TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP HCM KHOA LUẬT QUỐC TẾ *** LƯU NGỌC NGÂN MSSV 1853801090043 TÍNH PHÁP LÝ CỦA TIỀN ẢO (VIRTUAL CURRENCY) VÀ CÁC GIAO DỊCH TIỀN ẢO TRONG ĐIỀU KIỆN KHÔNG CÓ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT CỤ TH[.]
KHÁI QUÁT VỀ TIỀN ẢO VÀ GIAO DỊCH TIỀN ẢO
Khái niệm tiền ảo
Trên thế giới, chưa có một khái niệm thống nhất về tiền ảo, phản ánh sự đa dạng trong cách nhìn nhận về loại tài sản kỹ thuật số này Tuy nhiên, cùng với sự phát triển nhanh chóng của tiền ảo, nhiều quốc gia và tổ chức đã đề ra các khái niệm khác nhau để phù hợp với đặc điểm và tiềm năng của tiền ảo Các khái niệm về tiền ảo ngày càng được hoàn thiện từ nhiều góc độ nhằm thích nghi với sự đổi mới liên tục trong lĩnh vực này Một số khái niệm tiêu biểu về tiền ảo đã hình thành để giúp hiểu rõ hơn về vai trò, đặc điểm và tác động của loại tiền tệ số này trên thị trường toàn cầu.
1.1.1 Khái niệm tiền ảo của các tổ chức quốc tế
Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính (FATF), thành lập vào năm 1989 theo sáng kiến của G7, là tổ chức liên chính phủ chuyên phát triển các chính sách chống rửa tiền Trong đó, “tiền ảo” được định nghĩa là giá trị thể hiện dưới dạng kỹ thuật số, có thể giao dịch bằng phương thức điện tử và có các chức năng như tiền tệ truyền thống FATF đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng các quy định và hướng dẫn nhằm kiểm soát hoạt động của tiền ảo, đảm bảo an ninh tài chính toàn cầu.
Monet là phương tiện trao đổi, đơn vị ghi sổ kế toán, hoặc công cụ lưu trữ giá trị, nhưng không có giá trị như đồng tiền pháp định tại bất kỳ quốc gia, vùng lãnh thổ nào Nó không được phát hành hay đảm bảo bởi chính phủ, và chỉ được sử dụng dựa trên sự đồng thuận của cộng đồng người dùng đồng tiền ảo đó.
Ngoài ra, trong một bài nghiên cứu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) vào năm
Tiền ảo là đại diện số có giá trị do các nhà phát triển tư nhân phát hành, có đơn vị tính toán riêng và có thể chứa đựng, lưu trữ, truy cập, giao dịch điện tử để phục vụ nhiều mục đích khác nhau Đây là một khái niệm rộng bao gồm các loại tiền tệ như chứng từ nợ của các nhà phát hành, tiền ảo được bảo đảm bằng tài sản hoặc vàng, và các loại tiền mã hoá như Bitcoin.
The Financial Action Task Force (FATF) released a vital report titled "Virtual Currency: Key Definitions and Potential AML/CFT Risks" in June 2014, which provides essential insights into the definitions and potential risks associated with virtual currencies This document emphasizes the importance of understanding the evolving landscape of virtual currencies to effectively assess and mitigate anti-money laundering (AML) and counter-financing of terrorism (CFT) risks It serves as a critical resource for regulators and financial institutions to develop appropriate policies and strengthen their oversight of virtual currency transactions Access the full report at the FATF website for comprehensive guidance on virtual currency risks and regulatory measures.
3 Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), “Virtual Currencies and Beyond: Initial Considerations”, 01/2016, xem tại: https://www.imf.org/external/pubs/ft/sdn/2016/sdn1603.pdf (truy cập ngày 28/4/2022)
1.1.2 Khái niệm tiền ảo tại châu Âu
Năm 2012, Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) định nghĩa tiền ảo như sau:
Tiền ảo (virtual money) là loại tiền kỹ thuật số không chịu sự điều chỉnh của ngân hàng trung ương, được phát hành và kiểm soát bởi nhà phát triển, đồng thời được sử dụng và chấp nhận trong cộng đồng ảo Đến năm 2015, Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB) đã mở rộng khái niệm này, mô tả tiền ảo như là các đại diện số có giá trị, không do ngân hàng trung ương hoặc các tổ chức tài chính phát hành, và có thể thay thế tiền thật.
Theo Chỉ thị 2018/843 của Liên minh Châu Âu (EU), tiền ảo (virtual currencies) được định nghĩa là giá trị thể hiện dưới dạng kỹ thuật số, không do ngân hàng trung ương hoặc cơ quan nhà nước phát hành hay đảm bảo Tiền ảo không liên quan đến đồng tiền pháp định và không có vị thế pháp lý của tiền tệ, nhưng vẫn được cá nhân và pháp nhân chấp nhận làm phương tiện thanh toán, chuyển đổi, lưu trữ và giao dịch điện tử.
1.1.3 Khái niệm tiền ảo tại Hoa Kỳ
Năm 2014, Văn phòng Trách nhiệm Chính phủ Mỹ (GAO) định nghĩa tiền ảo như là một đơn vị trao đổi số hóa, không được bảo đảm bởi đồng tiền chính thức do chính phủ phát hành Tiền ảo có thể được sử dụng rộng rãi trong nền kinh tế ảo, nơi các hoạt động kinh tế diễn ra giữa các nhóm cộng đồng và tương tác với nhau.
