tế thị trường đối với pháp luật hợp đồng: Trong xã hội hiện đại, khi cơ cấu kinh tế xã hội phát sinh những biến động lớn, các tổ chức xã hội “phình to” chưa từng có, lũng đoạn gia tăng,
Trang 1GS MÔ L−¬ng * iệc ban hành Luật hợp đồng của Trung
Quốc tháng 3 năm 1999 đã đánh dấu
sự ra đời của hệ thống pháp luật hợp đồng
Trung Quốc đương đại Thực tiễn 10 năm
qua cho thấy việc thi hành Luật hợp đồng đã
góp phần xây dựng thể chế kinh tế thị trường
của Trung Quốc Ngược lại, sự phát triển và
thay đổi về kinh tế xã hội, khoa học kĩ thuật
của Trung Quốc cũng ảnh hưởng tới sự hình
thành và phát triển của pháp luật hợp đồng
Trung Quốc
Xu thế phát triển của pháp luật hợp đồng
Trung Quốc đương đại chịu những ảnh
hưởng lớn sau:
Trong thế kỉ XX vừa qua, đặc biệt là sau khi
kết thúc chiến tranh lạnh, thị trường thế giới
dần được hình thành, nền kinh tế cũng phát
triển nhanh chóng theo xu hướng toàn cầu
hoá Điều đó làm cho nguồn vốn lưu thông
trên toàn cầu ngày càng tăng, hiệu ích tiền tệ
và những nguy cơ cũng ngày càng tăng Do
ảnh hưởng của toàn cầu hoá, pháp luật hợp
đồng với vai trò là quy tắc giao dịch chung
cũng không ngừng được quốc tế hoá
tế thị trường đối với pháp luật hợp đồng:
Trong xã hội hiện đại, khi cơ cấu kinh tế xã
hội phát sinh những biến động lớn, các tổ chức xã hội “phình to” chưa từng có, lũng đoạn gia tăng, sản xuất xã hội và tiêu dùng đều ở quy mô lớn, lĩnh vực sự nghiệp công phát triển nhanh chóng, vấn đề bảo hộ cho người lao động và người tiêu dùng ngày càng trở nên nóng bỏng rõ rệt Do sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế thị trường,
sự bình đẳng thực chất của quá trình giao dịch giữa các chủ thể dân sự trở thành vấn đề quan trọng Điều đó có nghĩa là bên cạnh các doanh nghiệp có quy mô lớn với thực lực hùng hậu như các tập đoàn đa quốc gia là quảng đại người tiêu dùng ngày càng đông hơn, cho dù khi họ thành lập hợp đồng về mặt hình thức là bình đẳng với nhau nhưng thực chất thì năng lực đàm phán không bình đẳng Để tăng cường sự an toàn cho giao dịch và duy trì công bằng của Luật hợp đồng, đảm bảo quyền lợi người tiêu dùng, xu thế phát triển quan trọng của Luật hợp đồng chính là tăng cường quản lí tự do của hợp đồng Điều này biểu hiện chủ yếu ở việc hợp đồng ngày nay đã vận dụng các nguyên tắc
về sự trung thực và chân thành, cho phép
V
* Trung tâm nghiên cứu luật Đông Nam Á Trường Đại học tổng hợp Vân Nam Trung Quốc
Trang 2quan toà can thiệp vào quan hệ hợp đồng
Điều đó đã ảnh hưởng mạnh tới lí luận trọng
tâm của hợp đồng truyền thống về sự tự
quyết định của các đương sự
học kĩ thuật trong thời đại ngày nay: Sự phát
triển của hệ thống mạng hiện đại cũng như kĩ
thuật máy tính và kĩ thuật sinh học… đã
mang đến thách thức đối với Luật hợp đồng
Sự phát triển nhanh chóng của mạng lưới
liên lạc và kĩ thuật điện tử đã gây ra những
ảnh hưởng to lớn Nếu như trong pháp luật
dân sự cũ đưa ra lí luận về “sự thể hiện ý
thức tự động hoá” thì trong lĩnh vực thương
mại điện tử, sự đảm bảo lợi ích của người
tiêu dùng ngày càng trở nên quan trọng
Ở Trung Quốc hiện nay, ngoài xu thế
hạn chế tự do hợp đồng ra, Luật hợp đồng
còn chịu ảnh hưởng của những xu thế phát
triển sau:
a Sự giới hạn về các điều khoản mẫu
của hợp đồng
Điều khoản mẫu là một trong những tiêu
chí quan trọng đối với sự phát triển của
Luật hợp đồng thế kỉ XX Sự xuất hiện của
điều khoản mẫu không chỉ thay đổi hình
thức truyền thống mà còn mang đến thách
thức cho nguyên tắc tự do hợp đồng Các
nước đều đã lần lượt tiến hành quy định về
