Tóm tắt tiếng việt: An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam.

An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam.An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam.An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam.An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam.An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam.An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam.An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam.An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam.An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam.An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam.An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam.An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam.

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Đảm bảo an ninh tài chính đang ngày càng trở thành vấn đề cấp thiết đối với mỗi quốc gia, đặc biệt là trong bối cảnh kinh tế thị trường hiện đại, hội nhập, toàn cầu hóa và tự do hóa kinh tế - tài chính đang diễn ra nhanh và mạnh như hiện nay An ninh tài chính là một bộ phận của an ninh quốc gia, đảm bảo an ninh tài chính không chỉ góp phần ổn định môi trường kinh tế vĩ mô, mà còn là yếu tố quan trọng đảm bảo

ổn định về chính trị, an ninh quân sự Khủng hoảng, mất an ninh tài chính có thể dẫn tới sự sụp đổ về chính trị

Trong nền kinh tế thị trường, vai trò của tài chính giống như mạch máu của cơ thể nền kinh tế, giúp cho các nguồn lực được vận động, phân bổ một cách thông suốt, hiệu quả, là cơ sở đảm bảo cho quá trình tái sản xuất ở phạm vi cá biệt và toàn xã hội Tuy nhiên, chỉ khi an ninh tài chính được đảm bảo thì vai trò của tài chính với nền kinh tế mới được phát huy Nếu bất ổn và khủng hoảng tài chính xảy ra, nền kinh tế

có thể bị rối loạn, những thiệt hại đối với nền kinh tế là khó có thể lường trước được

cả ở cấp độ vi mô (hộ gia đình, doanh nghiệp, các định chế tài chính) và cấp độ vĩ mô (tăng trưởng, ngân sách, nợ quốc gia…) Khi nền tài chính bị khủng hoảng sẽ kéo theo sự bất ổn trên nhiều lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội, an ninh quốc phòng và có thể ảnh hưởng tới sự phát triển bền vững của quốc gia

Bởi vậy, an ninh tài chính là điều kiện và cũng là động lực quan trọng cho sự phát triển của quốc gia Tuy nhiên đây cũng là một nhiệm vụ khó khăn, nhất là trong điều kiện kinh tế thị trường Các hoạt động kinh tế, tài chính diễn ra vô cùng đa dạng

và phức tạp, bất ổn và khủng hoảng có thể khởi phát từ rất nhiều lĩnh vực khác nhau của nền kinh tế, tài chính Các cuộc khủng hoảng tài chính gần đây cho thấy tác động của chúng ngày càng mạnh, diễn ra với quy mô rộng trên phạm vi toàn cầu, và cần rất nhiều thời gian để khôi phục lại nền kinh tế

Ở Việt Nam, lĩnh vực tài chính mới đạt được trình độ phát triển bước đầu của quá trình vận hành kinh tế thị trường và quá trình hội nhập Các định chế tài chính còn nhiều khiếm khuyết, yếu kém Khả năng đáp ứng các chuẩn mực quốc

tế về an toàn tài chính còn thấp Thị trường tài chính còn tiềm ẩn nhiều rủi ro Quy

mô thị trường nhỏ và dễ bị tác động từ những biến động của thị trường quốc tế Hạ tầng tài chính ở nước ta cũng còn nhiều bất cập Môi trường pháp lý còn thiếu đồng bộ, chưa theo kịp sự phát triển của thị trường, mức độ ứng dụng công nghệ thông tin còn thấp so với nhiều nước trong khu vực và trên thế giới, chưa đáp ứng kịp với những đòi hỏi của thực tế Biểu hiện của nhiều yếu kém nêu trên thời gian qua đó là xuất hiện hàng loạt các lỗ hổng an ninh tài chính như: vụ chuyển tiền 30.000 tỷ không rõ chủ thể; thao túng thị trường trái phiếu, thất thoát lớn trong sử dụng ngân sách nhà nước liên quan đến công ty Việt Á… Đây là những vấn đề rất cấp thiết của an ninh tài chính hiện nay