4 Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB), “Virtual currency schemes”, 10/2012, xem tại: https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/other/virtualcurrencyschemes201210en.pdf (truy cập ngày 28/4/2022)
Theo nghiên cứu của Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB), các thiết lập ảo hoặc các loại tiền tệ ảo có thể được sử dụng thay thế cho đồng tiền chính thức để thực hiện các giao dịch mua bán hàng hóa, dịch vụ trong nền kinh tế thực Đến năm 2017, Luật mẫu về Kinh doanh Tiền ảo của Hoa Kỳ định nghĩa tiền ảo là giá trị kỹ thuật số được sử dụng như phương tiện thanh toán, đơn vị ghi sổ hoặc phương tiện lưu trữ giá trị, không phải là tiền pháp định Ngoài ra, tiền ảo không bao gồm các giá trị trao tặng trong chương trình khách hàng thân thiết hoặc thưởng, có thể quy đổi ra tiền mặt, cũng như các vật phẩm ảo chỉ dùng trong trò chơi điện tử.
1.1.4 Khái niệm tiền ảo tại Nhật Bản
Nhật Bản là quốc gia đi đầu trong việc ban hành các văn bản pháp luật liên quan đến tiền ảo, sử dụng khái niệm này làm cơ sở cho việc điều chỉnh hoạt động trong lĩnh vực Trước đây, pháp luật Nhật Bản đã định nghĩa rõ ràng về thuật ngữ “tiền ảo” (virtual currency), nhằm mục đích xác định rõ các quy định pháp lý áp dụng Tuy nhiên, vào tháng 5/2019, khi sửa đổi Luật Các Dịch vụ Thanh toán, thuật ngữ “tiền ảo” đã được thay thế bằng “tài sản mã hoá” (crypto-assets), với nội dung định nghĩa mới nhằm mục đích phù hợp hơn với thực tiễn phát triển của thị trường tiền điện tử.
Giá trị tài sản được ghi nhận trên thiết bị điện tử hoặc các vật thể khác bằng phương tiện điện tử, ngoại trừ tiền pháp định của Nhật Bản, ngoại tệ và các tài sản được xem là tiền Giá trị này có thể dùng để thanh toán mua bán, thuê hàng hoá hoặc dịch vụ với các bên không xác định, và cũng phù hợp để mua bán với những người không rõ danh tính Ngoài ra, giá trị tài sản này còn có thể được chuyển đổi dễ dàng qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử, tăng tính linh hoạt và tiện lợi trong các giao dịch.
2 Giá trị tài sản có thể được dùng để trao đổi đối với những giá trị đã được quy định trong mục trên với các chủ thể không xác định và có thể được chuyển giao thông qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử.” 7
6 Văn phòng Trách nhiệm Chính phủ Mỹ (GAO), “Virtual currencies: Emerging Regulatory, Law Enforcement, and Consumer Protection Challenges”, 5/2014, xem tại: https://www.gao.gov/assets/670/663668.pdf (truy cập ngày 28/4/2022)
7 Luật Các Dịch vụ Thanh toán của Nhật Bản (Payment Services Act of Japan, Article 2, Section 5)
1.1.5 Khái niệm tiền ảo tại Singapore
Tại Đông Nam Á, Singapore là quốc gia đi đầu trong việc xây dựng các quy định pháp luật nhằm điều chỉnh tiền ảo và các giao dịch liên quan Chính sách pháp lý rõ ràng giúp thúc đẩy sự phát triển an toàn và bền vững của thị trường tiền ảo tại Singapore Nhờ vào quy định chặt chẽ, Singapore đã trở thành trung tâm đáng tin cậy cho các hoạt động liên quan đến tiền kỹ thuật số trong khu vực.
Năm 2019, Cơ quan Quản lý Tiền tệ của Singapore (MAS) đã ban hành Luật Các Dịch vụ Thanh toán (Payment Services Act), trong đó xác định khái niệm tiền ảo (digital payment token) là bất kỳ giá trị kỹ thuật số nào thể hiện dưới dạng đơn vị, không có mệnh giá bằng tiền pháp định và không được phát hành theo tỷ giá cố định với bất kỳ đồng tiền pháp định nào Tiền ảo phải được sử dụng như một phương tiện thanh toán được chấp nhận rộng rãi, ví dụ để mua hàng hoá, dịch vụ hoặc trả nợ, và có khả năng chuyển giao, lưu trữ, giao dịch bằng phương thức điện tử.
1.1.6 Khái niệm tiền ảo tại Việt Nam
Việt Nam chưa có định nghĩa chính thức về “tiền ảo”, nhưng theo Chỉ thị 10/CT-TTg ban hành năm 2018, tiền ảo được mô tả là có tính ẩn danh, hoạt động phân tán và không chịu sự quản lý của bất kỳ cơ quan, tổ chức nào.
Đặc điểm của tiền ảo
Dù có nhiều khái niệm khác nhau về tiền ảo và mỗi khái niệm đều mang những đặc điểm riêng biệt, nhưng từ các định nghĩa này có thể rút ra những đặc điểm nổi bật của tiền ảo như sau: tiền ảo thường được hiểu là dạng tiền điện tử phi tập trung, không có sự can thiệp của ngân hàng trung ương hoặc các tổ chức tài chính lớn; chúng sử dụng công nghệ blockchain để đảm bảo tính minh bạch và an toàn trong các giao dịch; tiền ảo cho phép chuyển khoản nhanh chóng và tiết kiệm chi phí so với các phương thức truyền thống; đồng thời, tiền ảo còn mang tính ẩn danh cao, phù hợp cho các hoạt động yêu cầu riêng tư trong thanh toán và đầu tư.
Tiền ảo tồn tại hoàn toàn trong môi trường kỹ thuật số, với các hoạt động phát hành, lưu giữ và chuyển nhượng đều diễn ra trên mạng internet Không có hình thức vật chất trong đời sống xã hội, tiền ảo gắn liền với "thế giới mạng" và được quản lý, kiểm soát bởi các chủ thể qua các nền tảng trực tuyến.
Có thể thấy tất cả các định nghĩa nêu trên đều thể hiện đặc điểm này
Tiền ảo không được phát hành bởi ngân hàng trung ương hoặc bất kỳ tổ chức, cá nhân nào mà do cộng đồng tạo ra và kiểm soát, điểm nổi bật của loại tiền này là không có tổ chức trung ương quản lý Các giao dịch tiền ảo được điều chỉnh dựa trên công nghệ blockchain, một hệ thống ghi nhận thông tin phân tán và phi tập trung, cho phép mọi người truy cập dữ liệu mà không cần qua trung gian, đảm bảo tính minh bạch và an toàn trong giao dịch.
