Họ và tên học viên Đường Minh Hùng Ngày sinh 05/5/1981 Lớp B7 14 Mã số học viên 14 CCTT255 Tên Tiểu luận Một số đặc trưng văn hoá gia đình dân tộc Mông ở huyện Than Uyên tỉnh Lai Châu Khối kiến thức t[.]
Trang 1Tên tiểu luận: Một số đặc trưng văn hoá gia đình dân tộc Mông ở huyện Than Uyên
tỉnh Lai Châu Chuyên đề bắt buộc: Bản sắc dân tộc trong quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa
Trang 2tỉnh Lai Châu
Khối kiến thức thứ hai thuộc các chuyên đề bắt buộc
Học viên ký và ghi rõ họ tên
iểm kết luận
Số phách
Trang 3MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài tiểu luận
Lịch sử dân tộc Việt Nam đã trải qua mấy ngàn năm lịch sử dựng nước
và giữ nước, cộng đồng các dân tộc Việt Nam đã hun đúc nên truyền thốngvăn hóa tốt đẹp đưa đất nước đi lên, vượt qua mọi thăng trầm của lịch sử.Trong đó văn hóa dân tộc thiểu số nói chung văn hóa dân tộc Mông nói riêng
có vị trí rất quan trọng trong đời sống cộng đồng góp phần tạo nên sự đa dạngcủa nền văn hóa Việt Nam
Trong quá trình lãnh đạo cách mạng Đảng ta luôn đề cao vai trò củavăn hóa và phát huy vai trò to lớn của văn hóa vào cuộc sống Vì vậy cùngvới việc khẳng định đường lối công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Đảng
ta đã coi: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển kinh tế xã hội” Trong Văn kiện Đại hội toàn quốc lần thứ
XI, Đảng ta lại tiếp tục khẳng định: “Tiếp tục phát triển và nâng cao chất lượng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, gắn kết chặt chẽ và đồng bộ hơn với phát triển kinh tế - xã hội, làm cho văn hóa thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội”.
Đảng ta luôn xác định giữ gìn, phát huy và phát triển bản sắc văn hóanói chung, bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số nói riêng là một trong nhữngnhiệm vụ quan trọng để thực hiện mục tiêu xây dựng nền văn hóa Việt Namtiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc Như vậy, việc giữ gìn, phát huy những sinhhoạt văn hóa dân tộc Mông ở huyện Than Uyên tỉnh Lai Châu không nằmngoài mục tiêu, nhiệm vụ của Đảng, Nhà nước ta
Huyện Than Uyên tỉnh Lai Châu là huyện vùng cao thuộc phía ĐôngNam của tỉnh Lai Châu Huyện gồm 10 dân tộc anh em (Kinh, Tày, Mường,Hmông, Dao, Giáy, Thái, Khơ Mú, Kháng, Lào) với dân số khoảng 6,2 vạnngười; các dân tộc đông nhất là Thái, Kinh, Hmông, Khơ Mú các dân tộccùng chung sống xen kẽ ở 12 xã, thị trấn, 158 thôn bản Mỗi dân tộc đều cónhững giá trị và sắc thái văn hóa riêng Trong đó dân tộc Mông là dân tộc có
Trang 4truyền thống văn hoá lâu đời độc đáo, đặc sắc Nhưng hiện nay cùng với sựphát triển kinh tế, văn hóa, xã hội nói chung thì làm thế nào để giữ gìn, duytrì, củng cố và phát huy những sinh hoạt văn hoá gia đình truyền thống củadân tộc Mông trên địa bàn huyện Than Uyên là một yêu cầu cấp thiết, là mục
tiêu chiến lược của Đảng bộ huyện Do đó em chọn đề tài: “Một số đặc trưng văn hoá gia đình dân tộc Mông ở huyện Than Uyên tỉnh Lai Châu” làm tiểu
luận của mình
2 Mục đích
Từ các quan điểm cơ bản của Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ ChíMinh và Đảng ta về vấn đề dân tộc Đề tài tiểu luận tập trung nghiên tìm hiểumột số vấn đề lý luận về văn hóa của các dân tộc Việt Nam, trong đó có nétđặc sắc của văn hóa dân tộc Mông huyện Than Uyên tỉnh Lai Châu nói riêng,
từ đó nêu ra thực trạng của văn hóa dân tộc Mông, đề xuất một số giải pháp
để giữ gìn, bảo tồn nét văn hóa của dân tộc Mông trên địa bàn huyện ThanUyên tỉnh Lai Châu trong thời gian tiếp theo một cách hiệu quả nhất
3 Giới hạn (đối tượng, không gian, thời gian)
Đề tài nghiên cứu nét đặc sắc văn hóa dân tộc Mông huyện Than Uyêntỉnh Lai Châu trong giai đoạn hiện nay (2010 – 2015), giải pháp thực hiện giaiđoạn 2015 - 2020
4 Phương pháp nghiên cứu
Đề tài sử dụng phương pháp duy vật lịch sử, duy vật biện chứng, kếthợp với các phương pháp thống kê, phân tích, tổng hợp, so sánh, điều tra xãhội học
5 Ý nghĩa thực tiễn
Đề tài xác lập quan điểm và đề xuất những giải pháp chủ yếu nhằmnâng cao hiệu quả bản sắc văn hóa dân tộc Mông trong giai đoạn tiếp theo Đềtài tiểu luận này có thể sử dụng làm tài liệu nghiên cứu, tham khảo cho các cơquan hoạch định chính sách, tài liệu tham khảo trong chuyên đề báo cáo viên
Trang 5hoạch tham khảo trong trung tâm bồi dưỡng chính trị huyện trong giai đoạnhiện nay và lâu dài.
