Mô tả thực trạng bệnh Thalassemia ở cộng đồng dân tộc Dao, Tày ở huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên

Chương 1 PAGE 24 ĐẶT VẤN ĐỀ Hiện nay, tại Việt Nam ngành y đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể trong công tác chẩn đoán và điều trị bệnh, tuy nhiên quan trọng hơn cần phòng bệnh để những bệnh nặng, kh[.]

ĐẶT VẤN ĐỀ

Hiện nay, tại Việt Nam ngành y đã đạt được nhiều thành tựu đáng kểtrong công tác chẩn đoán và điều trị bệnh, tuy nhiên quan trọng hơn cầnphòng bệnh để những bệnh nặng, khó chữa không xảy ra, đặc biệt là nhómbệnh liên quan tới di truyền Chúng đã để lại hậu quả nặng nề cho các thế hệsau và là một thách thức không nhỏ đối với ngành y tế

Thalassemia là một bệnh liên quan tới di truyền, là một hội chứng bệnhcủa hemoglobin (Hb) do thiếu hụt sự tổng hợp một hay nhiều mạchpolypeptid trong globin của hemoglobin Trong đó β_Thalassemia là bệnh haygặp nhất Đây là một bệnh về huyết sắc tố khá phổ biến và phân bố rộng khắptrên thế giới [57] Ở Việt Nam, theo Nguyễn Công Khanh, bệnh β-Thalassemia là nguyên nhân hàng đầu gây thiếu máu, tan máu nặng ở trẻ em[9] Tỷ lệ người mang gen bệnh phân bố ở khắp các tỉnh thành trong cảnướcvà khác nhau tuỳ theo từng địa phương, từng nhóm dân tộc Đặc biệt tỷ

lệ mang gen bệnh rất cao ở các dân tộc ít người như: Mường (25%), Thái(16,6%), Nùng, Sán Dìu (14,3%), Pako (8,33%)…[15]

Khi mắc β-Thalassemia ở thể nặng sẽ gây ra hậu quả nghiêm trọng vềphát triển cơ thể, tuổi thọ bởi sự tan máu và các biến chứng của nó [44] Đặcbiệt việc điều trị rất khó khăn và tốn kém, ít hiệu quả, thường tử vong sớmtrong những năm đầu của cuộc sống Do đó việc phòng bệnh được đặt ra nhưmột giải pháp nhằm ngăn chặn sự lan tràn của bệnh di truyền này Tập quánquần hôn là nguyên nhân chính lan truyền nguồn gen bệnh và làm tăng tỷ lệmắc bệnh gây ảnh hưởng đến nòi giống tộc người Do đó việc phát hiện sớmngười mang gen bệnh để tư vấn di truyền trước hôn nhân là giải pháp quantrọng nhất trong việc phòng bệnh, từ đó làm giảm tỷ lệ mắc bệnhThalassemia

Theo báo cáo thống kê thường niên, tại khoa Nhi Bệnh viện Đa khoaTrung ương Thái Nguyên, tỷ lệ trẻ mắc bệnh Thalassemia vào điều trị có xuhướng gia tăng và chủ yếu phân bố nhiều tại các huyện miền núi của tỉnh TháiNguyên như Phú Lương, Định Hóa, Đại Từ …Nhằm góp phần làm giảmnguy cơ lan truyền gen bệnh Thalassemia trong cộng đồng các dân tộc thiểu

số nói chung và đồng bào dân tộc Dao, Tày nói riêng chúng tôi tiến hành đềtài với mục tiêu:

1 Mô tả thực trạng bệnh Thalassemia ở cộng đồng dân tộc Dao, Tày ở huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên

2. Phân tích một số yếu tố liên quan đến bệnh Thalassemia.

Chương 1

TỔNG QUAN BỆNH β- THALASSEMIA

1.1 Một số hiểu biết cơ bản về hemoglobin và bệnh β- Thalassemia

1.1.1 Cấu trúc hemoglobin

Gồm 4 nhân HEM và 4 chuổi globin

1.1.1.1 Thành phần HEM

Được cấu tạo từ một nhân protoporphyrin và một nguyên tử sắt hóa trị II

hơn hẳn so với những rối loạn bệnh lý trong phần globin

phát triển của cơ thể: thời kỳ bào thai và thời kỳ trưởng thành

trình tự chặt chẽ, và có cấu trúc không gian giúp Hb vận chuyểnO2 và CO2

trong cấu trúc của chuỗi polypeptid

- Lập bảng về thành phần globin của các Hb bình thường

theo từng giai đoạn bào thai, sau sinh và trưởng thành

1.1.2 Sự thay đổi thành phần Hb theo thời kỳ phát triển

theo các giai đoạn bào thai, sau sinh và trưởng thành

1.1.3 Sự điều hòa tổng hợp các chuỗi polypeptit của globin

thực hiện bởi các gene điều hòa

trên các NST khác nhau:

tháng đầu thời kỳ bào thai và hoạt động suốt đời

kỳ của các gen “không α”

1.1.4 Phân loại bệnh Hb

- Nhóm Hb bất thường: xảy ra do thay đổi cấu trúc chuỗi

polypeptid – thay thế một acid amin bình thường bằng một acidamin khác

α-Thalassemia và β- α-Thalassemia

1.1.5 Cơ chế bệnh sinh của hội chứng Thalassemia

Thiếu hụt một loại chuỗi poplypeptid dẫn đến thừa tương đối chuỗi kia

Giảm tổng hợp Hb: Hồng cầu nhược sắc và tăng sinh hồng cầu non

Dư thừa chuỗi α gây tủa ở màng hồng cầu và nguyên sinh chất, dẫn đếnhậu quả xảy ra với HC:

 Từ đó giải thích các triệu chứng: lách to, biến dạng xương,nhiễm sắt

1.1.6 Bệnh β- Thalassemia

1.1.6.1 Cở sở di truyền của bệnh β- Thalassemia

chuỗi β globulin của gen β globulin

 Biểu hiện lâm sàng

1.1.6.3 Nghiên cứu huyết học trong bệnh β- Thalassemia có vai trò quyết đinh chẩn đoán

- Liệu pháp gen

1.2 Một số nghiên cứu về bệnh β- Thalassemia trên thế giới

trường hợp trẻ bị β-Thalassemia Sau nàyđược gọi tên là thiếumáu Cooley

là thể đồng hợp tử, nặng

hiện đời sống hồng cầu ở bệnh nhân Thalassemia giảm

ngắn là thiếu hụt tổng hợp mạch β và thừa mạch α

không hiệu quả

tử có HbF tăng cao ( 10- 90% ), HbA2 bình thường hoặc tăng nhẹ( 2,5% )

chậm phát triển, đặc biệt là xương, trí tuệ, sinh dục

tộc, sự di dân trên thế giới và tập quán kết hôn

số người bị bệnh ở các khu vực trên thế giới

1.3 Một số nghiên cứu trong nước về β-Thalassemia

- Năm 1963Bạch Quốc Tuyền và cộng sự đã phát hiện thấy các

trường hợp Hb không bình thường

bệnh nhân bị bệnh Hemoglobin tại bệnh viện Bạch MAi và chothấy bệnh Hemoglobin khá phổ biến tại Việt NAm, phân bố khắpcác địa phương ở trong cả nước Hai bệnh phổ biến là β-Thalassemia và Hemoglobin E Trong đó β-Thalassemia chiếmtới 91,8% các trường hợp bệnh Hemoglobin [28]

- Khi nghiên cứu nguyên nhân thiếu máu ở trẻ em Việt Nam

,Nguyễn Công Khanh và cộng sự thấy bệnh β-Thalassemiachiếm 49% trường hợp thiếu máu tan máu nặng và đứng đầutrong các nguyên nhân gây thiếu máu do tan máu ở trẻ em

và Mông tại xã Tân Long-Đồng Hưng-Thái Nguyên thấy tỉ lệmang gen tại 2 dân tộc này khá cao (10,74%).Tác giả bước đầunhận định bệnh khá phổ biến ở dân tộc ít người