Thứ ba, tiền ảo là một sản phẩm kỹ thuật số có giá trị Trong hầu hết các khái niệm, tiền ảo được công nhận như một loại tài sản có giá trị và có thể sử dụng để trao đổi hoặc thanh toán cho hàng hóa, dịch vụ trong đời sống thực Giá trị của tiền ảo thể hiện qua các loại tài sản mà nó đại diện, nhấn mạnh vai trò của tiền ảo trong giao dịch kỹ thuật số và nền kinh tế số hiện nay.
Blockchain là công nghệ nền tảng của Bitcoin và các loại tiền điện tử, giúp đảm bảo tính minh bạch và an toàn trong các giao dịch Theo Mark Gates trong cuốn sách "Blockchain: Bản chất của Blockchain, Bitcoin, Tiền điện tử, Hợp đồng thông minh và tương lai của tiền tệ" (2017), blockchain được sử dụng để trao đổi, thanh toán hoặc do các tổ chức, cộng đồng người dùng hoặc theo giá thị trường quyết định Công nghệ này đang mở ra tương lai mới cho các hệ thống tiền tệ và các ứng dụng hợp đồng thông minh, thay đổi cách chúng ta thực hiện các giao dịch tài chính.
Thứ tư, hầu hết các đồng tiền ảo không được bảo đảm bởi giá trị vật chất hay đơn vị tiền tệ pháp định nào, khác biệt hoàn toàn với tiền pháp định thường được hỗ trợ bởi tài sản như vàng hay kim cương Giá trị của tiền ảo phụ thuộc vào cộng đồng người dùng quyết định qua quá trình sử dụng và phát triển, đồng thời còn xuất phát từ nhiều thuộc tính quan trọng trong đó lòng tin của người dùng đóng vai trò then chốt.
Tiền ảo có tính mã hoá cao, mỗi ví tiền điện tử sở hữu một cặp khoá gồm khoá công khai (public key) và khoá riêng tư (private key), trong đó khoá công khai dùng để nhận giao dịch và khoá riêng tư như một mật khẩu bảo vệ ví Công nghệ blockchain sử dụng mật mã học và mã hoá cao cấp để bảo vệ các khoá riêng tư này an toàn hơn các mật khẩu thông thường Đây chính là yếu tố giúp tiền ảo đảm bảo tính bảo mật và an toàn trong mọi giao dịch trực tuyến.
Dù không phải là tiền pháp định, tiền ảo vẫn có thể được sử dụng để thanh toán và trao đổi Tại nhiều quốc gia, tiền ảo chưa chính thức được công nhận là phương tiện thanh toán chính thức, nhưng pháp luật không cấm việc sử dụng chúng để mua bán hàng hóa, dịch vụ nếu các bên chấp nhận hình thức thanh toán này Người mua có thể chuyển tiền mã hoá bằng cách nhập hoặc sao chép địa chỉ ví của người bán, hoặc quét mã QR để thực hiện thanh toán một cách nhanh chóng Ngoài ra, thẻ mã hoá cũng ngày càng phổ biến như một phương thức thanh toán bằng tiền ảo, mở rộng khả năng giao dịch trong nền kinh tế số.
10 Binance Academy, “Tại sao Bitcoin lại có giá trị?”, 2021, xem tại: https://academy.binance.com/vi/articles/why-does-bitcoin-have-value (truy cập ngày 28/4/2022)
11 Cho đến nay trên thế giới chỉ có El Salvador và Cộng hoà Trung Phi là hai quốc gia chấp nhận Bitcoin làm tiền tệ hợp pháp
Thanh toán bằng tiền ảo tương tự như việc thanh toán bằng tiền pháp định qua chuyển khoản, ví điện tử hoặc thẻ ngân hàng, giúp quá trình giao dịch trở nên tiện lợi và nhanh chóng (Nguồn: Binance Academy, "Giải thích về thanh toán tiền mã hoá," 07/3/2022)
Phân biệt các thuật ngữ “tiền điện tử”, “tiền kỹ thuật số”, “tiền ảo”, “tiền mã hoá” và “Bitcoin”
Tiền điện tử, tiền kỹ thuật số, tiền mã hoá, tiền ảo và Bitcoin đều là những thuật ngữ liên quan đến các đồng tiền không tồn tại dưới dạng vật chất mà chỉ hoạt động trên mạng internet hoặc các thiết bị kỹ thuật số Tuy nhiên, những khái niệm này có nội hàm khác nhau và không thể được sử dụng đồng nhất Nhiều người và phương tiện truyền thông vẫn nhầm lẫn các thuật ngữ này, nên việc phân biệt rõ ràng trước khi phân tích các vấn đề pháp lý là vô cùng cần thiết.
1.3.1 Tiền điện tử (electronic money)
Theo Chỉ thị 2009/110/EC của Hội đồng Châu Âu về tiền điện tử, tiền điện tử được định nghĩa là giá trị tiền tệ dưới dạng điện tử, thể hiện qua xác nhận do tổ chức phát hành cấp sau khi nhận được khoản tiền từ người yêu cầu Tiền điện tử này được các tổ chức phi phát hành chấp nhận như phương tiện thanh toán.
Tiền điện tử, theo khái niệm của Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB), được định nghĩa là việc lưu trữ điện tử của giá trị tiền tệ trên thiết bị kỹ thuật có thể sử dụng rộng rãi để thanh toán cho cá nhân không phải là nhà phát hành, mà không nhất thiết cần tài khoản ngân hàng trực tiếp trong giao dịch Các sản phẩm tiền điện tử hiện nay có thể được chia thành hai loại chính dựa trên công nghệ: sản phẩm dựa trên phần cứng và sản phẩm dựa trên phần mềm, phù hợp với các phương thức lưu trữ giá trị tiền tệ khác nhau.