Hơn nữa, trong bối cảnh hiện nay, thực tiễn đang đặt ra nhiều vấn đề cấp bách Trong điều kiện kinh tế thị trường hiện đại, các quan hệ kinh tế, tài chính phát triển theo xu hướng ngày càng tự do hóa, nhiều vấn đề phức tạp nảy sinh, các chủ thể chạy theo lợi ích, lợi ích nhóm, các hoạt động kinh tế, tài chính vì thế diễn ra phức tạp, khó kiểm soát Nếu hệ thống tài chính không được điều chỉnh, hoàn thiện kịp thời để có thể phòng ngừa và giám sát thì bất ổn và khủng hoảng rất dễ xảy ra Bên cạnh đó, các yếu tố mang tính quốc tế như sự phát triển của khoa học công nghệ nhất là công nghệ tài chính (Fintech), những thay đổi chính sách của các nước lớn, các tổ chức tài chính quốc tế cũng đều làm tăng nguy cơ dẫn tới bất ổn và khủng hoảng tài chính Điều này đang đặt ra nhiều thách thức cho Việt Nam trong việc đảm bảo an ninh tài chính

Với các lý do trên, tác giả lựa chọn đề tài “An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam” để nghiên cứu làm đề tài luận án tiến sĩ kinh tế, chuyên ngành kinh tế chính trị

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ hơn cơ sở lý luận, kinh nghiệm thực tiễn về an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường; từ đó phân tích, đánh giá thực trạng về an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam; và đề xuất các giải pháp đảm bảo an ninh tài chính của Việt Nam tới năm 2030

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thứ nhất, tổng quan các các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế đã công bố liên quan tới chủ đề an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường, nhằm làm rõ những vấn đề đã được giải quyết có thể kế thừa và phát triển, những khoảng trống cần bổ khuyết về mặt lý luận cũng như thực tiễn

Thứ hai, xây dựng khung lý luận về an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường: Làm rõ khái niệm, sự cần thiết phải đảm bảo an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường; Nội dung, tiêu chí đánh giá và các nhân tố ảnh hưởng tới an ninh tài chính; Nghiên cứu kinh nghiệm về đảm bảo an ninh tài chỉnh ở một số quốc gia trên thế giới và rút ra bài học cho Việt Nam

Thứ ba, phân tích thực trạng về an ninh tài chính của Việt Nam giai đoạn 2011-2021 trên khung lý luận đã xây dựng, nhằm chỉ ra những kết quả đã đạt được

và hạn chế cần khắc phục trong thời gian tới

Thứ tư, đề xuất những quan điểm và giải pháp vừa mang tính cấp thiết trước mắt, vừa mang tính cơ bản lâu dài để đảm bảo an ninh tài chính của Việt Nam trong thời gian tới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là “an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường” Trong đó bao gồm việc đảm bảo môi trường để các quan hệ tài chính

được diễn ra một cách ổn định, lành mạnh, các nguồn lực được phân bổ hiệu quả, minh bạch, đáp ứng nhu cầu của các chủ thể trong nền kinh tế; nâng cao năng lực quản lý, phòng ngừa rủi ro của cơ quan quản lý và các định chế tài chính; hình thành và xác lập cơ chế hấp thụ hoặc chống đỡ trước các cú sốc kinh tế nói chung

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi về nội dung:

Luận án nghiên cứu an ninh tài chính ở tầm vĩ mô là an ninh tài chính quốc gia, không đi sâu nghiên cứu an ninh tài chính của từng khu vực tài chính cụ thể, không nghiên cứu chi tiết các nội dung, phương pháp, chỉ tiêu mang tính định lượng, kỹ thuật chuyên ngành tài chính để đánh giá, phân tích diễn biến an ninh tài chính Thay vào đó, luận án tập trung phân tích làm rõ mối quan hệ giữa an ninh tài chính với phát triển kinh tế-xã hội trong điều kiện kinh tế thị trường, từ đó nhận diện rõ hơn các quan hệ lợi ích giữa những chủ thể liên quan trong việc đảm bảo an ninh tài chính để đưa ra những quan điểm và giải pháp phù hợp Trong đó, luận án tập trung vào 3 khía cạnh: đảm bảo môi trường để các quan hệ tài chính được diễn ra một cách ổn định, lành mạnh, các nguồn lực được phân bổ hiệu quả, minh bạch, đáp ứng nhu cầu của các chủ thể trong nền kinh tế; nâng cao năng lực quản lý, phòng ngừa rủi ro của cơ quan quản lý và các định chế tài chính; hình thành và xác lập cơ chế hấp thụ hoặc chống đỡ trước các cú sốc kinh tế nói chung Các số liệu minh họa được tập trung vào các lĩnh vực cơ bản như: sức mạnh của nền kinh tế, các thị trường tài chính, thị trường bảo hiểm, tín dụng, ngân sách, chỉ số nợ quốc gia