β-Thalassemia các thể nặng có 86.97% bệnh nhân HbE/β-Thalchậm phát triển chiều cao, 90.57% chậm phát triển cân nặng,cácchỉ số về vòng ngực,vòng cánh tay,bề dày lớp mỡ dưới da đềuchậm phát triển và đến 15 tuổi chưa có biểu hiện dậy thì

gây bệnh Thal trong đó 4 loại là các biến dị nặng gây β0

Thalasemia ch

đột biến gen gây bệnh β-Thalassemia

nước

1.4 Một vài đặc điểm của địa điểm nghiên cứu

Nguyên

thời lại là khu căn cứ cáchmạng Tình hình dân số: Huyện có dân số khoảng 87300 người, phân bốthưa nhiều dân tộc khác nhau cùng sinh, trong đó có hai dân tộcthiểu số là Tày và Dao có tập quán quần hôn lâu đời, đặc biệt làdân tộc Dao

1.5 Một số vấn đề về sàng lọc bệnh thalassemia

Thalassemia là một bất thường bẩm sinh do những biến đổi về vật chất

di truyền, mà cụ thể ở đây là các đột biến ở các gen tổng hợp chuỗi α, β Cácđột biến này có thể di truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác, vì vậy nhữngngười có mang gen bệnh khi kết hôn sẽ có nguy cơ sinh con mang bệnh là khácao Để phòng tránh việc phát sinh thêm những trẻ mang bệnh, ở Việt Namđang triển khai thí điểm các biện pháp sàng lọc, nhằm tìm ra những trườnghợp nghi ngờ có mang gen bệnh để tiến tới các chẩn đoán chính xác hơn, qua

đó đưa ra được những tư vấn hợp lý đối với những đối tượng này Các biệnpháp sàng lọc chính hay áp dụng gồm có:

-Làm xét nghiệm tế bào máu ngoại vi để tìm các bất thường:

MCV giảm, MCH giảm, MCHC giảm-Làm xét nghiệm sức bền thẩm thấu hồng cầuĐối tượng có một trong các bất thường kể trên sẽ được tư vấn để làmcác xét nghiệm có độ chính xác cao hơn như điện di huyết sắc tố, sắc kí lỏngcao áp, xét nghiệm gen, đưa đến chẩn đoán xác định là có bệnh thalassemiahay người lành mang gen bệnh

Các biện pháp sàng lọc này đã được tiến hành thí điểm ở một số địaphương, ví dụ như ở người dân tộc Mường tỉnh Hòa Bình Việc đánh giá hiệuquả các biện pháp này trên các đối tượng là những người dân tộc Dao, Tày sẽ

góp phần khẳng định thêm tính ưu việt cũng như tầm quan trọng của chúngtrong công tác phòng bệnh Thalassemia.

CHƯƠNG 2

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Người dân tộc Tày, Dao và Kinh (độ tuổi 15-35)

2.2 Thời gian và địa điểm nghiên cứu

Từ 1 tháng 6 năm 2011 đến 31 tháng 12 năm 2011

Tại huyện Định Hóa tỉnh Thái Nguyên

2.3 Phương pháp nghiên cứu

Sử dụng phương pháp nghiên cứu mô tả cắt ngang

Cỡ mẫu:

Áp dụng công thức tính cỡ mẫu sau:

2

2 /2 - 1

Z

n

∆

= α pqTrong đó :

p=0,1 (theo các nghiên cứu trước)

∆=0,03 (mức sai lệch mong muốn giữa tỷ lệ thu được và tỷ

lệ trong quần thể)

α=0,05 (mức ý nghĩa thống kê hay sai lầm loại I)Z=1,96

Vậy n = 1,962 x 0,1 x 0,9 / 0,032 = 384 (người)Lấy mẫu trên 3 nhóm dân tộc Tày, Dao và KinhTrên 2 nhóm giới tính là nam và nữ

Vậy mẫu cần lấy là: 384 x 6 ≈ 2300 (người)Cách lấy mẫu:

+ Lập danh sách 23 xã của huyện Định Hóa Chọn mẫu ngẫunhiên có định hướng vào các xã, thôn bản có nhiều người dân tộc Dao,Tày sinh sống.

