Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng – Phòng Giáo dục – Truyền thông

( Bảo tàng Điêu k hắc Chăm Đà Nẵng – Phòng Giáo dục – Truyề n t hông ) TÀI LIỆU THAM KHẢO CHO GIÁO VIÊN 1 Sơ lược lịch sử xây dựng và trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Bảo tàng Điêu khắc Chăm được[.] TÀI LIỆU THAM KHẢO CHO GIÁO VIÊN Sơ lược lịch sử xây dựng trưng bày Bảo tàng Điêu khắc Chăm Bảo tàng Điêu khắc Chăm khởi công xây dựng từ năm 1915 Đặc trưng kiến trúc bảo tàng dựa số đồ án trang trí kiến trúc đơn giản tháp Chăm, tương thích với việc trưng bày tác phẩm điêu khắc Chăm Ngày 11 tháng năm 1936, bảo tàng thức khánh thành với tên gọi Bảo tàng Henri Parmentier, người có nhiều đóng góp quan trọng suốt trình sưu tập vật, tổ chức trưng bày bảo tàng nghiên cứu đền tháp Champa cổ Trưng bày bảo tàng mở rộng theo thời gian, gồm phòng trưng bày đặt tên theo địa danh nơi vật khai quật tìm thấy, bao gồm phịng trưng bày chính: Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mẫm hành lang Quảng Trị, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Kon Tum, Quảng Bình, Bình Định Năm 2000, tịa nhà hai tầng xây nối tiếp phía sau tịa nhà cũ nhằm mở rộng phòng trưng bày kho xưởng bảo quản vật Bảo tàng trình tổ chức lại trưng bày với lộ trình tham quan mới, khởi đầu với việc tổ chức trưng bày lại hai phòng Mỹ Sơn Đồng Dương Hiện Bảo tàng trưng bày gần 400 tác phẩm tiêu biểu đại diện cho hầu hết phong cách nghệ thuật điêu khắc Champa Các vật chủ yếu đài thờ, tượng phù điêu thể vị thần, vật linh tín ngưỡng người Chăm xưa vật trang trí kiến trúc có xuất xứ từ đền tháp Chăm Chất liệu vật đá sa thạch Bảo tàng Điêu khắc Chăm điểm tham quan hấp dẫn, thu hút nhiều du khách ngoàikhắc nướcChăm đến thành phố Đà Giáo Nẵng.dục Trong năm 2012, Bảo tàng đón Bảo tàngvàĐiêu Đàvới Nẵng – Phịng – Truyền thông 200.000 lượt khách đến tham quan Sơ lược lịch sử văn hóa Chămpa: Về lịch sử: Trong suốt thời cổ trung đại, người Chăm sáng tạo phát triển văn hóa độc đáo, rực rỡ, khơng thua văn hóa Đơng Nam Á Cơng nghiên cứu văn hóa Chămpa khởi đầu từ năm cuối kỷ 19 với cơng trình nghiên cứu học giả nước ngoài, phần nhiều tập trung ý vào lĩnh vực kiến trúc đền tháp, nghệ thuật điêu khắc, bia ký Chămpa Từ sau năm 1975 đặc biệt từ năm 90 kỷ 20, giới khảo cổ học Việt Nam ngày có nghiên cứu, khám phá hiểu biết lĩnh vực khác văn hóa Chămpa Song thực tế kiến thức văn hóa hạn chế Vương quốc Chămpa vương quốc (mandala) tiểu vương quốc tồn gần 15 kỷ (từ kỷ II đến kỷ XV) với địa bàn phân bố miền Trung Việt Nam trải rộng dài khắp địa hình từ núi đến biển, hải đảo, gián cách đèo, từ đèo Ngang đến đèo Cả… có độc lập có liên lập, có tổng thể văn hóa chung mà có sắc thái văn hóa vùng Vương quốc Chămpa qua ghi chép thư tịch cổ, bia ký di tích khảo cổ mặt lòng đất trùng hợp với địa bàn phân bố văn hóa thời Sơ sử - văn