điều khoản mẫu thông qua việc thay đổi
pháp luật hoặc các cơ chế đơn lẻ Luật bảo
vệ người tiêu dùng Trung Quốc cũng đã
từng đưa ra những quy định đối với điều
khoản mẫu, Luật hợp đồng cũng đã đưa ra 3
quy định về hợp đồng mẫu Điều 39 Luật hợp đồng đã xác định điều khoản mẫu chỉ được thành lập dự phòng khi một bên đương sự sử dụng nhiều lần để đưa ra cho bên thứ ba tiếp nhận, khi trong quá trình xác lập hợp đồng các bên không có điều kiện thương lượng trực tiếp với nhau Trung Quốc tăng cường quản lí đối với điều khoản mẫu này để bảo vệ quyền lợi của người tiêu
dùng, chủ yếu nằm ở 3 quy định sau: Một là
bảo đảm người lập nên điều khoản mẫu phải dùng những phương thức hợp lí để nhắc đối tác chú ý tới các điều khoản giới hạn trách
nhiệm của bên đưa ra điều khoản mẫu Hai
là nghiêm cấm người lập nên các điều khoản mẫu lợi dụng điều khoản này để tránh trách nhiệm cho mình và tăng thêm
trách nhiệm của đối tác Ba là khi giải thích
về điều khoản mẫu cần đưa ra lời giải thích bất lợi hơn cho bên đưa ra điều khoản mẫu Những quy định này không chỉ bảo vệ quyền lợi cho bên có vị trí kinh tế yếu hơn
mà còn có thể đề phòng và giới hạn việc công ti và doanh nghiệp gây ảnh hưởng bất lợi đến lợi ích của người tiêu dùng
b Mở rộng nghĩa vụ hợp đồng
Việc mở rộng nghĩa vụ hợp đồng chủ yếu biểu hiện ở việc nghĩa vụ kèm theo trở thành nội dung quan trọng của hợp đồng Nghĩa vụ kèm theo được sinh ra khi đương
sự dựa theo các nguyên tắc về thực hiện hợp đồng, dựa theo tính chất, mục đích và thông
lệ giao dịch của hợp đồng Do loại nghĩa vụ này kèm theo nghĩa vụ hợp đồng nên được
Trang 3gọi là nghĩa vụ kèm theo Nó mở rộng nghĩa
vụ vốn có trong hợp đồng trên nguyên tắc
thủ tín và trung thực, có ích cho việc tăng
cường đạo đức và uy tín trong giao dịch
thương mại Đặc biệt là nghĩa vụ kèm theo
còn có thể tự động trở thành nội dung hợp
đồng, có ích cho việc hướng đương sự
thành lập và thực hiện hợp đồng trên cơ sở
đạo đức kinh doanh Luật hợp đồng Trung
Quốc xác định nghĩa vụ hợp đồng trên cơ sở
uy tín và trung thực, nghĩa vụ trong và sau
khi thi hành hợp đồng đã thể hiện xu thế
phát triển của pháp luật hợp đồng đương đại
Trung Quốc
c Mở rộng hiệu lực hợp đồng và phá vỡ
tính tương đối của hợp đồng
Hiện lực hợp đồng thể hiện ở chỗ hợp
đồng sau khi được xác lập hợp pháp sẽ được
pháp luật công nhận và bảo vệ Hiệu lực hợp
đồng về cơ bản có những đặc điểm sau: Về
chủ thể, hiệu lực hợp đồng chỉ tồn tại giữa
các đương sự, trên thực tế được coi như quy
tắc mang tính tương đối cơ bản của Luật hợp
đồng Về mặt nội dung, nghĩa vụ hợp đồng
được giới hạn bởi luật pháp và các nghĩa vụ
luật định này chỉ được áp dụng trong trường
hợp các bên không có thoả thuận; về mặt
thời gian, nghĩa vụ hợp đồng chỉ phát sinh
trong giai đoạn từ khi hợp đồng được xác lập
cho đến khi chấm dứt hiệu lực, trách nhiệm
tương ứng là vi phạm hợp đồng Trong quá
trình diễn biến từ cận đại đến hiện đại của
Luật hợp đồng, hiệu lực hợp đồng đều có
những thay đổi to lớn Về mặt chủ thể, hiệu
lực hợp đồng từ việc giới hạn đương sự mở rộng ra đối với cả người thứ ba ở những tình huống quan hệ bên ngoài Do vậy hợp đồng ngoài cơ sở hiệu lực truyền thống ra còn có những hiệu lực khác Về mặt nội dung, các bên ngoài việc phải thực hiện những nghĩa
vụ của mình được quy định trong hợp đồng
ra còn phải chú ý đến những nguyên tắc khác
về sự trung thực và uy tín Qua đó có thể nói rằng việc vận dụng nghĩa vụ kèm theo về mặt lí thuyết đã mở rộng phạm vi nghĩa vụ của các đương sự Về mặt thời gian, nghĩa