+ Lập danh sách những các hộ gia đình sống ở các thôn bản đãchọn, phân loại thành 3 nhóm dân tộc Dao, Tày, Kinh

+ Tiến hành thu thập thông tin ở tất cả các đối tượng theo 3nhóm dân tộc đến khi đạt được đủ cỡ mẫu

2.4 Thu thập số liệu nghiên cứu

2.4.1 Người thu thập số liệu nghiên cứu:

Các bác sỹ, kỹ thuật viên khoa bệnh máu tổng hợp (H4), khoa Tế bào,Viện huyết học - Truyền máu trung ương

2.4.2 Các biện pháp thu thập thông tin:

-Điều tra tại các hộ gia đình

-Đối tượng đồng ý tham gia nghiên cứu

-Hỏi: tiền sử bệnh tật, phả hệ, hôn nhân, thai nghén, dinh dưỡng

-Khám lâm sàng: đo chiều cao, cân nặng, da, niêm mạc, biến dạng sọmăt, gan lách,

-Lấy 2ml máu tĩnh mạch khủy tay vào ống nghiệm đã chống đông bằngEDTA, bảo quản lạnh và vận chuyển về cơ sở xét nghiệm trong 24h

-Máu được gửi về viện Huyết học - Truyền máu trung ương để tiếnhành làm các xét nghiệm sau:

Công thức máuĐiện di huyết sắc tốSức bền thẩm thấu hồng cầu

2.4.3 Các thông số cần thu thập

+ Hỏi:

Tuổi, giới tính, dân tộc

Tiền sử gia đình có ông, bà, cha, mẹ, anh chị em bị bệnhthalassemia

Tiền sử bản thân có bệnh thalassemia

Phả hệ: có cha và mẹ, ông và bà là người có liên quan huyết thống

Mức độ liên quan nếu có (1,2,3 đời)Thai nghén:

Gia đình: đối tượng có anh chị em tử vong ngay trướchoặc sau sinh

Bản thân: đối tượng (hoặc vợ) có lần mang thai mà trẻ tửvong ngay trước hoặc sau sinh

Tuổi có kinh nguyệt (nữ)+ Lâm sàng:

Chiều cao, cân nặngDấu hiệu thiếu máuDấu hiệu tan máuCác bất thường liên quan đến Thalassemia+ Sức bền thẩm thấu hồng cầu

+ Công thức máu: Số lượng HC, Hgb, MCV, MCH, MCHC, RDW.+ Điện di huyết sắc tố: các thành phần HbA1, HbA2, HbF, HbE, HbH,khác nếu có

+ Chẩn đoán: bình thường, bị bệnh thalassemia, bất thường khác

Biểu hiện tan máu:

Vàng da, củng mạc vàng, sốt từng đợt, tiểu sẫmLách to: bờ lách sờ thấy vượt quá bờ sườn tráiGan to: bờ gan sờ thấy vượt quá bờ sườn phảiBất thường liên quan đến Thalassemia:

Biến dạng xương sọ: đầu to, bướu đỉnh, mũi tẹt, hàm trênnhô

Chiều cao cân nặng thấp hơn so với người cùng tuổi

- Đo sức bền thẩm thấu hồng cầu: hút 0,02 ml máu vào ống nghiệm

chứa 5ml NaCl 0,35%, lắc đều, để trong 3 - 5 phút ở nhiệt độ phòng, sau đóđặt ống nghiệm trên mặt giấy có chữ

- Hồng cầu tan hoàn toàn: dịch trong, chữ ở sau ống nghiệm đọc

Được thực hiện bằng máy phân tích thành phần huyết sắc tố JENWAY

6300 của Anh tại khoa Tế bào viện Huyết học - Truyền máu TW

Đánh giá thay đổi thành phần huyết sắc tố [14]

-Chẩn đoán mang gen bệnh thalassemia

A, Đã từng chẩn đoán bệnh thalassemia ở các bệnh viện tuyến tỉnh trở lên

Tính các giá trị trung bình, độ lệch chuẩn của các thông số định lượng,

so sánh sự khác biệt của các giá trị trung bình thông qua các test (t-test, signtest)

Tính các tỷ lệ phần trăm của các thông số định tính, so sánh các tỷ lệbằng test χ2

CHƯƠNG 3

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Thông tin chung:

Bảng 3.1.1 Phân bố đối tượng nghiên cứu theo dân tộc và giới tính:

Bảng 3.2.4 Tỉ lệ mang gen bệnh chung

3.3 Các yếu tố liên quan đến bệnh Thal:

Bảng 3.3.1 Phân bố tần số mang gen bệnh và tình trạng liên quan huyết

thống của người trong gia đình

Bảng 3.3.2 Phân bố tần số mang gen bệnh và tình trạng thai nghén ở mẹ

hoặc vợ của đối tượng nghiên cứu nam.

