Bàn thêm về khái niệm và nội hàm "hội nhập quốc tế" của Việt Nam trong giai đoạn mới

Bàn thêm về khái niệm và nội hàm "hội nhập quốc tế" của Việt Nam trong giai đoạn mới Nghiên cứu Quốc tế số 4 (91) Đối ngoại Việt Nam 12/2012 19 20 12/2012 1 BÀN THÊM VỀ KHÁI NIỆM VÀ NỘI HÀM “HỘI NHẬP[.]

BÀN THÊM VỀ KHÁI NIỆM VÀ NỘI HÀM

“HỘI NHẬP QUỐC TẾ” CỦA VIỆT NAM

TRONG GIAI ĐOẠN MỚI

Đặng Đình Quý *

Tóm tắt

Đại hội toàn quốc lần thứ XI của Đảng (năm 2011) thông qua chủ

trương “tích cực và chủ động hội nhập quốc tế”, đánh dấu bước phát

triển mới trong tư duy đối ngoại của Đảng ta

Từ “Hội nhập” được chính thức nêu ra từ năm 1996 trong Văn

kiện Đại hội VIII, phần Định hướng mở rộng kinh tế đối ngoại 1 Đến Đại

hội IX, “chủ động hội nhập kinh tế quốc tế” trở thành một chủ trương

đối ngoại lớn của Đảng ta 2 Đại hội X tái khẳng định chủ trương này với

bước phát triển cao hơn về phương châm triển khai và trở thành “chủ

động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế” 3

Việc thực hiện chủ trương trên đây đã đem lại nhiều thành tựu

quan trọng Trong quá trình thực hiện, chủ trương hội nhập kinh tế quốc

tế của Đảng đã được cụ thể hóa thành các chính sách, biện pháp Tuy

nhiên, cho đến nay, trong các văn kiện chính thức của Đảng ta, chưa có

định nghĩa rõ về khái niệm hội nhập quốc tế, nội hàm của hội nhập

* Giám đốc Học viện Ngoại giao Việt Nam

1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đảng thời kỳ đổi mới và hội nhập, Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2008, trang 346

2 Như trên, trang 483

3 Như trên, trang 650

trong từng lĩnh vực Trong giới nghiên cứu và hoạch định chính sách ở

nước ta cũng còn nhiều ý kiến khác nhau về vấn đề này

Bài viết sau đây điểm qua quá trình phát triển và nhận thức về hội nhập quốc tế trên thế giới và quá trình đổi mới tư duy về hội nhập quốc

tế ở Việt Nam từ khi Đổi mới đến nay, trên cơ sở đó, bàn thêm về khái niệm và nội hàm hội nhập quốc tế phù hợp với Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Hội nhập và quan niệm của các nước

Về ngữ nghĩa, “hội nhập” có nguồn gốc từ “liên kết” (integration) với nghĩa chung nhất là hành động hoặc quá trình gắn kết các phần tử riêng rẽ với nhau; hợp chung các bộ phận vào một chỉnh thể (nhất thể, hợp nhất) và kết hợp các thành tố khác nhau lại (tụ hội, tụ nhóm)

Xét theo nghĩa đó, có thể thấy, từ sau Chiến tranh thế giới lần thứ hai, quá trình hội nhập quốc tế đã phát triển nhanh chóng trên nhiều lĩnh vực, diễn ra trên nhiều cấp độ: song phương, tiểu vùng, khu vực, liên khu vực và toàn cầu, thu hút hầu hết các nước trên thế giới Mức độ hội nhập cũng ngày một sâu sắc và toàn diện hơn

Ở cấp độ toàn cầu, sau Chiến tranh thế giới lần thứ hai, Liên Hợp Quốc và các tổ chức chuyên môn của Liên Hợp Quốc đã ra đời với số lượng thành viên bao gồm hầu hết các nước trên thế giới Tiến trình hội nhập về kinh tế, thương mại cũng dần dần được thúc đẩy với việc ra đời của Hiệp định chung về Thương mại và Thuế quan (GATT), sau đó được nối tiếp bằng Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) kể từ năm 1995 Đến nay, WTO đã phát triển hệ thống “luật chơi” bao quát hầu hết các lĩnh vực của quan hệ kinh tế giữa các thành viên và trở thành nền tảng của các thỏa thuận kinh tế khu vực khác trên thế giới