hóa Sa Huỳnh Niên đại khởi đầu vương quốc Chămpa theo thư tịch Trung Hoa cổ vào cuối kỷ thứ II (năm 192) Về văn hóa – xã hội: Ảnh hưởng văn hóa Ấn Độ tới Đông Nam Á diễn từ kỷ đầu công nguyên Nguyên nhân chủ yếu nhu cầu thương mại Các nguồn tư liệu khác cho biết, nguồn hương liệu, gỗ trầm, loại dầu thơm, long não, cánh kiến trắng đặc biệt vàng vô phong phú Đông Nam Á thu hút thương nhân Ấn Độ tới Đông Nam Á nói chung Chămpa nói riêng Theo sau thương nhân, chí thương nhân tu sĩ Bà la môn, nhà sư Phật giáo… Do thâm nhập chủ yếu qua văn hóa mà lại phương pháp hịa bình, tự ngun, nên ảnh hưởng văn hóa Ấn Độ thấm sâu để lại dấu ấn thật đậm văn hóa Chămpa Các tơn giáo Ấn Độ có mặt vùng đất thuộc vương quốc Chămpa sau từ đầu cơng ngun Tiến trình lịch sử tơn giáo Ấn Độ Chămpa có đặc điểm sau: - Suốt 12 kỷ tồn tại, Champa liên tục lấy tôn giáo Ấn Độ tôn giáo - Như nhiều quốc gia cổ đại khác Đơng Nam Á, Chămpa khơng có kỳ thị tơn giáo ngược lại, bao trùm lên tồn lịch sử Champa hỗn dung tất tôn giáo giáo phái Ấn Độ - Tính chất Shiva giáo đặc trưng chủ đạo đời sống tôn giáo vua chúa Chămpa Trong lịch sử khơng lúc vua chúa Chămpa tự đồng với thần Shiva - Tuy nhiên, yếu tố tôn giáo Ấn Độ lại vỏ, hình thức bề ngồi tín ngưỡng địa, chủ yếu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thờ Nữ thần đất mẹ người Chăm Nhiều vị thần lúc mang nhiều dạng kết hỗn dung tơn giáo tín ngưỡng ngoại sinh địa Về phương diện ngôn ngữ, người Chăm sớm tiếp thu hệ thống văn tự cổ Ấn Độ để sáng tạo chữ viết Từ chữ Phạn (Sanskrit), thứ chữ cổ Ấn Độ, người Chăm sáng tạo chữ Chăm cổ (khoảng kỷ IV – V) Ngoài tài liệu bia ký, sử liệu Trung Bảo tàngcòn Điêu Nẵng – Phòng – Truyền Quốc cho khắc chúngChăm ta biết,Đà từ trước kỷGiáo VII, dục người Chăm đãthông dùng văn tự để ghi ghép kinh sách trao đổi thư từ Như vậy, bên cạnh chữ Phạn, chữ Chăm cổ người Chăm cải tiến sử dụng Về văn học: Những tác phẩm văn học cổ điển Ấn Độ người Chăm tiếp nhận, hai sử thi vĩ đại Ramayana Mahabharata có vai trị sâu rộng đời sống văn học nghệ thuật Chăm Một số nghiên cứu gần cho thấy, điêu khắc đá Chămpa có nhiều cảnh trích từ sử thi Âm nhạc múa có vai trị quan trọng đời sống tinh thần người Chăm, nghi lễ hội lễ mang tính chất tơn giáo, tín ngưỡng Kiến trúc, điêu khắc Chămpa: Nói tới Chămpa phải nói đến hệ thống đền tháp Đấy minh chứng sống động nghệ thuật tài hoa mà dân tộc đạt tới Tháp Chăm xây dựng rải rác khắp nơi có quần thể kiến trúc lớn Mỹ Sơn, Đồng Dương (Quảng Nam), Ponagar (Khánh Hòa)… Dù xây dựng nhiều thời điểm khác nhau, có khác biệt chi tiết kiến trúc, điêu khắc, song loại hình, cấu trúc thống Các tháp Chăm chủ yếu xây gạch Đá sử dụng trang trí số chi tiết kiến trúc mi cửa, vòm trụ… Người Chăm xác nhận bậc thầy nghệ thuật xây gạch Cho tới tồn nhiều ý kiến giả thuyết cách xây gạch sử dụng chất kết dính gạch xây Đền