LS thiếu

máu Mang gen

Bảng 3.3.8 Tình trạng mang gen và triệu chứng riêng của

Thalassemia( bộ mặt Thalassemia)

Bộ mặt Thalassemia

DỰ KIẾN KẾT LUẬN

DỰ KIẾN KHUYẾN NGHỊ

Trưởng nhómThư ký

Trưởng nhómNhóm nghiên cứu

6 Phân tích số liệu,

viết nháp báo cáo

Từ 1/11/2011 đến 30/11/2011

Trưởng nhómThư ký

Nhóm nghiên cứu

đến 30/11/2011

Nhóm nghiên cứu

8 Thảo luận, hoàn

thiện báo cáo khoa

học

Từ 1/12/2011 đến 30/12/2011

Trưởng nhómThư ký

Công việc Đơn giá x nhân công Thành tiền

1 Chi phí nhân công

2 Chi phí trang thiết bị

3 Chi phí phát sinh 30.000.000

công việc chịu trách nhiệm 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

1 Hoàn thiện đề

cương nghiên cứu

Trưởng nhómThư ký

Nhóm nghiên cứu

2 Bảo vệ đề

cương nghiên cứu

Trưởng nhómNhóm nghiên cứu

6 Chuẩn bị báo

cáo

Trưởng nhómNhóm nghiên cứu

7 Hoàn thành báo

báo

Trưởng nhómThư ký

Nhóm nghiên cứu

8 Thảo luận về

các khuyến nghị

Nhóm nghiên cứuThư ký

9 Theo dõi thực

hiện nghiên cứu

Nhóm nghiên cứu

I.HÀNH CHÍNH

Họ và tên:……….Số phiếu:………

Địa chỉ:………

II.CÁC ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG

1.Tiền sử

Các triệu chứng tan máu

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

TỔNG QUAN BỆNH β- THALASSEMIA 3

1.1 Một số hiểu biết cơ bản về hemoglobin và bệnh β- Thalassemia 3

1.1.1 Cấu trúc hemoglobin 3

1.1.2 Sự thay đổi thành phần Hb theo thời kỳ phát triển 4

1.1.3 Sự điều hòa tổng hợp các chuỗi polypeptit của globin 4

1.1.4 Phân loại bệnh Hb 4

1.1.5 Cơ chế bệnh sinh của hội chứng Thalassemia 4

1.1.6 Bệnh β- Thalassemia 5

1.2 Một số nghiên cứu về bệnh β- Thalassemia trên thế giới 7

1.3 Một số nghiên cứu trong nước về β-Thalassemia 7

1.4 Một vài đặc điểm của địa điểm nghiên cứu 9

1.5 Một số vấn đề về sàng lọc bệnh thalassemia 9

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 11

2.1 Đối tượng nghiên cứu 11

2.2 Thời gian và địa điểm nghiên cứu 11

2.3 Phương pháp nghiên cứu 11

2.4 Thu thập số liệu nghiên cứu 12

2.4.1 Người thu thập số liệu nghiên cứu: 12

2.4.2 Các biện pháp thu thập thông tin: 12

2.4.3 Các thông số cần thu thập 12

2.4.4 Các biện pháp đánh giá: 13

2.5 Xử lí số liệu 16

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 17

3.1 Thông tin chung: 17

3.2 Tỉ lệ mang gen bệnh: 17

3.3 Các yếu tố liên quan đến bệnh Thal: 18

DỰ KIẾN BÀN LUẬN 23

4.1 Tỷ lệ lưu hành gen bệnh Thalassemia ở cộng đồng dân tộc thiểu số tại huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên 23

4.2 Các yếu tố liên quan đến bệnh Thalassemia ở cộng đồng dân tộc thiểu số tại huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên 23

DỰ KIẾN KẾT LUẬN 24

DỰ KIẾN KHUYẾN NGHỊ 25

KẾ HOẠCH NGHIÊN CỨU 26