Trong "Khảo sát về sự phát triển của tiền điện tử" do Ngân hàng Thanh toán Quốc tế Thụy Sĩ thực hiện năm 2000, tiền điện tử được định nghĩa là giá trị được lưu trữ hoặc sản phẩm trả trước, trong đó chứa đựng thông tin về khoản tiền hoặc giá trị khả thi, đóng vai trò là phương tiện thanh toán điện tử an toàn và tiện lợi trong nền kinh tế số ngày nay.
The emergence of electronic money raises important issues for central banks, as highlighted by the European Central Bank in their 2000 report, which discusses the potential risks and regulatory challenges associated with digital currencies Electronic money products encompass both card-based solutions and network/software-based systems, with customer assets stored on personal electronic devices In Vietnam, the first bank card was issued in 1996, marking the beginning of electronic payment adoption in the country.
1993 bởi ngân hành Vietcombank và cho đến năm 2000, có hai ngân hàng thương mại là Vietcombank và ACB được phát hành thẻ tín dụng và thẻ ghi nợ 14
Vào năm 2019, tại Việt Nam, Dự thảo Nghị định về thanh toán không dùng tiền mặt đã đưa ra khái niệm tiền điện tử là giá trị tiền tệ lưu trữ trên các phương tiện điện tử, được khách hàng trả trước cho ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài hoặc tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán để thực hiện các giao dịch thanh toán Tiền điện tử được đảm bảo về giá trị tương ứng tại ngân hàng, bao gồm các hình thức như thẻ trả trước, ví điện tử và tiền di động, góp phần thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt và hiện đại hóa hệ thống tài chính tại Việt Nam.
Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam khẳng định rằng tiền điện tử là biểu hiện của đồng tiền pháp định do ngân hàng trung ương phát hành, dưới dạng tiền giấy hoặc xu Người dùng lưu giữ tiền điện tử dưới dạng điện tử trong điện thoại hoặc máy tính bảng, với tỷ lệ 1-1 so với tiền pháp định, và có thể sử dụng để thanh toán bằng tiền này.
Tiền điện tử là giá trị tiền tệ lưu trữ trên các phương tiện điện tử, do khách hàng trả trước cho ngân hàng hoặc tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán để thực hiện giao dịch Các hình thức của tiền điện tử bao gồm cả dựa trên phần cứng như thẻ ATM, thẻ tín dụng, và dựa trên phần mềm như dịch vụ internet banking, ví điện tử Tiền điện tử được chấp nhận rộng rãi để thanh toán hàng hoá và dịch vụ, góp phần thúc đẩy hoạt động thương mại điện tử ngày càng phát triển.
14 Ngân hàng Thanh toán Quốc tế Thuỵ Sĩ, “Survey of electronic money developments”, 5/2000, xem tại: https://www.bis.org/cpmi/publ/d38.pdf (truy cập ngày 27/4/2022)
Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã làm rõ các khái niệm về tiền ảo, tiền điện tử và tiền kỹ thuật số, khẳng định rằng tiền ảo và tiền điện tử chưa được pháp luật công nhận là phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam Ông nhấn mạnh rằng các loại tiền này tiềm ẩn nhiều rủi ro về mặt pháp lý và bảo mật cho người sử dụng, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của việc quản lý chặt chẽ để bảo vệ nền kinh tế và người tiêu dùng Chính phủ Việt Nam đang nghiên cứu các hướng điều chỉnh phù hợp nhằm thúc đẩy phát triển công nghệ số trong lĩnh vực tài chính, nhưng vẫn trong phạm vi kiểm soát nhằm đảm bảo an toàn và ổn định cho thị trường tiền tệ.
16 Một số loại ví điện tử thịnh hành tại Việt Nam hiện nay có thể kể đến như Momo, ZaloPay, ShopeePay,…
1.3.2 Tiền kỹ thuật số (digital currency)
Hiện nay, có nhiều quan điểm khác nhau và mâu thuẫn về định nghĩa của tiền kỹ thuật số trên thế giới Tuy nhiên, dựa trên các định nghĩa phổ biến về tiền điện tử, tiền ảo và tiền mã hóa, tiền kỹ thuật số được xác định là loại tiền chỉ tồn tại dưới dạng kỹ thuật số, không có hình thức vật lý Ngoài ra, tiền kỹ thuật số bao gồm cả tiền kỹ thuật số tập trung và phi tập trung, phản ánh sự đa dạng trong phạm vi và cơ cấu của loại tiền này.
Tiền kỹ thuật số tập trung là một dạng con của tiền điện tử, trong đó các dịch vụ tiền kỹ thuật số được quản lý và vận hành tập trung như internet banking và ví điện tử Loại hình này hoạt động dưới sự kiểm soát của các tổ chức tài chính lớn, giúp người dùng dễ dàng truy cập và sử dụng dịch vụ một cách thuận tiện Tiền kỹ thuật số tập trung thường có tính tiện dụng cao, phù hợp với nhu cầu thanh toán nhanh chóng và an toàn trong cuộc sống hàng ngày.
- Tiền kỹ thuật số phi tập trung: là tiền mã hoá như Bitcoin, Ethereum, Tether,… và các loại tiền mã hoá tương tự khác
Tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC) là tiền pháp định dưới hình thức kỹ thuật số do ngân hàng trung ương phát hành, góp phần mở rộng nguồn cung tiền của quốc gia Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam khẳng định rằng CBDC là đồng tiền pháp định được phát hành dưới dạng điện tử, hiện các nước đang nghiên cứu và thử nghiệm loại tiền này Mặc dù chưa có CBDC nào chính thức phát hành toàn cầu, nhiều quốc gia như Trung Quốc với đồng e-CNY, Thụy Điển với đồng e-krona, và các nước thuộc Liên minh châu Âu đang tích cực khảo sát và thử nghiệm CBDC để nâng cao hệ thống tiền tệ số.