Ở cấp độ khu vực, quá trình hội nhập bắt đầu từ những thập niên

1950 và đặc biệt bùng nổ từ thập niên 1990 trở lại đây Hàng loạt tổ chức

khu vực đã ra đời trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là kinh tế Tính đến

tháng 5/2012, có 511 Thỏa thuận mậu dịch khu vực (RTAs) đã được

thông báo cho WTO.4 Bên cạnh đó, hàng trăm RTAs đang trong quá

trình đàm phán Đặc biệt, tiến trình hội nhập toàn diện trong EU đã đạt

đến mức cao, đưa tổ chức này trở thành một thực thể siêu quốc gia Các

nước ASEAN cũng đang tiến hành mở rộng và làm sâu sắc tiến trình hội

nhập khu vực một cách toàn diện hơn thông qua xây dựng Cộng đồng

ASEAN dựa trên ba trụ cột Cộng đồng Chính trị - An ninh, Cộng đồng

Kinh tế và Cộng đồng Văn hóa - Xã hội

Bên cạnh đó, quá trình hội nhập còn được điều tiết bởi các hiệp

định liên kết song phương, dưới dạng hiệp ước liên minh (chính trị, an

ninh, quốc phòng), hiệp định đối tác chiến lược, hiệp định kinh tế -

thương mại v.v… Từ cuối thập niên 1990 trở lại đây, xu hướng ký kết

các hiệp định song phương đặc biệt phát triển Hầu hết các nước đều đã

ký hoặc đang trong quá trình đàm phán các FTA song phương Có nước

đã ký hoặc đàm phán tới hàng chục hiệp định FTA song phương như

Xinh-ga-po, Thái Lan, Nhật Bản, Ô-xtrây-li-a

Về mặt lý luận, có nhiều cách tiếp cận về hội nhập quốc tế Các lý

thuyết về hội nhập được phát triển ban đầu chủ yếu để giải thích quá

trình hội nhập của các nước châu Âu, do đây là khu vực bắt đầu hội nhập

rất sớm Lý thuyết về hội nhập kinh tế cho rằng hội nhập kinh tế là quá

trình gắn kết mang tính thể chế giữa các nền kinh tế lại với nhau và lập

luận rằng các thị trường chung siêu quốc gia, với việc di chuyển tự do

4 WTO (2011), Regional Trade Agreements, website: www.wto.org/english/tratop_e/

region_e/ region_e.htm, truy cập ngày 13/5/2012

các nhân tố kinh tế giữa các nước, sẽ tạo ra nhu cầu tự nhiên phải hội nhập sâu hơn, không chỉ về kinh tế, mà còn cả chính trị.5

Các lý thuyết chính trị quốc tế cũng có một số cách tiếp cận về hội

nhập quốc tế Trường phái thể chế cho rằng “Hội nhập quốc tế là quá trình mang tính thể chế hóa trong đó các nước áp dụng các thể chế đa quốc gia và xây dựng các luật lệ chung liên kết các nước với nhau”

Trường phái chức năng lại nhìn nhận hội nhập quốc tế là một hệ quả của

sự tùy thuộc lẫn nhau giữa các nước: “Sự tùy thuộc lẫn nhau và quản trị chung giữa các nhà nước tạo nên các động thái nội bộ trong đó các nước hội nhập với nhau trong các lĩnh vực kinh tế và các lĩnh vực chức năng khác” 6

Tựu trung lại, từ thực tiễn và lý luận về hội nhập quốc tế trên thế giới, có thể khái quát một số điểm chung nổi bật như sau:

Thứ nhất, hội nhập quốc tế bắt đầu từ lĩnh vực kinh tế, nhưng không giới hạn ở đó, mà có thể diễn ra trên nhiều lĩnh vực Thực tiễn

trên thế giới cho thấy quá trình hội nhập đã và đang diễn ra trên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, từ kinh tế đến chính trị, quốc phòng - an ninh, văn hóa - xã hội và các lĩnh vực khác Về lý luận, từ góc độ biện chứng và Mác-xít, quốc tế hóa đời sống kinh tế sẽ dẫn tới quốc tế hóa đời sống trên các mặt khác, hình thành nên những chuẩn mực chung trong đời sống quốc tế trong mọi lĩnh vực

Thứ hai, hội nhập quốc tế là quá trình không có giới hạn về thời gian Điều đó có nghĩa là hội nhập quốc tế là một quá trình liên tục trong

quan hệ hợp tác giữa các nước, có thể đi từ thấp đến cao, từ trạng thái

5 Balassa, В (1967), “Trade Creation and Trade Diversion in the European Common

Market”, The Economic Journal, Vol 77, pp 1-21

6 Garza, D C (2006), International Integration Theories, ITESM-SAL, August 16

này đến trạng thái khác Không có quốc gia nào có thể tuyên bố là đã

“hoàn thành hội nhập” Các nước châu Âu là những nước đi đầu trong

hội nhập quốc tế, hiện nay vẫn đang tiếp tục quá trình hội nhập

Thứ ba, hội nhập quốc tế không chỉ diễn ra thông qua việc tham

gia các cơ chế hợp tác đa phương mà trên nhiều bình diện Về bản chất,

hợp tác song phương, nếu dựa trên cơ sở các luật lệ và chuẩn mực chung,

thì cũng có đầy đủ tính chất của hội nhập quốc tế Thậm chí, một số xu

hướng phân tích gần đây còn mở rộng khái niệm hội nhập sang cả cấp độ

quốc gia, tức là quá trình hội nhập bên trong của mỗi nước.7 Tuy nhiên,

hội nhập bên trong nên được coi là một trong những “yếu tố nền tảng”

với các chính sách đối nội và các biện pháp các nước tiến hành để thực

hiện hội nhập quốc tế

Thứ tư, bản chất của hội nhập quốc tế là quá trình xây dựng và áp

dụng các luật lệ và chuẩn mực chung Đây chính là đặc điểm phân biệt

hội nhập quốc tế với các hoạt động hợp tác quốc tế khác như trao đổi,

tham vấn, phối hợp chính sách v.v Nói cách khác, hội nhập là một hình

thức hợp tác quốc tế ở trình độ cao, gắn với luật lệ và chuẩn mực chung

giữa các nước

Hội nhập quốc tế ở Việt Nam

Có thể nói quá trình hội nhập chính trị của nước ta thực tế đã bắt

đầu từ khi Việt Nam trở thành thành viên Liên Hợp Quốc năm 1977

Thời điểm Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế có thể được tính khi ta gia

nhập Hội đồng Tương trợ Kinh tế năm 1978 mặc dù các chuẩn mực và

nguyên tắc hợp tác có nhiều khác biệt so với các cơ chế hợp tác quốc tế

7 Gill, I and Kharas, H (2007), An East Asian Renaissance: Ideas for Economic

Growth, The World Bank, Washington DC

hiện nay Tuy nhiên, quá trình phát triển tư duy về hội nhập quốc tế của Đảng ta thực chất chỉ bắt đầu cùng với sự nghiệp đổi mới được Đại hội

VI (1986) khởi xướng

Đại hội VI nhận định: “Một đặc điểm nổi bật của thời đại là cuộc cách mạng khoa học - kỹ thuật đang diễn ra mạnh mẽ, tạo thành bước phát triển nhảy vọt của lực lượng sản xuất và đẩy nhanh quá trình quốc

tế hóa các lực lượng sản xuất” 8 Cương lĩnh do Đại hội VII thông qua năm 1991 khẳng định “Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại, cùng với xu thế quốc tế hóa đời sống kinh tế thế giới là một thời cơ để phát triển” 9 Như vậy, cho đến Đại hội VII, khái niệm hội nhập chưa xuất hiện, nhưng nhận thức của Đảng ta về quá trình “quốc tế hóa” là tiền

đề quan trọng để phát triển tư duy về hội nhập quốc tế Trên thực tế, trong thời kỳ này, quá trình hội nhập kinh tế quốc tế đã bắt đầu diễn ra với việc Việt Nam bình thường hóa quan hệ với Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF), Ngân hàng thế giới (WB), Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) vào tháng 10/1993