4 Cơ sở lý luận, phương pháp tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận và phương pháp tiếp cận

Một là, luận án sử dụng cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh, trong đó chú trọng lý luận về mối quan hệ giữa an ninh tài chính

và sự ổn định của quá trình sản xuất và tái sản xuất trong nền kinh tế thị trường

Hai là, luận án kế thừa một số quan điểm, lý thuyết của các nhà kinh tế học, các tổ chức có uy tín nghiên cứu về an ninh tài chính Trong đó, đặc biệt là những nghiên cứu của IMF về khung phân tích, đánh giá an ninh tài chính, những quan điểm lý thuyết về an ninh tài chính của các ngân hàng trung ương, các nhà kinh tế học trong và ngoài nước

Ba là, luận án nghiên cứu và quán triệt quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về lĩnh vực tài chính và an ninh tài chính

4.2 Phương pháp nghiên cứu của luận án

Về phương pháp luận, luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác-Lênin trong nghiên cứu về an ninh

tài chính trong nền kinh tế thị trường

Về phương pháp nghiên cứu cụ thể, luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu của chuyên ngành kinh tế chính trị gồm: phương pháp trừu tượng hóa khoa học, logic kết hợp với lịch sử, hệ thống hóa, phân tích và tổng hợp, phương pháp so sánh, sơ đồ hóa, biểu đồ hóa để nghiên cứu làm rõ bản chất, nội dung và sự vận động của đối tượng nghiên cứu là an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường Những phương pháp cụ thể này được áp dụng phù hợp theo mục đích, yêu cầu, nhiệm vụ của từng chương, tiết

5 Những đóng góp mới của luận án

Thứ nhất, luận án xây dựng khung lý luận rõ hơn về an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường Trong đó, luận án làm rõ khái niệm, sự cần thiết, nội dung, các nhân tố ảnh hưởng tới an ninh tài chính dưới góc độ kinh tế chính trị và đưa ra được hệ tiêu chí đánh giá an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường

Thứ hai, luận án phân tích, đánh giá khách quan thực trạng an ninh tài chính của Việt Nam giai đoạn 2011-2021 trên các nội dung quan trọng như: tính ổn định, lành mạnh tài chính và hiệu quả trọng phân bổ nguồn lực cho nền kinh tế; năng lực quản lý phòng ngừa rủi ro của cơ quan quản lý và các định chế tài chính; khả năng hấp thụ và chống đỡ các cú sốc, từ đó chỉ ra những kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân

Thứ ba, luận án làm rõ bối cảnh trong nước và quốc tế tác động tới an ninh tài chính của Việt Nam như: tác động của đại dịch Covid-19, tác động của quá trình hội nhập, xu thế chuyển đổi số, những bất ổn và xung đột chính trị quốc tế, toàn cầu hóa và sự phân chia thị trường, ảnh hưởng của các nước lớn; luận án cũng đưa ra 5 quan điểm về đảm bảo an ninh tài chính của Việt Nam; từ đó luận án đề xuất 4 nhóm giải pháp nhằm đảm bảo an ninh tài chính của Việt Nam tới năm 2030 Các giải pháp gồm: nhóm giải pháp nâng cao tính ổn định, lành mạnh tài chính và hiệu quả phân bổ nguồn lực; nhóm giải nâng cao năng lực quản lý, phòng ngừa rủi ro; giải pháp về hoàn thiện cơ chế hấp thụ và chống đỡ các cú sốc; giải pháp thiết lập nền tảng tài chính số và phát triển hạ tầng tài chính hiện đại trong điều kiện cách mạng công nghiệp lần thứ tư

6 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, hình vẽ, bảng biểu minh họa và phụ lục, nội dung luận án được kết cấu thành 4 chương, 10 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

CÓ LIÊN QUAN ĐẾN AN NINH TÀI CHÍNH TRONG

ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

1.1 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC VÀ NGOÀI NƯỚC LIÊN QUAN ĐẾN AN NINH TÀI CHÍNH TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

1.1.1 Những công trình nghiên cứu bàn về khái niệm, nội dung, các nhân

tố ảnh hưởng tới an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường

1.1.2 Những công trình nghiên cứu bàn về khung khổ và các tiêu chí đánh giá an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường

1.1.3 Những công trình nghiên cứu đánh giá thực tế tình hình an ninh tài chính ở Việt Nam và một số quốc gia trong điều kiện kinh tế thị trường

