 2003 quy định thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự của hội đồng xét xử tại đoạn 3 khoản 1 theo hướng mềm dẻo hơn vì cho phép có sự lựa chọn: hội đồng xét xử ra quyết định khởi tố hoặc yêu cầu viện kiểm sát khởi tố vụ án hình sự nếu qua việc xét xử tại phiên toà mà phát

hiện được tội phạm hoặc người phạm tội mới

cần phải điều tra

Tuy nhiên, quy định về quyền khởi tố vụ

án hình sự của hội đồng xét xử hầu như

không được thực hiện trong thực tiễn bởi

những lí do khác nhau:

Thứ nhất, muốn ra được quyết định khởi

tố vụ án hình sự cần phải tiến hành hoạt

động kiểm tra, xác minh các thông tin về tội

phạm Việc này đòi hỏi phải có thời gian và

phải tiến hành nhiều hoạt động khác nhau,

có thể là những hoạt động rất phức tạp mới

xác định được sự việc phản ánh thông qua

các nguồn tin, tài liệu có xảy ra và có dấu

hiệu của tội phạm hay không Với việc hàng

năm phải xét xử nhiều vụ án, rất ít hội đồng

xét xử quan tâm tới việc này do áp lực phải

làm nhanh và tốt công việc chính của mình

là xét xử Mặt khác, tại phiên toà xét xử, các

thông tin về tội phạm và người phạm tội mới

cũng chỉ có thể được phản ánh qua lời khai

của người tham gia tố tụng hoặc từ việc xem

xét, đánh giá những tài liệu có trong hồ sơ

mà các cơ quan tiến hành tố tụng đã thu thập

trước đó và đã biết nhưng chưa đủ căn cứ để

xác định dấu hiệu tội phạm nên đã không

khởi tố vụ án hình sự Như vậy, sẽ rất khó

chính xác nếu chưa kiểm tra, xác minh lại

các thông tin này bằng các hoạt động ngoài

phiên toà mà đã ra quyết định khởi tố vụ án

Thứ hai, quyết định khởi tố vụ án là

quyết định không liên quan đến nội dung vụ

án đang xét xử, bởi lẽ quyết định này không

phải là một nội dung của bản án mà hội đồng

xét xử có thể ra tại phiên toà nhưng vẫn

được coi là một quyết định xét xử (vì cũng

phải được thảo luận tại phòng nghị án, thông

qua bằng biểu quyết đa số và phải lập thành văn bản) Vì vậy, nếu hội đồng xét xử ra quyết định khởi tố vụ án cũng có nghĩa là đã

vi phạm giới hạn xét xử và vượt ra ngoài phạm vi quyết định đưa vụ án ra xét xử của thẩm phán chủ toạ phiên toà

Thứ ba, giả sử hội đồng xét xử ra quyết

định khởi tố vụ án hình sự đối với tội phạm

và người phạm tội mới phát hiện tại phiên toà thì theo quy định tại khoản 3 Điều 104 BLTTHS, vụ án đã khởi tố đó có được điều tra hay không lại do viện kiểm sát quyết định Trong trường hợp quyết định khởi tố vụ án hình sự của hội đồng xét xử không có căn cứ, viện kiểm sát kháng nghị lên toà án cấp trên, toà án cấp trên phải xét lại quyết định này theo thủ tục luật định Trường hợp toà án cấp trên chấp nhận kháng nghị của viện kiểm sát thì quyết định khởi tố vụ án của hội đồng xét

xử sẽ bị huỷ bỏ Điều đó tất nhiên sẽ ảnh hưởng tới uy tín của hội đồng xét xử đã ra quyết định, nhất là uy tín cá nhân của thẩm phán chủ toạ phiên toà và là điều không thành viên nào của hội đồng xét xử mong muốn Ngược lại, nếu toà án cấp trên không chấp nhận kháng nghị của viện kiểm sát, việc có điều tra vụ án, có truy tố bị can ra toà án để xét xử hay không vẫn có thể bị viện kiểm sát chi phối bởi hoạt động kiểm sát điều tra và hoạt động thực hành quyền công tố nhà nước