Thuật ngữ hội nhập bắt đầu được đề cập lần đầu tiên trong Văn

kiện Đại hội VIII của Đảng (1996): “Xây dựng một nền kinh tế mở, hội nhập với khu vực và thế giới, hướng mạnh về xuất khẩu, đồng thời thay thế nhập khẩu bằng những sản phẩm trong nước sản xuất có hiệu quả”.10

Trước khi từ “hội nhập” được sử dụng chính thức, ở nước ta đã có một số thử nghiệm về ngôn ngữ liên quan tới khái niệm này Lúc đầu từ “nhất thể hóa” được sử dụng, sau đó đến từ “hòa nhập” Hai khái niệm này tuy thể hiện khá chính xác nội hàm, nhưng gây lo ngại về mất bản sắc và độc

8 Đảng Cộng sản Việt Nam, tlđd, trang 27

9 Đảng Cộng sản Việt Nam, tlđd, trang 230

10 Đảng Cộng sản Việt Nam, tlđd, trang 342

lập, do đó thuật ngữ “hội nhập” được sử dụng và trở thành khái niệm

chính thức trong văn kiện của Đảng

Trong giai đoạn này, hội nhập quốc tế của nước ta đã chính thức

bắt đầu với việc Việt Nam gia nhập ASEAN (1995), ký Hiệp định hợp

tác khung Việt Nam - Ủy ban châu Âu dựa theo các chuẩn mực quốc tế

(1995), gia nhập Diễn đàn Hợp tác Á - Âu (ASEM) năm 1996, và Diễn

đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) năm 1998 Cũng

trong giai đoạn này, Việt Nam đã nộp đơn xin gia nhập WTO (1995), tuy

nhiên quá trình đàm phán còn chậm và chưa được thúc đẩy mạnh mẽ

Đến Đại hội lần thứ IX (2001), chủ trương hội nhập kinh tế quốc tế

tiếp tục được nhấn mạnh: ''Chủ động hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực

theo tinh thần phát huy tối đa nội lực, nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế,

bảo đảm độc lập tự chủ và định hướng xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích

dân tộc, an ninh quốc gia, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, bảo vệ môi

trường”.11 Tuy nhiên, quan điểm về hội nhập kinh tế quốc tế được thể

hiện cụ thể nhất trong Nghị quyết 07-NQ/TW của Bộ Chính trị Ban Chấp

hành Trung ương khóa IX (2001) về hội nhập kinh tế quốc tế.12

Giai đoạn này, hội nhập quốc tế của Việt Nam đã bắt đầu đi vào

chiều sâu với việc ký kết Hiệp định thương mại song phương với Hoa Kỳ

năm 2001, đẩy nhanh đàm phán gia nhập WTO, thực hiện AFTA v.v

Đại hội X (2006) tái khẳng định chủ trương chủ động và tích cực

hội nhập kinh tế quốc tế và nêu định hướng “đồng thời mở rộng hợp tác

quốc tế trên các lĩnh vực khác.”13 Với định hướng này, hợp tác quốc tế

11 Đảng Cộng sản Việt Nam, tlđd, trang 483

12 Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Nghị quyết số 07-NQ/TW ngày 27/11/2001 của Bộ

Chính trị về hội nhập kinh tế quốc tế, website: www.cpv.org, truy cập ngày 13/5/2012

13 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đảng thời kỳ Đổi mới và Hội nhập, Nxb

Chính trị quốc gia, 2008, trang 651

trong các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, văn hóa xã hội được đẩy mạnh, nhất là trong khuôn khổ các cơ chế hợp tác của ASEAN và do ASEAN làm chủ đạo Tại Đại hội XI, Đảng ta đã có thêm một bước phát triển tư

duy quan trọng với việc chuyển từ “hội nhập kinh tế quốc tế” sang “tích cực và chủ động hội nhập quốc tế” 14, tức là mở rộng phạm vi, lĩnh vực