1.2 ĐÁNH GIÁ CHUNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

1.2.1 Đánh giá chung các kết quả nghiên cứu đã công bố

- Về lý luận: Một số nghiên cứu đã xây dựng khung lý luận chung về tài chính và an ninh tài chính như: nội dung, bản chất của tài chính, mối quan hệ giữa tài chính và nền kinh tế thực, giữa tài chính và các chính sách công; khái niệm về

ổn định tài chính, nguyên nhân của khủng hoảng, tiêu chí đánh giá về ổn định tài chính, xu hướng phát triển của hệ thống tài chính; những thách thức của hệ thống tài chính trước xu thế tự do hóa tài chính, sự phát triển của khoa học công nghệ, tác động của việc quốc tế hóa các đồng tiền…

- Về thực tiễn: Các nghiên cứu chủ yếu tập trung phân tích đánh giá kinh nghiệm đảm bảo an ninh tài chính từ các cuộc khủng hoảng tài chính trong lịch sử như khủng hoảng tài chính tiền tệ Đông Á 1997 và khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 Các nghiên cứu đã chỉ ra những biểu hiện của khủng hoảng, các lĩnh vực khởi nguồn của tình trạng bất ổn Các nghiên cứu cũng đã đưa ra những giải pháp ứng phó của các quốc gia đối với khủng hoảng tài chính trên nhiều khía cạnh khác nhau như: vấn đề pháp lý, vấn đề quản lý rủi ro, cải tổ tổ chức, hoàn thiện thể chế Một số nghiên cứu trong nước gần đây cũng đã đánh giá an ninh tài chính của Việt Nam thời gian qua gắn với những bối cảnh mới như Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, toàn cầu hóa, an ninh tài chính tiền tệ của Việt Nam trước các biến động của thị trường tài chính thế giới và đưa ra một số giải pháp, khuyến nghị trong giai đoạn tới năm 2030

1.2.2 Khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án

- Khoảng trống về lý luận cần tiếp tục làm rõ

Thứ nhất, tiếp cận an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường dưới góc độ kinh tế chính trị, xuất phát từ bản chất và chức năng của tài chính đó là các mối quan hệ kinh tế-xã hội trong quá trình phân phối giá trị và của cải xã hội, liên quan tới lợi ích của các chủ thể trong nền kinh tế Do đó, khi nghiên cứu an ninh tài chính trong nền kinh tế thị trường cần phân tích mối quan hệ lợi ích đó đặt trong mối quan hệ biện chứng với an ninh tài chính Từ đó xây dựng khái niệm và làm rõ nội dung, nội hàm của an ninh tài chính

Thứ hai, hệ thống hóa và làm rõ các nhân tố tác động tới an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường gắn với bối cảnh mới hiện nay và xây dựng hệ thống các chỉ tiêu đánh giá an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường

- Khoảng trống về thực tiễn cần nghiên cứu

Qua tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án, nghiên cứu sinh thấy rằng, chưa có nhiều công trình nghiên cứu một cách có hệ thống, toàn diện về an ninh tài chính của Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay Chính vì vậy, còn có nhiều vấn đề bỏ ngỏ, ví dụ như:

Thực trạng an ninh tài chính của Việt Nam kể từ sau khủng hoảng tài chính thế giới 2008 đến nay, nhất là 10 năm trở lại đây? Tác động của đại dịch Covid-

19 tới an ninh tài chính của Việt Nam hiện nay như thế nào? Bối cảnh, xu thế phát triển kinh tế, tài chính trong nước và quốc tế hiện nay diễn ra như thế nào và tác động của nó tới an ninh tài chính của Việt Nam? Sự phát triển của khoa học công nghệ và kinh tế số tác động thế nào tới an ninh tài chính của Việt Nam? Và đặc biệt là, có thể đưa ra một số giải pháp gì để có thể đảm bảo an ninh tài chính của Việt Nam trong thời gian tới

Mặc dù còn nhiều khoảng trống như vậy, trong khuôn khổ luận án này, trọng tâm nghiên cứu sẽ tập trung vào các khía cạnh thực tiễn sau:

Một là, tập trung làm rõ hơn khái niệm, tiêu chí đánh giá, nhân tố ảnh hưởng đến an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường và chỉ ra những xu hướng biến đổi chủ yếu của kinh tế, tài chính trong nước và quốc tế hiện nay cũng như dự báo tác động của nó tới an ninh tài chính của Việt Nam