In their 2018 working paper, the Bank of England explores how central bank digital currencies (CBDCs) can expand the traditional money supply and influence monetary policy The report emphasizes that CBDCs have the potential to broaden narrow money, thereby enhancing the effectiveness of monetary policy tools It also discusses the implications of introducing digital currency for financial stability and the banking sector, highlighting the need for careful policy design Overall, the document provides insights into how CBDCs could modernize monetary policy frameworks in the digital age while ensuring financial stability.
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam khẳng định rằng tiền ảo, tiền điện tử và tiền kỹ thuật số là những hình thức thanh toán phi pháp không được công nhận hợp pháp tại Việt Nam Thống đốc Ngân hàng Nhà nước nhấn mạnh rằng việc sử dụng tiền ảo tiềm ẩn rủi ro lớn cho người tiêu dùng và có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến an ninh tài chính quốc gia Chính phủ Việt Nam đang xây dựng khung pháp lý nhằm kiểm soát và hạn chế hoạt động liên quan đến tiền ảo, đảm bảo trật tự và an toàn thị trường tiền tệ trong nước Các cơ quan chức năng đã cảnh báo người dân về các rủi ro liên quan đến đầu tư vào tiền điện tử, đồng thời khuyến cáo tránh xa các hoạt động giao dịch không chính thức này.
China has officially launched a Digital Yuan app, marking a significant milestone in the country's digital currency development This innovative app aims to facilitate easy access to and usage of China's national digital currency, enhancing payment efficiency and security The Digital Yuan, also known as e-CNY, is part of China's broader digital currency and fintech strategy to modernize financial transactions and reduce reliance on cash The app is available to users across China, offering a seamless and secure mobile payment experience that aligns with global trends toward digital financial solutions.
Ưu điểm và nhược điểm của tiền ảo
1.4.1 Ưu điểm của tiền ảo
Việc loại bỏ trung gian trong giao dịch tiền ảo giúp cải thiện độ tin cậy và an toàn, khi tiền ảo và công nghệ blockchain cho phép mọi người trực tiếp giao dịch với nhau mà không cần qua bên thứ ba như ngân hàng Công nghệ này không bị giới hạn về không gian và thời gian, giúp giảm thiểu rủi ro và chi phí trong quá trình thực hiện giao dịch, mang lại sự tiện lợi và hiệu quả cao hơn.
Giao dịch tiền ảo có tính minh bạch cao nhờ vào nền tảng công nghệ blockchain, vốn là một cơ sở dữ liệu mở được quản lý đồng thời bởi nhiều người tham gia hệ thống Mặc dù hầu hết người dùng đều ẩn danh, tính minh bạch không xuất phát từ việc công khai danh tính các bên tham gia, mà từ khả năng mọi người trong mạng lưới có thể xem xét và xác thực các thông tin giao dịch trên blockchain Điều này giúp đảm bảo tính công bằng, an toàn và minh bạch trong các hoạt động liên quan đến tiền ảo.
Theo số liệu từ trang https://coinmarketcap.com/ (truy cập ngày 28/4/2022), sổ cái blockchain tự động ghi nhận tất cả các giao dịch ngay khi được khởi tạo và nhập vào hệ thống, và các giao dịch này sau đó trở thành bất biến, không thể sửa đổi hay xóa bỏ Trong khi đó, phương thức ghi chép hồ sơ truyền thống cho phép một người có thể thay đổi dữ liệu và che giấu những thay đổi đó khỏi các bên khác, gây ra rủi ro về tính toàn vẹn và minh bạch của thông tin.
Dù các bên tham gia giao dịch tiền ảo thường ẩn danh, việc mọi người có thể cùng lúc quản lý sổ cái giúp tăng tính minh bạch cho các giao dịch trên hệ thống blockchain Điều này làm cho hệ thống ghi chép sổ cái phân tán trở nên minh bạch hơn so với các hệ thống tập trung truyền thống.
Phi tập trung của tiền ảo dựa trên công nghệ blockchain hoạt động trên mạng lưới máy tính phi tập trung, nơi toàn bộ các máy tính đều có bản sao lưu dữ liệu thay vì phụ thuộc vào một cơ sở dữ liệu trung tâm do tổ chức hoặc cá nhân nắm giữ Để gian lận dữ liệu trên blockchain, cần xâm nhập đồng thời trên hơn 50% số máy tính trong mạng, điều này gần như không thể thực hiện hiện nay Tính phi tập trung giúp giảm thiểu rủi ro thất thoát và sai sót dữ liệu trong hệ thống tiền ảo.
Bảo mật dữ liệu là ưu điểm nổi bật của blockchain, với dữ liệu giao dịch tiền ảo nhập vào hệ thống gần như không thể sửa đổi, giúp ngăn chặn gian lận từ việc ngụy tạo giao dịch và lịch sử dữ liệu Nhờ đó, các giao dịch chuyển tiền vào blockchain tạo ra một lịch sử hoạt động rõ ràng từ điểm khởi đầu, cho phép mọi người dễ dàng kiểm tra và xác nhận mọi giao dịch trên hệ thống.
Giao dịch tiền ảo giúp tiết kiệm chi phí đáng kể, vì phí gửi tiền ảo hoàn toàn do người gửi tự trả và thấp hơn nhiều so với thanh toán quốc tế qua thẻ tín dụng hoặc chuyển khoản ngân hàng Phí gửi tiền ảo càng cao sẽ giúp giao dịch được xử lý ưu tiên trên mạng lưới, mang lại tốc độ giao dịch nhanh chóng hơn Trong khi đó, thanh toán quốc tế qua thẻ tín dụng thường mất 2-3% phí dịch vụ, cộng thêm khoảng 5% phí chuyển đổi ngoại tệ cho khách hàng, làm tăng tổng chi phí đáng kể so với giao dịch tiền ảo.