và tính chất của hội nhập

Giai đoạn giữa Đại hội X và Đại hội XI có những thay đổi về chất trong hội nhập quốc tế với đỉnh cao là việc Việt Nam chính thức trở thành thành viên của WTO (2007) Những năm sau đó, ta ký kết nhiều FTA song phương và khu vực như Hiệp định Đối tác Kinh tế toàn diện với Nhật Bản (JVEPA) năm 2008; Hiệp định khung về Đối tác và hợp tác toàn diện với EU (PCA) năm 2010; FTA với Chi-lê; FTA của ASEAN với các đối tác; bắt đầu đàm phán Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) năm 2010 Cũng trong giai đoạn này, hợp tác quốc phòng -

an ninh được mở rộng với việc tham gia một số cơ chế đối thoại về quốc phòng như ADMM, ADMM+ Các Bộ, ngành chức năng cũng đã tích cực mở rộng hợp tác quốc tế trong các lĩnh vực chuyên ngành, tham gia ngày càng nhiều hơn vào các tổ chức quốc tế và khu vực

Tóm lại, từ năm 1986, cùng với quá trình đổi mới và mở rộng hợp tác với bên ngoài, tư duy của Đảng ta về hội nhập quốc tế đã liên tục phát triển Các hoạt động hội nhập quốc tế, với hội nhập kinh tế quốc tế là trọng tâm, cũng liên tục phát triển cả về chiều rộng và chiều sâu Có thể tổng hợp một số nét lớn như sau:

Thứ nhất, hội nhập quốc tế gắn liền với quá trình gia nhập các tổ chức quốc tế, tức là chấp nhận các luật lệ và chuẩn mực quốc tế chung

14 Đảng Cộng sản Việt Nam (2011), Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI,

website: www.cpv.org, truy cập ngày 13/5/2012

Điều này xuất phát từ thực tế là nước ta bị bao vây, cô lập, phải chủ động

bình thường hóa quan hệ và gia nhập các tổ chức quốc tế Cũng vì vậy,

hội nhập quốc tế được nhìn nhận thiên về quá trình đàm phán gia nhập

các tổ chức quốc tế, chấp nhận luật chơi quốc tế

Thứ hai, hội nhập quốc tế cũng được diễn ra trong quan hệ song

phương Ngoài các cấp độ đa phương, các văn kiện của Đảng cũng coi

hợp tác song phương theo chuẩn mực chung là một phần của hội nhập

quốc tế Nghị quyết 07-NQ/TW đã coi việc ký kết Hiệp định Thương mại

với Mỹ là một nội dung của hội nhập kinh tế quốc tế Nhiều văn kiện của

Đảng nhấn mạnh các nội dung có tính chất hội nhập bên trong của nền

kinh tế cũng được xem như những biện pháp thực hiện hội nhập quốc tế

Trên thực tế, phần lớn các điều khoản của Hiệp định Thương mại với Mỹ

được xây dựng trên các quy định của WTO

Thứ ba, hội nhập quốc tế khởi đầu đặt trọng tâm trong lĩnh vực

kinh tế và sau đó mở rộng sang các lĩnh vực khác Trong giai đoạn đầu,

các văn kiện của Đảng chỉ đề cập đến hội nhập kinh tế do đây là lĩnh vực

trọng tâm Đến các đại hội gần đây, hội nhập trong các lĩnh vực khác đã

được định hướng ngày càng rõ hơn, xuất phát từ thực tế là hội nhập kinh

tế đã tạo cơ sở để Việt Nam mở rộng hội nhập trên các lĩnh vực khác, từ

đó càng củng cố hơn nữa mức độ hội nhập kinh tế của ta

Khái niệm và nội hàm của hội nhập quốc tế của Việt Nam

trong giai đoạn hiện nay

Những khảo sát về hội nhập trên thế giới và ở Việt Nam thời gian

qua cho thấy có những điểm chung cả về quan niệm lẫn hành động của

các chủ thể Từ góc độ nhà nước, hội nhập quốc tế là quá trình một quốc

gia tham gia vào các hoạt động chung của cộng đồng quốc tế theo các

nguyên tắc, chuẩn mực mà cộng đồng quốc tế thừa nhận Hội nhập quốc

tế là yêu cầu có tính khách quan, theo đó các quốc gia tham gia vào các hoạt động của đời sống quốc tế trên hầu hết các lĩnh vực và ở các mức độ khác nhau do tác động của quá trình toàn cầu hóa ngày càng sâu rộng Nhưng việc lựa chọn lĩnh vực, mức độ và lộ trình hội nhập lại là quyết định chủ quan của các quốc gia phù hợp với lợi ích và hoàn cảnh cụ thể của mình Xét từ hành động của các chủ thể tham gia hội nhập, hai yếu tố