Hai là, đánh giá thực trạng an ninh tài chính của Việt Nam thời gian qua, tìm ra những kết quả đạt được và hạn chế còn tồn tại, chỉ ra nguyên nhân của những hạn chế

Ba là, đề xuất một số phương hướng, giải pháp dựa trên kinh nghiệm quốc

tế, thực trạng ở Việt Nam và những phân tích dự báo đã thực hiện để đảm bảo an ninh tài chính của Việt Nam trong thời gian tới

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ AN NINH TÀI

CHÍNH TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

2.1 KHÁI NIỆM VÀ SỰ CẦN THIẾT ĐẢM BẢO AN NINH TÀI CHÍNH TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

2.1.1 Khái niệm an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường

2.1.1.1 Một số quan niệm về an ninh tài chính

Hiện nay trên thế giới có nhiêu quan niệm khác nhau về an ninh tài chính

và chưa có một quan niệm nào được chấp thuận chung và được sử dụng rộng rãi

ở nhiều quốc gia Qua phân tích và tổng hợp có thể thấy một số đặc điểm chung trong các quan niệm về an ninh tài chính đó là:

(1) Hệ thống tài chính hoạt động một cách ổn định, thực hiện tốt chức năng phân bổ nguồn lực, thúc đẩy các quá trình kinh tế (2) Có khả năng sàng lọc, phân tán rủi ro (3) Có khả năng chống chịu trước các cú sốc, đảm bảo an toàn

Từ đó có thể hiểu an ninh tài chính là trạng thái mà ở đó các quan hệ tài chính được diễn ra ổn định, lành mạnh góp phần phân bổ hiệu quả nguồn lực thúc đẩy các quá trình kinh tế, đồng thời có khả năng quản lý, phòng ngừa rủi

ro và chống chịu được các cú sốc

2.1.1.2 Khái niệm của luận án về an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường

Dưới góc độ kinh tế chính trị, an ninh tài chính được nhìn nhận xuất phát

từ chức năng và yêu cầu thực tiễn của tài chính trong nền kinh tế thị trường, theo đó an ninh tài chính phải đảm bảo 3 nội dung cơ bản sau:

(1) đảm bảo nguồn lực được phân bổ thông suốt và hiệu quả, đáp ứng nhu cầu và hài hòa lợi ích của các chủ thể kinh tế trong quá trình phát triển; (2) đảm bảo khả năng theo dõi, giám sát, kiểm tra, đánh giá các hoạt động tài chính, phục vụ cho việc quản lý, phòng ngừa rủi ro (3) đảm bảo có cơ chế hấp thụ hoặc chống đỡ trước các cú sốc (bên trong hoặc bên ngoài) có thể xảy ra Ngoài

ra khi nghiên cứu an ninh tài chính cũng phải đặt trong định hướng và mục tiêu phát triển kinh tế-xã hội của quốc gia

Trên cơ sở kế thừa các nghiên cứu đã có và dưới góc nhìn kinh tế chính trị, tác giả đề xuất khái niệm về an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường như sau:

An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường là trạng thái mà ở đó các quan hệ tài chính được diễn ra một cách ổn định, lành mạnh, các nguồn lực được phân bổ hiệu quả, minh bạch, đáp ứng nhu cầu của các chủ thể trong nền kinh tế, đồng thời đảm bảo khả năng quản lý, phòng ngừa rủi ro và có cơ chế hấp thụ hoặc chống đỡ các cú sốc một cách hữu hiệu, tạo điều kiện thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội trên cơ sở tuân thủ các quy luật thị trường

2.1.2 Sự cần thiết phải đảm bảo an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường

Một là, tự thân nền kinh tế thị trường đòi hỏi phải đảm bảo an ninh tài chính Hai là, sự tàn phá nền kinh tế thường nghiêm trọng khi khủng hoảng tài chính xảy ra, do đó phải đảm bảo an ninh tài chính

Ba là, khi an ninh tài chính được đảm bảo, góp phần ổn định chính trị-xã hội, an ninh quốc phòng, sự phát triển bền vững của quốc gia

2.2 NỘI DUNG, TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI AN NINH TÀI CHÍNH TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

2.2.1 Nội dung của an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường

2.2.1.1 Đảm bảo môi trường để các quan hệ tài chính được diễn ra một cách ổn định, lành mạnh, các nguồn lực được phân bổ hiệu quả, minh bạch, đáp ứng nhu cầu của các chủ thể trong nền kinh tế