6 Cấu trúc tiểu luận
Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục và danh mục tài liệu tham khảo.Nội dung Tiểu luận gồm 4 phần lớn
Trang 6
NỘI DUNG
I CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC
1 Khái niệm văn hóa
Văn hoá là một lĩnh vực xã hội rộng lớn, văn hoá gắn liền với conngười, do con người sáng tạo ra và phục vụ cho cuộc sống con người Vì vậy,
có thể coi lịch sử xã hội loài người là lịch sử phát triển của văn hoá Văn hoá
đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển hưng thịnh, suy vong của mộtquốc gia, một dân tộc hay một thời đại
Ở phương Tây thời cận hiện đại, khái niệm văn hoá được sử dụng phổbiến để chỉ trình độ học vấn, học thức, tri thức, phép lịch sự và được mở rộngtrên nhiều lĩnh vực của đời sống Khái niệm văn hoá ở phương Đông được mởrộng vào đời sống tinh thần chỉ các phong tục, tập quán, lễ hội, sinh hoạt cộngđồng, nhân cách, sáng tác nghệ thuật Tuy vậy, các quan điểm đều cơ bảnthống nhất ở chỗ coi văn hóa là những gì mà con người đã tích luỹ và sáng tạo
để hình thành nên các giá trị, các chuẩn mực xã hội trong quá trình lao động,hoạt động thực tiễn xã hội Các giá trị và chuẩn mực đó tác động, chi phối,điều chỉnh đời sống tâm lý, hành vi, đạo đức và các hoạt động trên mọi lĩnhvực của đời sống con người Như vậy văn hoá là một khái niệm có nội hàm vàngoại diên rất rộng và phong phú
Hồ Chí Minh - danh nhân văn hoá thế giới đã đưa ra định nghĩa: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngư, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá Văn hoá là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” [14; Tr 431].
Trang 7Từ việc xác định nội hàm và ngoại diên của khái niệm văn hoá quanhững quan điểm, cách hiểu tương đối thống nhất, có thể định nghĩa một cách
khái quát nhất về văn hoá như sau: “ Văn hoá là một tổng thể những nét tiêu biểu đặc trưng của xã hội, con người được thể hiện trên lĩnh vực vật chất và tinh thần, tri thức, tình cảm biểu hiện sức sống, sức sáng tạo của một dân tộc tạo nên một hệ thống giá trị mà trong đó giá trị chân - thiện - mỹ là những giá trị cơ bản, là cốt lõi làm nên nền tảng cho văn hoá của một dân tộc”
2 Sự cần thiết khách quan đối với công tác giữ gìn và phát huy văn hoá dân tộc thiểu số ở huyện Than Uyên tỉnh Lai Châu
2.1 Các quan điểm chỉ đạo của Đảng
- Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội Thiếu nền tảng tinh thần lành
mạnh và tiến bộ thì không có sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững Xâydựng và phát triển kinh tế phải nhằm mục tiêu văn hoá, vì xã hội công bằng,văn minh, con người phát triển toàn diện
- Nền văn hoá Việt Nam là nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Nền văn hoá tiên tiến là nền văn hoá có nội dung yêu nước và tiến bộ.