quan trọng nhất là các hoạt động chung của cộng đồng quốc tế (các sân chơi chung) và các nguyên tắc, chuẩn mực của các hoạt động chung đó (các luật chơi chung) Nếu chỉ tham gia các hoạt động chung mà không

tuân thủ các nguyên tắc, chuẩn mực chung thì chưa được gọi là hội nhập

Ví dụ, khi mới gia nhập Hiệp ước thuế quan ưu đãi có hiệu lực chung trong ASEAN (CEPT), Việt Nam chưa phải tuân thủ ngay và đầy đủ các điều khoản của Hiệp ước này, do vậy Việt Nam chưa thể được gọi là đã

hội nhập ASEAN Ngược lại, một quốc gia thường phải tuân thủ các luật chơi của cộng đồng quốc tế khi đã tham gia vào các sân chơi mà cộng

đồng quốc tế thiết lập, cũng như tham gia vào quá trình thay đổi, điều chỉnh luật chơi khi hoàn cảnh đòi hỏi Có rất ít trường hợp ngoại lệ theo

đó các quốc gia tự hội nhập, chấp nhận hoàn toàn hoặc bị áp đặt luật chơi

dù luật đó không có lợi cho họ

Trong hơn 25 năm qua, Việt Nam đã tiến khá xa trên con đường hội nhập quốc tế nhưng mức độ gắn kết mọi mặt giữa Việt Nam và cộng đồng quốc tế vẫn còn rất thấp Nếu lấy tiêu chí của Hàn Quốc,

Xinh-ga-po ở tất cả các lĩnh vực, kể cả kinh tế để so sánh thì khoảng cách về hội nhập của ta với các nước này vẫn còn rất xa Trong phần lớn các lĩnh vực, nhất là về an ninh, quốc phòng, hội nhập của nước ta mới ở giai đoạn ban đầu

Ít nhất trong vòng một thập niên tới, công việc chính trong quá trình hội nhập quốc tế của Việt Nam vẫn là thực hiện các cam kết quốc tế

trong đó chủ yếu là các cam kết về thực hiện các chuẩn mực Việt Nam đã

chấp nhận khi gia nhập Song song với quá trình này là các hoạt động

cùng các nước thành viên xây dựng các chuẩn mực mới Tuy nhiên, do

nhiều nguyên nhân, nhất là hạn chế về thế và lực của ta, mức độ tham gia

của Việt Nam trong các hoạt động này sẽ tiếp tục ở mức thấp

Theo đó, để góp phần làm rõ các nhiệm vụ phải làm trong quá trình

hội nhập quốc tế, có thể hiểu thực chất hội nhập quốc tế của nước ta

trong thời gian tới như sau:“Hội nhập quốc tế là hình thức phát triển cao

của hợp tác quốc tế, là quá trình chủ động chấp nhận, áp dụng và tham

gia xây dựng các luật lệ và chuẩn mực quốc tế nhằm phục vụ tối đa lợi

ích quốc gia, dân tộc”