tháp Chăm trang trí tinh tế, cầu kỳ thể kết hợp hài hòa nghệ thuật điêu khắc nghệ thuật kiến trúc Chủ đề điêu khắc trang trí tháp hoa lá, hình người, hình động vật, vị thần, vật huyền thoại theo nội dung tôn giáo sử thi Ấn Độ Nền điêu khắc Chăm tiếng với phù điêu tượng trịn, phù điêu có nhiều hình thức, trước hết chạm khắc trực tiếp lên gạch tháp (nghệ thuật người Chăm đạt đến đỉnh cao) hay tạo hình trang trí gạch trước nung, ngồi cịn chạm khắc đá (thường đá granit màu xanh xám đá silic) Nét đặc sắc điêu khắc Chămpa hình chạm khắc dạng phù điêu mang xu hướng khắc họa tượng tròn – phù điêu cao Người Chăm xưa có kinh tế đa thành phần mà trước hết nghề nông trồng lúa nước, dâu tằm, bông, hoa màu (với nhiều giống ngoại nhập từ Nam Thái Bình Dương mía, khoai), nghề rừng – khai thác lâm thổ sản gỗ quý quế, trầm hương, hồ tiêu, nghề biển, nghề thủ công (rèn sắt, dệt vải lụa, làm gốm, gạch, ngói, chế tạo đồ thủy tinh, đá ngọc, khai khoáng làm mỹ nghệ vàng bạc…), phát triển nghề buôn bán đường biển, đường sông đường núi Một thành tựu bật Chămpa tiến nông nghiệp cải tạo giống công tác thủy lợi Người Chăm phát giống lúa chịu hạn (sử sách gọi lúa Chiêm Thành hay lúa Chiêm, lúa Chăm), gieo cấy hai vụ Nghề làm gạch, ngói hình thành phát triển từ sớm Tại địa điểm khảo cổ học có niên đại từ đầu cơng ngun Gị Cấm, Trà Kiệu, Vườn Đình - Kh Bắc (lớp trên)… nhà khảo cổ học phát nhiều loại ngói khác Nghề làm gốm phát triển, đa dạng, phong phú kiểu loại, trang trí, tiến kỹ thuật (lọc đất, bàn xoay, lửa nung khống chế đều…) Nghề chế tác kim hoàn phát triển Ngoài việc chế tác sử dụng đồ trang sức mã não thủy tinh với nhiều loại hình kỹ thuật kế thừa từ giai đoạn văn hóa Sa Huỳnh, Bảo Điêu khắc Nẵng – Phịng Giáo Truyền thơng cưtàng dân Chămpa đặc Chăm biệt ưaĐà thích đồ trang sức,dục trang– trí vàng hạt chuỗi, nhẫn, khuyên tai, trang sức chạm đá quý, gắn hạt thủy tinh… Sự giàu có, phong phú cho thấy cư dân Chămpa chọn cấu kinh tế thích hợp Người Chăm có nhìn hướng biển, dù văn hóa họ văn hóa đa sắc thái, song vượt trội sắc thái biển Thông tin người Chăm lãnh thổ Việt Nam: Tên gọi: Dân tộc Chăm (trong danh mục tên gọi 54 dân tộc Việt Nam) Dân cư: Theo Tổng điều tra dân số nhà năm 2009, người Chăm Việt Nam có dân số 161.729 người, cư trú 56 tổng số 63 tỉnh thành phố, xếp thứ 14 số lượng dân tộc Việt Nam Họ cư trú tập trung tỉnh: Ninh Thuận, Bình Thuận, Phú Yên An Giang (Ninh Thuận 67.274 người, chiếm 41,6% tổng số người Chăm Việt Nam), Bình Thuận (34.690 người, chiếm 21,4% tổng số người Chăm Việt Nam), Phú Yên(19.945 người), An Giang (14.209 người) Ngơn ngữ: Tiếng nói cộng đồng thuộc nhóm ngơn ngữ Mã Lai – Đa Đảo Tín ngưỡng: Hiện cư dân gồm có hai phận chính: Bộ phận cư trú Ninh Thuận Bình Thuận chủ yếu theo đạo Bà la môn phận theo đạo Islam truyền thống mang tính địa sâu sắc gọi người Chăm Bà ni Bộ phận cư trú số địa phương thuộc tỉnh An Giang, Ðồng Nai thành phố Hồ Chí Minh theo đạo Islam (Hồi giáo) phổ biến giới Hoạt động sản xuất: Người Chăm có truyền thống nông nghiệp ruộng nước, giỏi làm thuỷ lợi làm vườn trồng ăn trái Bên cạnh việc làm ruộng nước tồn loại hình ruộng khơ vụ sườn núi Bộ phận người Chăm Nam Bộ lại sinh sống chủ yếu nghề chài lưới, dệt thủ công buôn bán nhỏ, nghề nông thứ yếu Nghề thủ công phát triển vùng Chăm tiếng dệt lụa tơ tằm nghề gốm truyền thống (nặn tay nung lị lộ thiên) Quan hệ xã hội: Gia đình người Chăm mang truyền thống mẫu hệ Ở vùng theo Hồi giáo Islam, gia đình chuyển sang phụ hệ, vai trò nam giới đề cao, tập quán mẫu hệ tồn đậm nét quan hệ gia đình, dịng họ Lễ hội: Người Chăm thực nhiều nghi lễ, đặc biệt nghi lễ nông nghiệp chu kỳ năm như: lễ khai mương đắp đập, lễ hạ điền, lễ mừng lúa con, lễ mừng lúa đòng Một lễ lớn, bật đặc sắc lễ Katê tổ chức linh đình đền tháp vào tháng bảy theo lịch Chăm (khoảng tháng mười âm lịch) Đây dịp để người Chăm tưởng nhớ tổ tiên, vị thần anh hùng dân tộc Pô Klong Girai, Pô Rômê… Văn nghệ: Nhạc cụ Chăm bật có trống Paranưng, trống vỗ, kèn Saranai Nền dân ca - nhạc cổ Chăm để lại nhiều ảnh hưởng đến dân ca - nhạc cổ người Việt miền Trung trống cơm, nhạc nam ai, ca hò Huế Dân vũ Chăm thấy ngày hội Katê diễn đền tháp Nguồn tham khảo: Lịch sử Văn hóa Việt Nam, Giáo trình Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh Ban đạo tổng điều tra dân số nhà trung ương, Tổng điều tra dân số nhà Việt Nam năm 2009 – Kết toàn bộ, NXB Thống kê, tháng 6/2010 tàng TrangĐiêu tin điện tử Ủy ban dân tộc – Phịng Giáo dục – Truyền thơng Bảo khắc Chăm Đà Nẵng http://cema.gov.vn Trang tin điện tử Bảo tàng Điêu khắc Chăm www.chammuseum.vn Liên lạc: Các trường giáo viên trực tiếp liên lạc với Bảo tàng Điêu khắc Chăm để xếp lịch học/ tham quan, trao đổi nội dung giảng dạy biết thêm thơng tin khác Phịng Giáo dục – Truyền thông: Số điện thoại: 0511 3572 935 Email: lyhoabinh88@gmail.com Website: www.chammuseum.vn Phụ lục đồ di tích Chăm Việt Nam: Các địa điểm phát di tích tồn di tích Champa chủ yếu từ Quảng Bình đến Bình Thuận số tỉnh Tây Nguyên Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng – Phịng Giáo dục – Truyền thơng ... Trang tin điện tử Bảo tàng Điêu khắc Chăm www.chammuseum.vn Li? ?n lạc: Các trường giáo viên trực tiếp li? ?n lạc với Bảo tàng Điêu khắc Chăm để xếp lịch học/ tham quan, trao đổi nội dung giảng dạy biết... Suốt 12 kỷ tồn tại, Champa li? ?n tục lấy tôn giáo Ấn Độ tôn giáo - Như nhiều quốc gia cổ đại khác Đơng Nam Á, Chămpa khơng có kỳ thị tơn giáo ngược lại, bao trùm lên tồn lịch sử Champa hỗn dung tất... Số điện thoại: 0511 3572 935 Email: lyhoabinh88@gmail.com Website: www.chammuseum.vn Phụ lục đồ di tích Chăm Việt Nam: Các địa điểm phát di tích tồn di tích Champa chủ yếu từ Quảng Bình đến Bình

Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng – Phòng Giáo dục – Truyền thông

TÀI LIỆU THAM KHẢO CHO GIÁO VIÊN

1 Sơ lược lịch sử xây dựng và trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm

Bảo tàng Điêu khắc Chăm được khởi công xây dựng từ năm 1915 Đặc trưng kiến trúc của bảo tàng dựa trên một số đồ án trang trí kiến trúc đơn giản của tháp Chăm, tương thích với việc trưng bày các tác phẩm điêu khắc Chăm

Ngày 11 tháng 3 năm 1936, bảo tàng chính thức được khánh thành với tên gọi Bảo tàng Henri Parmentier, là người có nhiều đóng góp quan trọng trong suốt quá trình sưu tập hiện vật, tổ chức trưng bày trong bảo tàng cũng như nghiên cứu đền tháp Champa cổ Trưng bày của bảo tàng được mở rộng theo thời gian, gồm các phòng trưng bày đặt tên theo địa danh nơi hiện vật được khai quật và tìm thấy, bao gồm 4 phòng trưng bày chính: Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mẫm và các hành lang Quảng Trị, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Kon Tum, Quảng Bình, Bình Định Năm 2000, một tòa nhà hai tầng được xây nối tiếp phía sau của tòa nhà cũ nhằm mở rộng phòng trưng bày cũng như các kho xưởng bảo quản hiện vật Bảo tàng đang trong quá trình tổ chức lại trưng bày với lộ trình tham quan mới, đã khởi đầu với việc tổ chức trưng bày lại hai phòng Mỹ Sơn và Đồng Dương

Hiện nay Bảo tàng trưng bày gần 400 tác phẩm tiêu biểu đại diện cho hầu hết các phong cách nghệ thuật điêu khắc Champa Các hiện vật chủ yếu là đài thờ, tượng và phù điêu thể hiện các vị thần, các con vật linh trong tín ngưỡng của người Chăm xưa và các vật trang trí kiến trúc có xuất

xứ từ các đền tháp Chăm Chất liệu chính của các hiện vật là đá sa thạch

Bảo tàng Điêu khắc Chăm là một trong những điểm tham quan hấp dẫn, thu hút nhiều du khách trong và ngoài nước khi đến với thành phố Đà Nẵng Trong năm 2012, Bảo tàng đã đón hơn 200.000 lượt khách đến tham quan

2 Sơ lược về lịch sử và văn hóa Chămpa:

Về lịch sử:

Trong suốt thời cổ và trung đại, người Chăm đã sáng tạo và phát triển một nền văn hóa độc đáo, rực rỡ, không thua kém bất cứ một nền văn hóa nào ở Đông Nam Á

Công cuộc nghiên cứu văn hóa Chămpa được khởi đầu từ những năm cuối thế kỷ 19 với các công trình nghiên cứu của những học giả nước ngoài, phần nhiều tập trung sự chú ý của mình vào những lĩnh vực như kiến trúc đền tháp, nghệ thuật điêu khắc, bia ký Chămpa Từ sau năm 1975 và đặc biệt là từ những năm 90 của thế kỷ 20, giới khảo cổ học Việt Nam ngày càng có những nghiên cứu, khám phá và hiểu biết mới về những lĩnh vực khác nhau của văn hóa Chămpa Song thực tế kiến thức của chúng ta về nền văn hóa này cho tới nay còn rất hạn chế

Vương quốc Chămpa là vương quốc (mandala) của các tiểu vương quốc tồn tại gần 15 thế kỷ (từ thế kỷ II đến thế kỷ XV) với địa bàn phân bố là miền Trung Việt Nam trải rộng và dài trên khắp các địa hình từ núi đến biển, hải đảo, gián cách bằng các đèo, từ đèo Ngang đến đèo Cả… có độc lập và có liên lập, có một tổng thể văn hóa chung mà cũng có sắc thái văn hóa vùng

Vương quốc Chămpa qua những ghi chép trong thư tịch cổ, bia ký và những di tích khảo

cổ trên mặt và trong lòng đất trùng hợp với địa bàn phân bố của văn hóa thời Sơ sử - văn hóa Sa Huỳnh Niên đại khởi đầu của vương quốc Chămpa theo thư tịch Trung Hoa cổ là vào cuối thế

kỷ thứ II (năm 192)

Về văn hóa – xã hội:

Ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ tới Đông Nam Á diễn ra từ những thế kỷ đầu công nguyên Nguyên nhân chủ yếu là nhu cầu thương mại Các nguồn tư liệu khác nhau cho biết,

Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng – Phòng Giáo dục – Truyền thông

nguồn hương liệu, gỗ trầm, các loại dầu thơm, long não, cánh kiến trắng và đặc biệt là vàng vô cùng phong phú ở Đông Nam Á đã thu hút các thương nhân Ấn Độ tới Đông Nam Á nói chung

và Chămpa nói riêng Theo sau các thương nhân, thậm chí là cùng các thương nhân là các tu sĩ

Bà la môn, các nhà sư Phật giáo… Do thâm nhập chủ yếu qua văn hóa mà lại bằng những phương pháp hòa bình, tự nguyên, nên ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đã thấm sâu và để lại những dấu ấn thật đậm trong văn hóa Chămpa

Các tôn giáo Ấn Độ đã có mặt ở các vùng đất thuộc vương quốc Chămpa sau này ngay từ đầu công nguyên Tiến trình lịch sử của các tôn giáo Ấn Độ ở Chămpa có những đặc điểm sau:

- Suốt hơn 12 thế kỷ tồn tại, Champa liên tục lấy những tôn giáo Ấn Độ là tôn giáo của mình

- Như nhiều quốc gia cổ đại khác ở Đông Nam Á, ở Chămpa không có kỳ thị tôn giáo và ngược lại, bao trùm lên toàn bộ lịch sử Champa là sự hỗn dung giữa tất cả các tôn giáo và giáo phái của Ấn Độ

- Tính chất Shiva giáo là đặc trưng chủ đạo trong đời sống tôn giáo của vua chúa Chămpa Trong lịch sử không ít lúc vua chúa Chămpa tự đồng nhất mình với thần Shiva

- Tuy nhiên, những yếu tố của tôn giáo Ấn Độ lại chỉ là cái vỏ, là hình thức bề ngoài của các tín ngưỡng bản địa, chủ yếu là tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thờ Nữ thần đất mẹ của người Chăm Nhiều vị thần cùng một lúc mang nhiều dạng kết quả của sự hỗn dung tôn giáo tín ngưỡng ngoại sinh và bản địa

Về phương diện ngôn ngữ, người Chăm đã sớm tiếp thu hệ thống văn tự cổ Ấn Độ để sáng tạo ra chữ viết của mình Từ chữ Phạn (Sanskrit), một thứ chữ cổ ở Ấn Độ, người Chăm đã sáng tạo ra chữ Chăm cổ (khoảng thế kỷ IV – V) Ngoài những tài liệu bia ký, các sử liệu Trung Quốc còn cho chúng ta biết, ngay từ trước thế kỷ VII, người Chăm đã dùng văn tự của mình để ghi ghép kinh sách và trao đổi thư từ Như vậy, bên cạnh chữ Phạn, chữ Chăm cổ luôn được người Chăm cải tiến và sử dụng

Về văn học: Những tác phẩm văn học cổ điển của Ấn Độ cũng được người Chăm tiếp nhận, hai bộ sử thi vĩ đại là Ramayana và Mahabharata có vai trò sâu rộng trong đời sống văn học nghệ thuật Chăm Một số nghiên cứu gần đây cho thấy, trên điêu khắc đá Chămpa có nhiều cảnh được trích ra từ những bộ sử thi này

Âm nhạc và múa có vai trò rất quan trọng trong đời sống tinh thần của người Chăm, nhất

là những nghi lễ và hội lễ mang tính chất tôn giáo, tín ngưỡng

Kiến trúc, điêu khắc Chămpa: Nói tới Chămpa là phải nói đến hệ thống đền tháp Đấy là những minh chứng sống động của một nền nghệ thuật tài hoa mà không phải dân tộc nào cũng đạt tới

Tháp Chăm được xây dựng rải rác khắp nơi và có những quần thể kiến trúc lớn như Mỹ Sơn, Đồng Dương (Quảng Nam), Ponagar (Khánh Hòa)… Dù được xây dựng ở nhiều thời điểm khác nhau, có khác biệt về chi tiết kiến trúc, điêu khắc, song trên cơ bản loại hình, cấu trúc hầu như thống nhất

Các tháp Chăm chủ yếu được xây bằng gạch Đá chỉ được sử dụng trong trang trí và ở một số chi tiết kiến trúc như mi cửa, vòm trụ… Người Chăm được xác nhận là bậc thầy của nghệ thuật xây gạch Cho tới nay vẫn tồn tại nhiều ý kiến giả thuyết về cách xây gạch cũng như sử dụng chất kết dính gạch xây