An ninh tài chính trước hết phải đảm bảo cho các quan hệ tài chính diễn

ra ổn định và lành mạnh Ổn định ở đây được hiểu là không xảy ra những biến động bất thường có thể gây hại cho nền kinh tế, ổn định không phải là đứng

yên, ổn định mang nghĩa động, ổn định trong sự phát triển ngày càng đa dạng của các quan hệ tài chính Ổn định chỉ có được trên cơ sở các quan hệ tài chính diễn ra một cách lành mạnh, giảm thiểu các quan hệ phi pháp, mờ ám

Ổn định và lành mạnh có vai trò quan trọng trong phân bổ nguồn lực cho nền kinh tế, đảm bảo nguồn vốn không bị ngưng đọng hay phân bổ mất cân đối,

là những nhân tố tiềm tàng cho sự bất ổn

Nhà nước chính là chủ thể chính thực hiện chức năng, nhiệm vụ về đảm bảo môi trường để các quan hệ tài chính được diễn ra một cách ổn định, lành mạnh

2.2.1.2 Nâng cao năng lực quản lý, phòng ngừa rủi ro của cơ quan quản lý và các định chế tài chính

Sự ổn định của hệ thống tài chính một phần thông qua các cơ chế tự điều chỉnh, kỷ luật thị trường, tạo ra khả năng phục hồi nội sinh để ngăn chặn các vấn đề đang mưng mủ và có thể phát triển thành rủi ro trên toàn hệ thống Bên cạnh đó để đảm bảo sự ổn định cũng cần có sự can thiệp từ bên ngoài để phòng ngừa và khắc phục các lỗ hổng có thể có

Trong nền kinh tế thị trường hiện đại, bên cạnh việc tôn trọng các quy luật thị trường, thì ở bất cứ thị trường nào cũng cần có vai trò quản lý của Nhà nước, thông qua các cơ quản quản lý chuyên ngành, các công cụ, các tiêu chuẩn, chuẩn mực kỹ thuật và hệ thống đánh giá, giám sát, cơ chế xử lý, điều hành

Nâng cao năng lực quản lý và phòng ngừa rủi ro phải được thực hiện ở cả hai cấp độ vĩ mô và vi mô, tức là bên cạnh việc nâng cao năng lực của các cơ quan quản lý nhà nước thì bản thân các định chế tài chính cũng cần chủ động nâng cao năng lực quản lý

2.2.1.3 Hình thành và xác lập cơ chế hấp thụ hoặc chống đỡ trước các

cú sốc kinh tế nói chung

Để có được cơ chế hấp thụ hay chống đỡ trước các cú sốc cần thiết lập được hệ thống các chính sách, trong đó quan trọng nhất vẫn là chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ Phối hợp hài hòa giữa hai chính sách là vô cùng quan trọng để đảm bảo sự ổn định kinh tế vĩ mô nói chung nhưng vẫn có thể chống đỡ được trước những tác động của cú sốc

Bên cạnh đó, cần phải có các nguồn lực dự phòng (các loại quỹ dự trữ) để

có thể sử dụng trong trường hợp cấp bách, là nền tảng quan trọng để đảm bảo khả năng thanh toán, nhất là dự trữ ngoại hối đảm bảo cho các hoạt động thương mại quốc tế được duy trì, điều này có ý nghĩa quan trọng với các quốc gia có kim ngạch xuất nhập khẩu lớn hay độ mở nền kinh tế lớn

2.2.2 Các tiêu chí đánh giá về an ninh tài chính trong điều kiện kinh

tế thị trường

2.2.2.1 Các tiêu chí đánh giá mức độ ổn định, lành mạnh tài chính và hiệu quả trong phân bổ nguồn lực cho nền kinh tế

 Các tiêu chí đánh giá mức độ ổn định, lành mạnh tài chính

Nhóm chỉ tiêu 1: Sức mạnh của nền kinh tế

(2) Mức độ giàu có của người dân (GDP bình quân)

Nhóm tiêu chí 2: Rủi ro về thâm hụt ngân sách và vay nợ quốc gia

(3) Thâm hụt ngân sách/Tổng thu ngân sách

(4) Thâm hụt Ngân sách/GDP

(5) Tỷ lệ nợ công/GDP

(6) Nợ Chính phủ/GDP

(7) Nghĩa vụ trả nợ trực tiếp của Chính phủ (không bao gồm cho vay lại)

so với tổng thu ngân sách nhà nước hằng năm

(8) Nợ nước ngoài/GDP

(9) Nghĩa vụ trả nợ nước ngoài/Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ

Nhóm tiêu chí 3: Rủi ro về mất ổn định tiền tệ và tín dụng

(10) Tỷ lệ lạm phát

(11) Tỷ lệ dư nợ tín dụng/GDP

(12) Tăng trưởng tín dụng/Tăng trưởng GDP

(13) Thâm hụt cán cân vãng lai/GDP

(14) Diễn biến và điều hành tỷ giá của NHNN

(15) Tỷ lệ dự trữ ngoại hối và nợ nước ngoài ngắn hạn

 Các tiêu chí đánh giá hiệu quả phân bổ nguồn lực

Trong phần này tác giả sử dụng bộ chỉ số phát triển tài chính (Financial Development Index) do IMF nghiên cứu, nhằm ước tính tác động của phát triển tài chính đối với tăng trưởng kinh tế, bất bình đẳng và ổn định kinh tế Phát triển tài chính liên quan đến những cải tiến trong các chức năng do hệ thống tài chính cung cấp như: (i) tổng hợp các khoản tiết kiệm; (ii) phân bổ vốn để đầu tư sản xuất; (iii) giám sát các khoản đầu tư; (iv) đa dạng hóa và phân tán rủi ro; (v) thúc đẩy trao đổi hàng hóa và dịch vụ Sự phát triển tài chính ảnh hưởng đến quá trình tích lũy

và phân bổ vốn, con người và TFP - ba yếu tố quyết định tăng trưởng kinh tế

2.2.2.2 Các tiêu chí đánh giá năng lực quản lý, phòng ngừa rủi ro của

cơ quan quản lý và các định chế tài chính

Bộ tiêu chí đánh giá khả năng quản lý, phòng ngừa rủi ro của cơ quan quản lý với hệ thống tài chính: (1) Đánh giá về mô hình hệ thống giám sát tài

chính quốc gia; (2) Đánh giá về cơ chế và hoạt động giám sát: mức độ hoàn thiện pháp lý, các chuẩn mực an toàn, hệ thống giám sát và hoạt động giám sát thị trường, mức độ ứng dụng công nghệ thông tin và bảo mật

Bộ chỉ tiêu đánh giá khả năng quản lý, phòng ngừa rủi ro của các định chế tài chính: (1) Đánh giá khả năng tuân thủ các quy định của cơ quan quản lý về

các chuẩn mực an toàn tài chính; (2) Đánh giá khả năng đáp ứng các chuẩn mực quốc tế về an toàn, phòng ngừa rủi ro

2.2.2.3 Các tiêu chí đánh giá khả năng hấp thụ, chống đỡ các cú sốc

- Đánh giá về mức độ kịp thời, hiệu quả của các chính sách, sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong ứng phó với tác động của các cú sốc

- Đánh giá về khả năng huy động, bố trí và sử dụng nguồn lực tài chính cho quá trình ứng phó với tác động của các cú sốc

2.2.3 Các nhân tố ảnh tới an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường

2.2.3.1 Các nhân tố bên trong hệ thống tài chính

• Rủi ro thông tin/truyền thông

• Rủi ro chiến lược kinh doanh

• Rủi ro tranh chấp lợi ích

2.2.3.2 Các nhân tố bên ngoài

Rối loạn kinh tế vĩ mô  Rủi ro về môi trường kinh tế

 Mất cân bằng chính sách Rủi ro sự kiện  Thảm họa thiên nhiên, dịch bệnh

 Sự kiện chính trị

 Thất bại của các hãng lớn

2.3 KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA VỀ ĐẢM BẢO AN NINH TÀI CHÍNH TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM

2.3.1 Kinh nghiệm của một số quốc gia về đảm bảo an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường

Trong phần này, Luận án cứu kinh nghiệm quốc tế trên 3 nội dung quan trọng của an ninh tài chính đó là: (1) kinh nghiệm về thay đổi thể chế đảm bảo

an ninh tài chính phù hợp với sự phát triển của các quan hệ kinh tế-tài chính hiện đại, nghiên cứu trường hợp của Hoa Kỳ là quốc gia có nền tài chính phát triển; (2) kinh nghiệm về rủi ro sự kiện trong nền kinh tế có thể tác động tới an ninh tài chính, bởi rủi ro sự kiện có thể là biểu hiện của sự mất cân đối trong chính sách, mang tính hệ thống, do đó cần phát hiện và xử lý kịp thời tránh dẫn tới khủng hoảng, nghiên cứu trường hợp của Trung Quốc; (3) kinh nghiệm về ứng phó với tác động của khủng hoảng tài chính thế giới, nghiên cứu trường hợp của Malaysia Trên cơ sở đó rút ra những bài học cho Việt Nam trong đảm bảo an ninh tài chính giai đoạn hiện nay