Về bản chất, có thể coi hội nhập quốc tế chính là một hình thức phát

triển cao của hợp tác quốc tế Hợp tác quốc tế là quá trình các nước giao

lưu hoặc hành động cùng nhau để đạt được một mục tiêu, lợi ích nào đó

Có thể chia hợp tác quốc tế thành ba mức độ cơ bản, là: (i) trao đổi, tham

vấn; (ii) phối hợp chính sách, triển khai hoạt động phối hợp và thực hiện

các dự án chung; và (iii) xây dựng, áp dụng luật lệ, chuẩn mực chung

Mức độ (iii) là điểm trùng giữa hợp tác quốc tế và hội nhập quốc tế

Nói rộng ra, hội nhập quốc tế bao hàm việc chấp nhận, tham gia xây

dựng và thực hiện các chuẩn mực quốc tế, bao gồm: các thể chế, luật lệ,

tập quán, nguyên tắc và tiêu chuẩn chung được chấp nhận rộng rãi Các

chuẩn mực này có thể được hình thành từ quá trình hợp tác quốc tế,

thông qua các hiệp định, thỏa thuận giữa các nhà nước hoặc các chuẩn

mực, tập quán được đặt ra bởi các tổ chức, hiệp hội phi chính phủ và

được các tổ chức, cá nhân trên thế giới chấp nhận rộng rãi

Về mục tiêu, hội nhập quốc tế cũng như các hình thức hợp tác quốc

tế khác đều là vì mục tiêu lợi ích quốc gia, dân tộc Các nước tham gia

vào quá trình này cơ bản vì thấy có lợi cho đất nước Do đó, việc tham gia phải dựa theo một số tiêu chí với mức độ và lộ trình phù hợp

Về hình thức, hội nhập quốc tế bao gồm các hoạt động: (i) thúc đẩy quan hệ song phương dựa trên các chuẩn mực quốc tế chung; (ii) gia nhập các tổ chức quốc tế, các cơ chế hợp tác quốc tế; (iii) xây dựng các luật lệ và chuẩn mực; (iv) thực hiện các luật lệ, chuẩn mực, các hoạt động chung ở phạm vi quốc tế và quốc gia

Quá trình hội nhập diễn ra trong mọi lĩnh vực, từ chính trị, kinh tế, quốc phòng - an ninh đến các lĩnh vực khác Hội nhập trên các lĩnh vực này có mối liên hệ hữu cơ mật thiết, đan xen, tác động qua lại lẫn nhau Thông thường, kinh tế thường là lĩnh vực đi đầu và là cơ sở vững chắc cho hội nhập trong các lĩnh vực khác Đồng thời, hội nhập trong các lĩnh vực khác cũng tạo ra một môi trường thuận lợi cho hội nhập kinh tế

Về chủ thể, cả nhà nước và các chủ thể phi nhà nước đều tham gia vào quá trình hội nhập, tạo nên một sự đan xen nhiều cấp độ, tầng nấc trong hội nhập quốc tế Trong các lĩnh vực chính trị và quốc phòng - an ninh, chủ thể chính là nhà nước và các lực lượng chính trị Tuy nhiên, trong kinh tế, văn hóa - xã hội và nhiều lĩnh vực khác, vai trò của các chủ thể phi nhà nước như doanh nghiệp, các tổ chức xã hội, đoàn thể và người dân v.v rất quan trọng

Thay lời kết

Xét từ nhiều góc độ, quá trình hội nhập quốc tế của Việt Nam thực chất đã bắt đầu từ lâu Trong các văn kiện của Đảng ta không nêu khái niệm, nội hàm của hội nhập nhưng các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách của nhà nước liên quan đến hội nhập quốc tế đã thể hiện rõ cách tiếp cận phù hợp với xu hướng chung của khu vực và thế giới, cũng

như đặc thù của nước ta Trong các công trình nghiên cứu, một số học giả

Việt Nam đã đưa ra định nghĩa hội nhập quốc tế nhưng phần lớn các định

nghĩa này tiếp cận hội nhập ở góc độ mục tiêu cuối cùng là xác lập vị trí

trong nền chính trị, kinh tế, văn hóa toàn cầu và nền văn minh nhân

loại;15 tăng cường sự gắn kết trên cơ sở chia sẻ lợi ích, nguồn lực16 v.v

Bài viết này thêm một nỗ lực để góp phần làm rõ hơn về nhận thức cũng

như các công việc phải làm của các tổ chức, cá nhân trong giai đoạn hội

nhập tới đây của đất nước ta

15 Đặng Đình Quý - Nguyễn Vũ Tùng, “Độc lập tự chủ và hội nhập quốc tế”, trong cuốn

Định hướng chiến lược đối ngoại Việt Nam đến 2020, do Phạm Bình Minh (chủ biên),

Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2010, trang 132

16 Phạm Quốc Trụ, “Hội nhập quốc tế: Cơ sở lý luận và thực tiễn”, có tại

http://nghiencuubiendong.vn/toan-cau-hoa-hoi-nhap-kinh-te/2014-hoi-nhap-quoc-te-mot-so-van-de-ly-luan-va-thuc-tien, truy cập ngày 20/10/2012