Nền văn hoá nước ta thể hiện sức sáng tạo của dân tộc, các lĩnh vực của nềnvăn hoá Việt Nam có trình độ phát triển ngang tầm với các nước có trình độtiên tiến trên thế giới Những giá trị văn hoá truyền thống được kết tinh và tậphợp các tinh hoa văn hoá cộng đồng của các dân tộc, tiếp thu có chọn lọc vàhoà quyện với các giá trị tiến bộ của văn hoá nhân loại, để đạt tới các giá trịchân - thiện - mỹ
- Nền văn hoá chúng ta đang xây dựng là nền văn hoá thống nhất mà
đa dạng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam Nét đặc trưng nổi bật của văn
hoá Việt Nam là sự thống nhất mà đa dạng, trên cơ sở hoà quyện bình đẳng sựphát triển của nền văn hoá của các dân tộc anh em cùng sinh sống trên lãnh
Trang 8thổ Việt Nam Mỗi thành phần dân tộc có truyền thống và bản sắc riêng củamình, cả cộng đồng dân tộc Việt Nam có nền văn hoá chung thống nhất.
- Xây dựng và phát triển nền văn hoá là sự nghiệp của toàn dân, do Đảng lãnh đạo, trong đó đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng Xây dựng và
phát triển văn hoá là sự nghiệp của toàn dân Giai cấp công nhân, nông dân,trí thức là nền tảng của khối đại đoàn kết dân tộc; đồng thời là lực lượng chủlực, nòng cốt trong xây dung và phát triển văn hoá
- Văn hoá là một mặt trận, xây dựng và phát triển văn hoá là sự nghiệp cách mạng lâu dài, đòi hỏi phải có ý chí cách mạng và sự kiên trì, thận trọng.
Xây dựng nền văn hoá là quá trình đấu tranh kiên trì, bền bỉ, lâu dài để giữgìn, phát huy giá trị, bẳn sắc dân tộc, đấu tranh chống lại tàn dư của chế độ cũ
và sự xâm nhập, phá hoại của các yếu tố tiêu cực, ngoại lai
2.2 Những yêu cầu cấp bách việc bảo tồn, phát huy và phát triển bản sắc văn hoá dân tộc ở huyện Than Uyên trong giai đoạn hiện nay
* Giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc là điều kiện căn bản để bảo vệ Tổ quốc
Bản sắc văn hoá dân tộc là những giá trị vật chất, tinh thần cô đọngnhất, bền vững nhất, tinh tuý nhất, là sắc thái gốc, riêng biệt của mỗi dân tộc,làm cho dân tộc này không thể lẫn với dân tộc khác Bản sắc văn hoá dân tộc
là những đặc điểm, đặc trưng tiêu biểu của dân tộc đó về những phương diệncủa đời sống xã hội để phân biệt dân tộc này với dân tộc khác trên phạm vitoàn thế giới
Bản sắc văn hoá dân tộc bao gồm những giá trị bền vững, những tinhhoa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam được vun đắp nên qua lịch sử hàngngàn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước Bảo vệ giữ gìn và phát huy cácgiá trị truyền thống dân tộc luôn luôn là tư tưởng, hành động của nền văn hoádân tộc Bảo vệ dân tộc phải gắn kết với mở rộng giao lưu quốc tế, tiếp thu
Trang 9chọn lọc những cái hay, cái tiến bộ trong văn hoá các dân tộc khác Đảng chỉ
rõ Nền văn hoá Việt nam là nền văn hoá thống nhất mà đa dạng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam 54 dân tộc sống trên đất nước ta đều có những giá
trị và sắc thái văn hoá riêng Các giá trị và sắc thái đó bổ sung cho nhau, làmphong phú nền văn hoá Việt Nam và củng cố sự thống nhất dân tộc, là cơ sở
để giữ vững sự bình đẳng và phát huy tính đa dạng văn hoá của các dân tộcanh em
* Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc trước những tác động của toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế
Văn hoá là tinh hoa của dân tộc, là sản phẩm được đúc kết trong cuộcđấu tranh không ngừng với thiên nhiên và ngoại xâm của nhiều thế hệ Mỗimột dân tộc với điều kiện và lịch sử của mình đều có một đặc trưng văn hoávới những nét riêng, lâu đời và bền chặt Đó là bản sắc văn hoá Và bản sắcvăn hoá là một tiêu chí để khẳng định sự tồn tại của một dân tộc dù đôi khidân tộc đó không có quốc gia; giữ gìn bản sắc cũng là cách thức cơ bản đểcác dân tộc không tự đánh mất mình
Tuy nhiên, trên thực tế không có một nền văn hoá nào tồn tại một cáchbiệt lập với thế giới bên ngoài, chỉ mang tính thuần tuý bản địa Hay nói cáchkhác, bản sắc văn hoá của một dân tộc chỉ trường tồn trong quá trình tái tạokhông ngừng trong sự tiến hoá của nhân loại
Như vậy, giữ gìn bản sắc văn hoá gia đình dân tộc và tiếp thu có chọnlọc tinh hoa văn hoá nhân loại là hai mặt của một vấn đề và đã là một vấn đềmuôn thuở đối với mọi quốc gia Từ thời cận đại, khi các mối giao lưu quốc tếngày càng nhiều và đầy sức mạnh đủ để xuyên thủng những trường thành dầynhất sự bế quan toả cảng của chế độ phong kiến, khi ngày càng diễn ra nhiềuhơn sự "đụng độ" giữa các nền văn hoá, việc giải quyết những vấn đề nàykhông chỉ là cấp thiết mà đôi khi còn có ý nghĩa quyết định đối với sự tồn tại,phát triển mọi mặt của một quốc gia, dân tộc
Trang 10Hiện nay, xu thế toàn cầu hoá, khu vực hoá phát triển ngày càng sâurộng, được sự hỗ trợ của công nghệ hiện đại đã và đang tác động vào nền vănhoá của các dân tộc, các quốc gia một cách mạnh mẽ, toàn diện và sâu sắc.Đầu tư trực tiếp, gián tiếp của các công ty đa quốc gia và xuyên lục địa giatăng, giao lưu thương mại và dịch vụ với khối lượng hàng hoá khổng lồ, tăngcường dịch vụ du lịch, giải trí, mở rộng hệ thống thông tin truyền thông toàncầu, hiện đại hoá và phổ cập hoá phương tiện truyền thông đại chúng, v.v tấtyếu dẫn đến sự tăng cường hội nhập, giao lưu văn hoá Biên giới địa lý hữuhình giữa các quốc gia không cản nổi sự xâm nhập của các luồng văn hoá xa
lạ Xu thế toàn cầu hoá, khu vực hoá vừa mang lại thời cơ lớn, đồng thời vừa
là thách thức lớn đối với mỗi nền văn hoá khác nhau, đặc biệt là đối với cácquốc gia đang phát triển, trong đó có nước ta Mối quan hệ giữa dân tộc vàquốc tế trở thành một trong những vấn đề trung tâm của thời đại Các dân tộctrong quá trình phát triển tìm cách kết hợp sức mạnh của dân tộc với sứcmạnh của thời đại, tranh thủ thời cơ, chống lại các nguy cơ để tập trung xâydựng đất nước Sức mạnh của sự liên kết cộng đồng được đề cao, việc giữ gìn
và phát huy bản sắc, bản lĩnh văn hoá của dân tộc trong giao lưu quốc tế ngàycàng được coi trọng và đóng vai tr ò to lớn Do đó, cùng với xu thế hội nhậpquốc tế là xu thế bảo vệ, giữ gìn và phát huy bản sắc và bản lĩnh văn hoá củatừng dân tộc, chống lại xu hướng “đồng hoá” hay “nhất thể hoá” về văn hoá.Chúng ta đã chứng kiến những hành động bảo vệ bản sắc văn hoá một cáchcực đoan, khước từ giao lưu, miệt thị cái mới, thậm chí dẫn đến bạo lực, gâychia rẽ, xung đột Nhưng chúng ta cũng thấy, thậm chí phổ biến hơn và liêntục hàng ngày việc nhiều dân tộc dần nhạt phai bản sắc; nhiều người khôngnói và viết được tiếng mẹ đẻ, không còn hiểu về phong tục tập quán của mình.Nhiều giá trị văn hoá được dùng chủ yếu trong hoạt động du lịch Và cá biệt
đã có những người quay trở lại dè bỉu, chê bai giá trị truyền thống của chínhcha ông họ… Đây không còn là hiện tượng mà đã thực sự là một nguy cơ củakhông riêng ai trong cuộc sống hiện đại
Trang 11* Bảo tồn và phát triển văn hóa truyền thống các dân tộc.