Đền tháp Chăm được trang trí tinh tế, cầu kỳ thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật điêu khắc và nghệ thuật kiến trúc Chủ đề chính trong điêu khắc trang trí tháp là hoa lá, hình

Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng – Phòng Giáo dục – Truyền thông

người, hình động vật, các vị thần, các con vật huyền thoại theo nội dung tôn giáo hoặc sử thi Ấn

Độ Nền điêu khắc Chăm nổi tiếng với phù điêu và tượng tròn, trong đó phù điêu có nhiều hình thức, trước hết là chạm khắc trực tiếp lên gạch tháp (nghệ thuật này của người Chăm cũng đạt đến đỉnh cao) hay tạo hình trang trí trên gạch trước khi nung, ngoài ra còn chạm khắc trên đá (thường là đá granit màu xanh xám và đá silic) Nét đặc sắc của điêu khắc Chămpa là những hình chạm khắc dưới dạng phù điêu đều mang xu hướng khắc họa tượng tròn – phù điêu nổi cao

Người Chăm xưa có một nền kinh tế đa thành phần mà trước hết là nghề nông trồng lúa nước, dâu tằm, bông, hoa màu (với nhiều giống cây ngoại nhập từ Nam Thái Bình Dương như mía, khoai), nghề rừng – khai thác lâm thổ sản gỗ quý như quế, trầm hương, hồ tiêu, nghề biển, nghề thủ công (rèn sắt, dệt vải lụa, làm gốm, gạch, ngói, chế tạo đồ thủy tinh, đá ngọc, khai khoáng và làm mỹ nghệ vàng bạc…), phát triển nghề buôn bán đường biển, đường sông và đường núi

Một trong những thành tựu nổi bật của Chămpa là những tiến bộ về nông nghiệp trong cải tạo giống và công tác thủy lợi Người Chăm đã phát hiện ra giống lúa chịu hạn (sử sách gọi là lúa Chiêm Thành hay lúa Chiêm, lúa Chăm), gieo cấy cả hai vụ

Nghề làm gạch, ngói hình thành và phát triển từ rất sớm Tại những địa điểm khảo cổ học

có niên đại từ đầu công nguyên như Gò Cấm, Trà Kiệu, Vườn Đình - Khuê Bắc (lớp trên)… các nhà khảo cổ học đã phát hiện ra rất nhiều loại ngói khác nhau

Nghề làm gốm cũng rất phát triển, đa dạng, phong phú về kiểu loại, trang trí, tiến bộ về

kỹ thuật (lọc đất, bàn xoay, lửa nung khống chế đều…)

Nghề chế tác kim hoàn cũng rất phát triển Ngoài việc chế tác và sử dụng đồ trang sức bằng mã não và thủy tinh với nhiều loại hình và kỹ thuật kế thừa từ giai đoạn văn hóa Sa Huỳnh,

cư dân Chămpa đặc biệt ưa thích những đồ trang sức, trang trí bằng vàng như hạt chuỗi, nhẫn, khuyên tai, trang sức chạm đá quý, gắn hạt thủy tinh…

Sự giàu có, phong phú cho thấy cư dân Chămpa đã chọn được một cơ cấu kinh tế thích hợp Người Chăm có cái nhìn hướng biển, dù nền văn hóa của họ là nền văn hóa đa sắc thái, song vượt trội là sắc thái biển

3 Thông tin về người Chăm hiện nay trên lãnh thổ Việt Nam:

Tên gọi: Dân tộc Chăm (trong danh mục tên gọi 54 dân tộc Việt Nam).

Dân cư: Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Chăm ở Việt Nam có dân số

161.729 người, cư trú tại 56 trên tổng số 63 tỉnh và thành phố, xếp thứ 14 về số lượng trong các dân tộc Việt Nam Họ cư trú tập trung ở các tỉnh: Ninh Thuận, Bình Thuận, Phú Yên và An Giang (Ninh Thuận 67.274 người, chiếm 41,6% tổng số người Chăm tại Việt Nam), Bình Thuận (34.690 người, chiếm 21,4% tổng số người Chăm tại Việt Nam), Phú Yên(19.945 người), An Giang (14.209 người)

Ngôn ngữ: Tiếng nói của cộng đồng chính thuộc nhóm ngôn ngữ Mã Lai – Đa Đảo.