25 Sổ cái là một cuốn sổ hoặc tập hợp các tài khoản trong đó các giao dịch tài khoản được ghi lại
Blockchain là công nghệ tạo ra các khoản tiền gửi mã hóa không phụ thuộc vào số lượng gửi, giúp người dùng linh hoạt trong việc gửi tiền điện tử lớn Theo Mark Gates trong "Blockchain: Bản chất của Blockchain, Bitcoin, Tiền điện tử, Hợp đồng thông minh và tương lai của tiền tệ" (2017), công nghệ này góp phần nâng cao tính an toàn và hiệu quả trong các giao dịch tài chính số Tiền mã hóa giúp đảm bảo tính toàn vẹn và bảo mật, thúc đẩy sự phát triển của các hợp đồng thông minh và tương lai của tiền tệ số.
Tiền ảo nổi bật với tính năng ẩn danh, khi không gắn với thực thể trong thế giới thật mà chỉ liên kết với địa chỉ ví, giúp người dùng không cần cung cấp thông tin cá nhân khi đăng ký hoặc sở hữu ví Chính bởi điều này, xác định danh tính chủ sở hữu ví là một thử thách lớn, khiến tiền ảo trở thành lựa chọn lý tưởng để bảo vệ danh tính người giao dịch Tuy nhiên, tính ẩn danh của các giao dịch tiền ảo cũng mang đến những rủi ro tiềm tàng cần được nhận thức và quản lý cẩn thận.
1.4.2 Nhược điểm của tiền ảo
Tiền ảo trên hệ thống blockchain phi tập trung thiếu tính riêng tư, khi các số dư tài khoản và lịch sử giao dịch của người dùng đều có thể dễ dàng truy cập bởi bất kỳ ai vào bất kỳ thời điểm nào Người dùng chỉ cần biết địa chỉ tiền ảo của người khác để xem thông tin số dư và toàn bộ lịch sử chuyển tiền, gây lo ngại về rủi ro lộ thông tin cá nhân Đặc biệt tại các quốc gia có tội phạm công nghệ cao như Nga và Trung Quốc, điều này có thể dẫn đến việc lợi dụng dữ liệu cá nhân để gây hại cho người sinh sống hoặc du khách.
Các hệ thống tiền ảo sử dụng mã hóa cao cấp để đảm bảo an toàn hơn so với mật khẩu tiêu chuẩn, nhưng người dùng gặp rủi ro khi quên khóa riêng tư vì không thể truy cập vào tài khoản hoặc xác minh danh tính để lấy lại quyền Ngoài ra, nếu ai đó có được khóa riêng tư của chủ sở hữu, họ có thể rút toàn bộ số tiền mà không có cách nào để chủ sở hữu khôi phục hoặc nhờ hỗ trợ từ bên trung gian.
27 Nguyễn Minh Oanh, Xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý về tiền ảo trong bối cảnh hội nhập và phát triển, NXB Tư pháp, Hà Nội, 2019, tr 71-72
28 Mark Gates, Blockchain: Bản chất của Blockchain, Bitcoin, Tiền điện tử, Hợp đồng thông minh và tương lai của tiền tệ, NXB Lao động, Hà Nội, 2017, tr 101
Hệ thống dựa trên nền tảng blockchain không tồn tại quyền quản lý tập trung, nhằm thay thế vai trò trung gian của bên thứ ba và trao lại trách nhiệm cùng quyền kiểm soát cho người dùng Tuy nhiên, điều này dẫn đến khó khăn trong việc đưa ra quyết định chung khi không đạt được sự đồng thuận của đa số thành viên Ngoài ra, nhược điểm về bảo mật cũng là vấn đề đáng lưu ý, bởi khi người dùng mất mật khẩu hoặc bị đánh cắp tài khoản, sẽ không có đơn vị trung gian nào hỗ trợ giải quyết sự cố.
Tiền ảo vẫn chưa được chấp nhận rộng rãi do chưa có sự đảm bảo về giá trị cộng thêm và lịch sử hình thành còn chưa phát triển đầy đủ so với các loại tiền truyền thống, đồng thời công nghệ và cách sử dụng tiền ảo còn phức tạp khiến người dùng cần thời gian làm quen Thêm vào đó, một đặc trưng của công nghệ blockchain là loại bỏ đơn vị trung gian, điều này chưa phù hợp với sở thích của nhiều người thích có đơn vị trung gian quản lý giao dịch và hỗ trợ khi cần thiết.
Chi phí giao dịch tiền ảo ngày càng tăng do lượng điện năng tiêu thụ lớn của mạng Bitcoin Giáo sư John Quiggin từ Đại học Queensland (Úc) ước tính rằng, lượng điện tiêu thụ trong nửa giờ của mạng Bitcoin tương đương với điện năng tiêu thụ hàng năm của các hộ gia đình bình thường tại Mỹ Hệ thống xử lý giao dịch yêu cầu lượng điện năng lớn để vận hành, do đó chi phí cho mỗi giao dịch tiền ảo dự kiến sẽ tiếp tục tăng trong tương lai.
Giá trị thị trường của tiền ảo biến động thất thường, chịu ảnh hưởng không chỉ bởi độ hiếm mà còn bởi các biến động liên tục do sự quan tâm và đánh giá của nhà đầu tư về tiềm năng tương lai Vì không có cơ quan quản lý nhà nước quy định khung biên độ giá, các đồng tiền ảo thường xuyên trải qua những biến động tăng giảm mạnh, vượt xa mức dao động của các đồng tiền truyền thống.