Xây dựng và phát triển sự nghiệp văn hoá Việt Nam, bảo tồn và pháthuy truyền thống văn hoá tốt đẹp của các dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hoánhân loại - đã được Đảng ta xác định rõ đây là hai đặc trưng của nền văn hoá
mới là tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc Bản sắc dân tộc được thể hiện với
tư cách là một nội dung bản chất của nền văn hoá mới chứ không còn là “hìnhthức” hoặc “tính” với một cách xác định chung chung như trước đó
Kế thừa và phát huy những truyền thống văn hoá tốt đẹp của tất cả cácdân tộc trong nước, tiếp thu những tinh hoa văn hoá nhân loại, xây dựng một
xã hội dân chủ, văn minh vì lợi ích chân chính và phẩm giá con người, vớitrình độ tri thức, đạo đức, thể lực và thẩm mỹ ngày càng cao Chống tư tưởng,văn hoá phản tiến bộ, trái với truyền thống tốt đẹp của dân tộc và những giátrị cao quý của loài người, trái với phương hướng đi lên chủ nghĩa xã hội
Bảo tồn và phát triển những di sản văn hoá tốt đẹp của các dân tộc,cũng chính là bảo tồn những giá trị văn hoá gia đình truyền thống tốt đẹp sángtạo nên những giá trị văn hóa mới xã hội chủ nghĩa, làm cho những giá trị ấythấm sâu vào cuộc sống toàn xã hội và mỗi con người, trở thành tâm lý và tậpquán tiến bộ, văn minh là quá trình cách mạng đầy khó khăn phức tạp đòi hỏinhiều thời gian Cùng với việc giữ gìn và phát triển những di sản văn hoá quýbáu của dân tộc, tiếp thu những tinh hoa văn hoá thế giới, sáng tạo vun đắpnên những giá trị mới, phải tiến hành kiên trì cuộc đấu tranh bài trừ các hủtục, các thói hư tật xấu, nâng cao tính chiến đấu, chống mọi mưu toan lợidụng văn hóa để thực hiện “diễn biến hoà bình”
II THỰC TRẠNG MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG VĂN HOÁ GIA ĐÌNH DÂN TỘC MÔNG Ở HUYỆN THAN UYÊN TỈNH LAI CHÂU HIỆN NAY
Dân tộc Mông sinh sống rải rác ở cả 12/12 xã, thị trấn của huyện ThanUyên với số lượng khoảng gần 9.570 khẩu, trong đó tập trung nhiều nhất tại
Trang 12các xã Tà Mung, Tà Hừa, Khoen On, Phúc Than, Pha Mu và Mường Than.Hầu hết các hộ dân tộc Mông sinh sống ở độ cao trên 1.000m so với mựcnước biển Đặc trưng văn hoá gia đình truyền thống dân tộc Mông ở huyệnThan Uyên tỉnh Lai Châu được thể hiện ở một số nét cơ bản sau:
1 Gia đình, hôn nhân
Gia đình chính là cái nôi hình thành và phát triển văn hoá truyền thống.Trước khi tìm hiểu đặc sắc văn hoá gia đình người Mông cần tìm hiểu về giađình Mông
Đồng bào Mông ở huyện Than Uyên tỉnh Lai Châu gọi gia đình là “dỉ”
(hộ) Gia đình nhỏ phụ hệ là loại gia đình chủ yếu Đó là loại gia đình hai thế
hệ bao gồm một cặp vợ chồng cùng con cái chưa xây dựng gia đình Tiếp theo
là gia đình gồm một cặp vợ chồng cùng con cái và bố mẹ chồng Loại giađình gồm một cặp vợ chồng cùng con cái và bố mẹ chồng nhưng có thêm một
số em trai chưa vợ, em gái chưa chồng
Người con trai Mông không những cần có khả năng lao động giỏi, đạođức tốt mà còn phải biết khấn tổ tiên, đón thầy cúng, thay mặt gia đình trongcông việc làng xóm, những việc thuộc về phong tục mà phụ nữ không làmđược Họ phải gánh vác những công việc nặng nhọc như: cày, bừa, đốn gỗ,rèn, mộc trong khi đó con gái trong nhà không phải gánh vác một việc thực
sự quan trọng nào trong gia đình ngoài việc bếp núc, chăn gia súc, thêu thùa,lấy củi, dệt vải, hái rau do đó họ ít được hưởng quyền lợi gì về kinh tế Củahồi môn duy nhất trước khi về nhà chồng là quần áo và đồ trang sức Các contrai được chia tài sản như nhau Bố mẹ giữ phần tài sản ngang với các con đểsinh sống Con trai út chưa lấy vợ sẽ được phần tài sản nhiều hơn, coi đó làphần đóng góp của các anh trai giúp cho em xây dựng gia đình
Xưa kia người Mông có tục “cướp vợ” và tồn tại hình thức hôn nhânchị dâu - em chồng, con cô - con cậu Hiện nay hình thức hôn nhân này không