Tín ngưỡng: Hiện tại cư dân gồm có hai bộ phận chính: Bộ phận cư trú ở Ninh Thuận và Bình

Thuận chủ yếu theo đạo Bà la môn và một bộ phận theo đạo Islam truyền thống mang tính bản địa sâu sắc gọi là người Chăm Bà ni Bộ phận cư trú ở một số địa phương thuộc các tỉnh An Giang, Ðồng Nai và thành phố Hồ Chí Minh theo đạo Islam (Hồi giáo) phổ biến trên thế giới hiện nay

Hoạt động sản xuất: Người Chăm có truyền thống nông nghiệp ruộng nước, giỏi làm thuỷ lợi và

làm vườn trồng cây ăn trái Bên cạnh việc làm ruộng nước vẫn tồn tại loại hình ruộng khô một vụ

Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng – Phòng Giáo dục – Truyền thông

trên sườn núi Bộ phận người Chăm ở Nam Bộ lại sinh sống chủ yếu bằng nghề chài lưới, dệt thủ công và buôn bán nhỏ, nghề nông chỉ là thứ yếu

Nghề thủ công phát triển ở vùng Chăm nổi tiếng là dệt lụa tơ tằm và nghề gốm truyền thống (nặn tay và nung trên các lò lộ thiên)

Quan hệ xã hội: Gia đình người Chăm mang truyền thống mẫu hệ Ở những vùng theo Hồi giáo

Islam, tuy gia đình đã chuyển sang phụ hệ, vai trò nam giới được đề cao, nhưng những tập quán mẫu hệ vẫn tồn tại khá đậm nét trong quan hệ gia đình, dòng họ

Lễ hội: Người Chăm thực hiện nhiều nghi lễ, đặc biệt là các nghi lễ nông nghiệp trong một chu

kỳ năm như: lễ khai mương đắp đập, lễ hạ điền, lễ mừng lúa con, lễ mừng lúa ra đòng Một trong những lễ lớn, nổi bật và đặc sắc nhất là lễ Katê được tổ chức linh đình tại các đền tháp vào giữa tháng bảy theo lịch Chăm (khoảng tháng mười âm lịch) Đây là dịp để người Chăm tưởng nhớ về

tổ tiên, các vị thần cũng như các anh hùng dân tộc như Pô Klong Girai, Pô Rômê…

Văn nghệ: Nhạc cụ Chăm nổi bật có trống Paranưng, trống vỗ, kèn Saranai Nền dân ca - nhạc

cổ Chăm đã để lại nhiều ảnh hưởng đến dân ca - nhạc cổ của người Việt ở miền Trung như trống cơm, nhạc nam ai, ca hò Huế Dân vũ Chăm được thấy trong các ngày hội Katê diễn ra tại các đền tháp

Nguồn tham khảo:

1 Lịch sử Văn hóa Việt Nam, Giáo trình của Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh

2 Ban chỉ đạo tổng điều tra dân số và nhà ở trung ương, Tổng điều tra dân số và nhà ở Việt Nam năm 2009 – Kết quả toàn bộ, NXB Thống kê, tháng 6/2010

3 Trang tin điện tử Ủy ban dân tộc

http://cema.gov.vn

4 Trang tin điện tử Bảo tàng Điêu khắc Chăm

www.chammuseum.vn

4 Liên lạc:

Các trường hoặc giáo viên có thể trực tiếp liên lạc với Bảo tàng Điêu khắc Chăm để sắp xếp lịch học/ tham quan, trao đổi nội dung giảng dạy và biết thêm các thông tin khác

Phòng Giáo dục – Truyền thông:

Số điện thoại: 0511 3572 935

Email: lyhoabinh88@gmail.com

Website: www.chammuseum.vn

5 Phụ lục bản đồ các di tích Chăm tại Việt Nam:

Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng – Phòng Giáo dục – Truyền thông

Các địa điểm phát hiện các di tích hoặc tồn tại các di tích Champa chủ yếu từ Quảng Bình đến Bình Thuận và một số tỉnh Tây Nguyên