vụ hợp đồng chỉ phát sinh trong giai đoạn hợp đồng được hình thành và kết thúc, từ đó trách nhiệm của Luật hợp đồng hiện đại cũng được biểu hiện bằng 3 hình thức khác nhau là trách nhiệm khi vi phạm, trách nhiệm do bỏ lỡ hợp đồng (trách nhiệm trước hợp đồng) và trách nhiệm sau hợp đồng Tính tương đối của hợp đồng hoặc tính tương đối nghĩa vụ là phần cơ bản trong chế định hợp đồng, cũng là tiêu chuẩn quan trọng phân biệt chế định hợp đồng với các chế định khác của luật dân sự Từ đó tính tương đối trong hợp đồng cũng chịu ảnh hưởng nghiêm trọng, chủ yếu biểu hiện ở
những mặt sau: Một là tăng cường việc bảo
vệ lợi ích của người tiêu dùng, đột phá tính tương đối của quyền yêu cầu, ví dụ như trong lĩnh vực trách nhiệm của nhà sản xuất, nhằm tăng cường việc bảo vệ lợi ích của người tiêu dùng, luật pháp thừa nhận người tiêu dùng có thể có quyền “yêu cầu trực tiếp”
Trang 4có quyền yêu cầu, đã thừa nhận rộng rãi chế
độ đảm bảo an toàn cho quyền yêu cầu và
người thứ ba trong hợp đồng Ba là hiệu lực
đối với tài sản thế chấp quyền yêu cầu
d Sự giao thoa và ảnh hưởng lẫn nhau
của Luật hợp đồng và Luật chống xâm phạm
quyền lợi
Trong xã hội hiện đại, do nhu cầu đảm
bảo quyền lợi nên Luật chống xâm phạm
quyền lợi ngày càng phát triển, chủ yếu thể
hiện ở quyền tư cách con người, quyền tự do
thân thể và sở hữu trí tuệ… Sau khi bước
vào thế kỉ XX, do khoa học kĩ thuật và trình
độ quản lí ngày càng phát triển nên sở hữu
trí tuệ đã trở thành lĩnh vực phát triển nhanh
nhất trong Luật chống xâm phạm quyền lợi
Đặc biệt là phạm vi của Luật này ngày càng
được mở rộng, thúc đẩy sự giao thoa và ảnh
hưởng lẫn nhau của Luật hợp đồng và Luật
chống xâm phạm quyền lợi
e Tăng cường bảo vệ lợi ích người
tiêu dùng
Việc tăng cường bảo vệ lợi ích người
tiêu dùng chiếm vị trí quan trọng trong luật
dân sự Khi nền kinh tế hàng hoá phát triển
chưa cao, người sản xuất chủ yếu có quy mô
nhỏ lẻ và phân tán nên không chiếm địa vị
quan trọng trong nền kinh tế Từ thế kỉ XV
đến thế kỉ XVIII, do sự phát triển của chủ
nghĩa khế ước tự do nên giữa các nhà buôn
và người tiêu dùng thường sử dụng nguyên
tắc tự thống nhất với nhau Cho đến thế kỉ
XIX, toà án vẫn thường không can thiệp vào
mối quan hệ giao dịch giữa nhà buôn và
người tiêu dùng Từ thế kỉ XIX trở lại đây, cùng với sự phát triển của thị trường, các công ti và tập đoàn lớn cũng dần xuất hiện,
sự lũng đoạn của nó đối với sản xuất và kinh doanh cũng tăng lên Trong quan hệ giao dịch, người tiêu dùng thường yếu thế hơn những công ti, tập đoàn lớn Trong những năm 50 - 60 của thế kỉ XX, cùng với sự phát triển kinh tế, ở các quốc gia phương Tây cũng nổ ra cuộc vận động cho quyền lợi người tiêu dùng Cùng lúc đó, luật pháp các nước cũng đẩy mạnh việc bảo hộ quyền lợi của người tiêu dùng như đưa ra các giới hạn
về hình thức điều khoản, tăng cường các biện pháp quản lí và bảo vệ, suy xét đến các khả năng người tiêu dùng do không cẩn trọng khi giao dịch, các nước đều có quy định về quyền của người tiêu dùng sau khi giao dịch…
f Xác định nghĩa vụ bắt buộc giao kết hợp đồng
Việc xác định nghĩa vụ bắt buộc giao kết này tiến hành trong những trường hợp đặc biệt khi cá nhân hoặc doanh nghiệp có yêu cầu của cá nhân và giao kết hợp đồng với cá nhân đó, nếu không có lí do chính đáng thì không được từ chối việc giao kết hợp đồng Luật hợp đồng của Trung Quốc đã quy định việc xác định nghĩa vụ bắt buộc giao kết tại Điều 289: “Người theo ngành vận tải công
cộng không được từ chối yêu cầu vận tải
Quy định này đã xác định nghĩa vụ bắt buộc giao kết của người vận tải công cộng./