29 Mark Gates, Blockchain: Bản chất của Blockchain, Bitcoin, Tiền điện tử, Hợp đồng thông minh và tương lai của tiền tệ, NXB Lao động, Hà Nội, 2017, tr 101
Quá trình hình thành và cách thức sở hữu tiền ảo
1.5.1 Quá trình hình thành tiền ảo
Trước khi Bitcoin – đồng tiền ảo phổ biến nhất thế giới ra đời, đã có nhiều ý tưởng về tiền ảo được đề xuất từ những năm 1990 Năm 1990, David Chaum thành lập DigiCash với mục đích tạo ra một loại tiền ảo dựa trên các nguyên tắc mã hóa bảo mật, và đến năm 1994, khoản chi điện tử đầu tiên của DigiCash được gửi đi thành công DigiCash tạo ra hệ thống tiền ảo đầu tiên ứng dụng mật mã học, khóa công khai và khóa cá nhân, gần giống như các hệ thống tiền ảo hiện nay Phát minh này có thể đã vượt xa thời đại, vì vào thời điểm đó, phần lớn mọi người còn không biết nhiều về mạng internet, phản ánh tầm ảnh hưởng tiên phong của các công nghệ tiền mã hóa.
1998, DigiCash tuyên bố phá sản
Năm 2008, Nick Szabo đề xuất ý tưởng về một loại tiền ảo phi tập trung gọi là Bit Gold, mang tính tiên phong cho công nghệ blockchain Tuy nhiên, đồng tiền này đối mặt với vấn đề giao dịch lặp, gây cản trở trong việc thực hiện các giao dịch an toàn khi không có sự kiểm soát của các tổ chức hoặc ngân hàng trung ương Dù Bit Gold chỉ còn tồn tại trên lý thuyết, nhưng đề xuất này đã đặt nền móng cho sự phát triển của công nghệ blockchain và Bitcoin sau này Trong khi đó, các lỗ hổng bảo mật có thể làm sụp đổ toàn bộ dự án blockchain, là một trong những mối lo ngại lớn cần được giải quyết để đảm bảo tính an toàn và bền vững của công nghệ này.
Năm 1998, Wei Dai đã xuất bản bài viết 33 nhằm đề xuất các nền tảng cho tiền kỹ thuật số, mở đường cho sự phát triển của Bitcoin Bài viết này sau đó được Satoshi Nakamoto nhắc đến trong nghiên cứu về tiền điện tử, góp phần quan trọng vào sự ra đời của Bitcoin và cách mạng hóa thị trường thanh toán số.
Năm 2008, Satoshi Nakamoto, một cá nhân hoặc tổ chức ẩn danh, đã đăng một bài luận trên internet giới thiệu về sự hình thành Bitcoin và cấu trúc các giao dịch trong chuỗi khối Đến năm 2009, công nghệ blockchain đã chính thức đi vào hoạt động, xây dựng mạng lưới Bitcoin đầu tiên Công nghệ blockchain đóng vai trò cốt lõi và là nền tảng cho sự phát triển của các đồng tiền ảo khác trong tương lai.
Từ năm 2009, số lượng các loại tiền ảo không ngừng tăng thêm Và cho đến tháng 4/2022, trên thế giới đã có hơn 19.000 loại tiền ảo 36
1.5.2 Cách thức sở hữu tiền ảo a Các cách thức cơ bản để sở hữu tiền ảo
Người dùng có thể sở hữu các đồng tiền ảo như Bitcoin, Ethereum, BNB, thông qua việc đào (mining) Công việc của các “thợ đào” là xác minh tính hợp lệ của các giao dịch đang chờ xử lý và sắp xếp chúng thành các khối Khả năng xử lý của máy tính được sử dụng để “đào” tiền ảo, góp phần duy trì và xác thực mạng lưới blockchain.
32 Giao dịch lặp chi là hình thức gian lận sử dụng hai giao dịch khác nhau để cùng chi tiêu số dư của một tài khoản
33 Bài viết có nhan đề B-money, an Anonymous, Distributed Electronic Cash System (tạm dịch: Đồng B, một hệ thống tiền ảo phân tán ẩn danh)
34 Bài luận có nhan đề Bitcoin: A peer-to-peer Electronic Cash System (tạm dịch: Bitcoin: Hệ thống tiền ảo mô hình ngang cấp)
35 Mark Gates, Blockchain: Bản chất của Blockchain, Bitcoin, Tiền điện tử, Hợp đồng thông minh và tương lai của tiền tệ, NXB Lao động, Hà Nội, 2017, tr 59-65
Theo số liệu tại trang https://coinmarketcap.com/all/views/all/ (truy cập ngày 28/4/2022), tỷ lệ phát hiện tiền ảo mới qua phương thức đào tăng theo mức độ tăng của tổng giá trị thị trường tiền điện tử Do đó, khả năng sở hữu nhiều tiền ảo hơn đồng nghĩa với việc chi phí khai thác cũng cao hơn, phản ánh mối quan hệ tỷ lệ thuận giữa lợi nhuận tiềm năng và chi phí đào coin.
Người dùng có thể tích lũy tiền ảo thông qua việc trao đổi hàng hóa hoặc dịch vụ lấy tiền mã hóa theo tỷ lệ thỏa thuận Ví dụ, vào tháng 5/2010, lần đầu tiên giao dịch mua hàng hóa bằng Bitcoin diễn ra khi Lazlo Hanyecz đã dùng 10.000 Bitcoin để đổi lấy hai chiếc bánh pizza giao tận nhà, mở ra kỷ nguyên cho việc sử dụng tiền ảo trong giao dịch thực tế Tuy nhiên, hiện tại, tiền ảo vẫn chưa được chấp nhận rộng rãi như phương thức thanh toán phổ biến, điều này làm giới hạn khả năng sử dụng của chúng trong nền kinh tế số.