Vì lẽ đó, từ khi ban hành BLTTHS năm 2003 đến nay, chúng tôi chưa thấy bất kì ghi nhận nào về việc hội đồng xét xử ra quyết định khởi tố vụ án hình sự Có lẽ các thẩm phán, hội thẩm không thực hiện quyền khởi tố vụ án

mà pháp luật đã quy định cho mình để đảm bảo tối đa sự “an toàn nghề nghiệp”

Chúng tôi cho rằng nên bỏ quy định về

thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự của toà án

(hội đồng xét xử) vì thực tế quy định này

không có tính khả thi (khảo sát thực tế

những năm gần đây, chúng tôi không tìm

thấy bất kì ghi nhận nào về việc hội đồng xét

xử ra quyết định khởi tố vụ án hình sự mà

chỉ có việc hội đồng xét xử yêu cầu viện

kiểm sát khởi tố vụ án hình sự mà thôi) Mặt

khác, nếu quy định thẩm quyền khởi tố vụ án

cho toà án thì không phù hợp với quy định

của Hiến pháp và Luật tổ chức toà án nhân

dân Theo quy định của Điều 127 Hiến pháp

năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001), Điều

1 Luật tổ chức toà án nhân dân năm 2002 thì

toà án nhân dân tối cao, các toà án nhân dân

địa phương, các toà án quân sự và các toà án

khác do luật định là những cơ quan xét xử

của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt

Nam Với chức năng duy nhất là xét xử, cần

tạo điều kiện để toà án tập trung hoàn thành

tốt chức năng này bằng việc bỏ quy định về

thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự của hội

đồng xét xử trong BLTTHS hiện hành

Chúng tôi cho rằng tại phiên toà xét xử nếu

xác định nếu phát hiện tội phạm mới hoặc

người phạm tội mới cần phải điều tra, hội

đồng xét xử làm văn bản yêu cầu viện kiểm

sát khởi tố vụ án hình sự

Từ những lí giải trên, chúng tôi đề xuất

sửa đổi đoạn 3 khoản 1 Điều 104 BLTTHS

như sau:

“Trong trường hợp qua việc xét xử vụ án

tại phiên toà mà phát hiện được tội phạm

hoặc người phạm tội mới cần phải điều tra,

hội đồng xét xử yêu cầu viện kiểm sát ra

quyết định khởi tố vụ án”./

ĐẢM BẢO TÍNH MINH BẠCH CỦA

THỊ TRƯỜNG (tiếp theo trang 25)

Thứ năm, đối với thị trường đất đai hoặc

thị trường quyền sử dụng đất như Việt Nam thì sự không rõ ràng về yếu tố sở hữu sẽ là cản trở lớn đối với quá trình phát triển của thị trường Kinh nghiệm của các nước trên thế giới cho thấy cho dù tồn tại trên cơ sở những điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội khác nhau nhưng theo xu hướng tất yếu là các quốc gia đều loại bỏ dần những quy định, nghiêm cấm việc mua bán đất đai, xoá bỏ những rào cản đối với các giao dịch đất, đặt các giao dịch này trong mối quan hệ cung - cầu tất yếu của thị trường và đặc biệt chú trọng sự phát triển của các tổ chức trung gian như tổ chức môi

giới, tư vấn, các tổ chức định giá

Tóm lại, cũng giống như các loại thị trường cơ bản khác, thị trường BĐS cần phải được tạo dựng, vận hành phù hợp với các quy luật kinh tế khách quan của nền kinh tế thị trường nhà nước luôn đóng vai trò là “bà đỡ” cho thị trường BĐS trong việc tạo ra môi trường kinh tế xã hội, môi trường pháp luật cho hoạt động của loại thị trường này Sự phát triển của thị trường BĐS có thành công hay không liên quan rất mật thiết tới hệ thống pháp luật có đủ độ tin cậy và minh bạch hay không? Bởi vậy, vấn đề có ý nghĩa sống còn đối với thị trường BĐS của Việt Nam hiện nay là hoàn chỉnh hệ thống pháp luật, loại bỏ những chồng chéo, xung đột giữa các văn bản pháp luật có liên quan, kiên quyết xây dựng thị trường BĐS chính thức, đáp ứng được các yếu tố cơ bản cho quá trình hội nhập./