2.3.2 Bài học rút ra cho Việt Nam về đảm bảo an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường

Một là, nâng cao các chuẩn mực an toàn tài chính và tăng cường minh bạch thông tin Xu hướng chung đó là các chuẩn mực an toàn về vốn, thanh

khoản, và rủi ro hệ thống được nâng cao với mục tiêu cải thiện an toàn hệ thống tài chính, điều hòa chu kỳ kinh tế, và giảm thiểu chi phí với người dân trong trường hợp khủng hoảng nổ ra

Hai là, phát hiện và xử lý kịp thời những rủi ro bên ngoài hệ thống tài chính có thể tác động đến an ninh tài chính Khủng hoảng tài chính

hoàn toàn có thể khởi nguồn từ một sự kiện vi mô, sự thất bại của một hãng lớn có thể làm suy giảm niềm tin của thị trường, nguy cơ tạo ra hiệu ứng Domino và tạo ra sự mất cân đối, ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thống tài chính

Ba là, ứng phó kịp thời với tác động của khủng hoảng tài chính Cần xây dựng/hoàn thiện “cơ chế xử lý khủng hoảng” chính thức Trong đó, phân định trách nhiệm cụ thể các cơ quan quản lý nhà nước, thiết lập cơ chế phối hợp, ban hành các chính sách phù hợp, kịp thời và phải thiết lập nguồn tài chính

dự phòng (các quỹ) cho xử lý khủng hoảng Bên cạnh đó, vai trò của cơ quan công bố thông tin cũng rất cần thiết

Chương 3 THỰC TRẠNG AN NINH TÀI CHÍNH CỦA VIỆT NAM TRONG ĐIỀU

KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG GIAI ĐOẠN 2011-2021

3.1 KHÁI QUÁT VỀ HỆ THỐNG TÀI CHÍNH CỦA VIỆT NAM 3.1.1 Các định chế tài chính

3.1.1.1 Các tổ chức tín dụng

Từ 2011 đến 2015: Đề án tái cơ cấu hệ thống các tổ chức tín dụng 2011 –

2015 ra đời với mục tiêu lành mạnh hóa, cải thiện mức độ an toàn, nâng cao kỷ luật kỷ cương trong hệ thống các tổ chức tín dụng Từ 2015 đến 2020: Nhiều quy định chặt chẽ được ban hành như: Thông tư 41 (Basel II), Thông tư 22 (tỷ

lệ dư nợ tín dụng trên vốn huy động (LDR), Vốn ngắn hạn cho vay trung dài hạn,…) Kết quả: nhiều ngân hàng hoàn thành xử lý nợ xấu VAMC, cơ cấu sở hữu tại phần lớn các ngân hàng ổn định, hiệu quả hoạt động ngày càng cao Từ

2020 đến nay: Mức độ cạnh tranh trong ngành tăng lên Chuyển đổi số, ngân hàng

số, hệ sinh thái là những mục tiêu đang được nhiều ngân hàng theo đuổi

3.1.1.2 Các tổ chức tài chính khác

 Các công ty chứng khoán

Từ năm 2012 đã diễn ra quá trình xiết chặt, giảm bớt các CTCK năm 2013

đã có tới 13 CTCK bị kiểm soát đặc biệt, 6 CTCK thuộc diện bị kiểm soát Đến năm 2014 chỉ còn 89 CTCK, năm 2016 tiếp tục giảm còn 76 CTCK và đến 2019 chỉ còn lại 74 CTCK hoạt động trên thị trường Từ 2020 – 2021 số lượng CTCK lại có xu hướng tăng với 89 công ty chứng khoán hoạt động gắn liền với sự phát triển của thị trường chứng khoán trong giai đoạn này Về nhân sự tại các CTCK: Chủ yếu là nhân sự hành nghề môi giới, chiếm tới 69,47%; nhân sự hành nghề phân tích tài chính chiếm 19,92% và nhân sự quản lý quỹ chiếm 10,61%

 Các công ty bảo hiểm