Người dùng có thể trao đổi tiền mã hóa trực tiếp với nhau hoặc qua các sàn giao dịch với mức phí do sàn ấn định Việc chuyển đổi giữa tiền mã hóa và tiền pháp định như USD, GBP hay VND thường liên quan đến ngân hàng, nhưng tại các quốc gia chưa có pháp luật điều chỉnh, đặc biệt như Việt Nam, người dùng phải đối mặt với rủi ro khi phát sinh vấn đề trong giao dịch Dù vậy, theo khảo sát tháng 8/2021, Việt Nam dẫn đầu toàn cầu với 41% người tham gia đã mua tiền mã hóa, và theo Statista năm 2021, Việt Nam đứng thứ hai thế giới về tỷ lệ sử dụng tiền mã hóa Bà Lynn Hoàng, đại diện Binance khu vực Đông Nam Á, cho biết Việt Nam nằm trong top 15 quốc gia có lượng người tham gia thị trường tiền mã hóa đông đảo nhất.
Một người đàn ông nổi tiếng đã sử dụng 10.000 Bitcoin để mua bánh pizza cho con, trở thành câu chuyện biểu tượng về sự tăng giá vượt trội của tiền mã hóa Thời điểm đó, giá trị của Bitcoin còn rất thấp, khiến việc mua chiếc bánh pizza bằng Bitcoin trở thành một phép thử lịch sử về sự phát triển của thị trường tiền điện tử Câu chuyện này nhấn mạnh sự biến đổi lớn của giá trị Bitcoin từ khi ra đời đến hiện tại, đồng thời góp phần vào sự lan truyền của Bitcoin trong cộng đồng đầu tư và công chúng.
Vietnam has ranked among the top 10 countries globally for cryptocurrency ownership, according to a report by An Khang published on Zing News on January 21, 2022 This significant position highlights the growing popularity and adoption of digital currencies among Vietnamese citizens The increasing interest in cryptocurrencies underscores the country's emerging role in the global digital financial landscape (Source: 38 An Khang, “Vietnam enters the top 10 worldwide in cryptocurrency ownership,” Zing News, 21/01/2022, accessed May 30, 2022, https://zingnews.vn/viet-nam-vao-top-10-the-gioi-ve-ty-le-nguoi-so-huu-tien-ma-hoa-post1290968.html)
Việt Nam có tỷ lệ sử dụng tiền mã hóa cao thứ hai thế giới, theo thống kê của Sài Gòn Giải Phóng ngày 15/4/2021 Ngoài ra, theo dữ liệu của ConsenSys, Việt Nam đứng thứ 3 toàn cầu về số lượng người dùng ví MetaMask, một trong những ví tiền mã hóa phổ biến nhất hiện nay, với sự gia tăng người dùng nhanh chóng Các loại ví tiền ảo được sử dụng phổ biến gồm ví cá nhân ẩn danh để đào tiền ảo và trao đổi giữa các cá nhân không qua trung gian, cũng như ví được cung cấp bởi các sàn giao dịch để thực hiện hoạt động mua bán và trao đổi tiền mã hóa một cách có định danh.
(i) Các ví cá nhân mang tính ẩn danh
Tiền ảo sau khi mua hoặc khai thác sẽ được lưu trữ trong ví kỹ thuật số (e-wallet) trên máy tính hoặc dịch vụ ví trực tuyến do các nhà cung cấp khác nhau cung cấp Mỗi ví có chìa khoá riêng, giúp người dùng lưu giữ và phân bổ tiền ảo cho các địa chỉ trong hệ thống blockchain Các nhà cung cấp ví luôn tạo điều kiện thuận lợi để người dùng dễ dàng thực hiện các giao dịch tiền ảo Hiện nay, có các loại ví phổ biến như ví nóng và ví lạnh, phù hợp với nhiều nhu cầu lưu trữ và giao dịch tiền ảo khác nhau.
Ví “nóng” là địa chỉ sử dụng để người dùng có thể chi tiêu tiền ảo cho tất cả các hoạt động mua bán, giao dịch bất cứ lúc nào, nhờ kết nối với mạng internet Tuy nhiên, nhược điểm của ví nóng là dễ bị hacker tấn công do tính chất kết nối trực tiếp với mạng internet, làm tăng rủi ro về an ninh.
Ví “lạnh” là loại ví không thường xuyên thực hiện giao dịch mua bán tiền ảo, giúp người dùng lưu trữ tài sản điện tử một cách an toàn và an tâm Vì không cần kết nối trực tiếp với internet, ví “lạnh” đảm bảo bảo vệ an toàn khỏi các mối đe dọa mạng và hacker, phù hợp cho việc lưu giữ dài hạn Đây là phương pháp lưu giữ tiền ảo offline hiệu quả, giúp chủ sở hữu kiểm soát tài sản của mình một cách an toàn và bảo mật hơn so với ví “nóng”.
Trong bài viết "Được – mất khi giới trẻ chạy theo làn sóng tiền mã hoá," Quỳnh Trang phân tích các lợi ích và rủi ro của việc giới trẻ đổ xô vào thị trường tiền mã hoá, nhấn mạnh rằng đây là hiện tượng thu hút sự chú ý lớn nhưng đi kèm với nhiều nguy cơ mất mát tài chính Bài viết cũng nhấn mạnh rằng việc đầu tư theo trào lưu chưa được nghiên cứu kỹ lưỡng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, khiến các nhà đầu tư trẻ dễ bị mất vốn do thiếu kiến thức và trải nghiệm thực tế Đồng thời, tác giả cảnh báo rằng sự sốt về tiền mã hoá có thể gây ra sự mất cân đối trong thị trường và ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý của giới trẻ khi đối mặt với biến động giá cực kỳ lớn.
Các loại giao dịch tiền ảo
Dựa vào chủ thể tham gia vào giao dịch, có thể chia giao dịch tiền ảo thành 04 loại như sau:
1.6.1 Giao dịch trực tiếp giữa các cá nhân
Các cá nhân có thể thực hiện giao dịch tiền mã hoá trực tiếp với nhau thông qua các ví cá nhân ẩn danh và mua bán các đồng tiền ảo như Bitcoin, Ethereum, Tether, theo cách đơn giản và tự do thỏa thuận tỉ giá dựa trên giá trị của các đồng tiền ảo khác hoặc tỉ giá tiền pháp định như USD, Euro, Việt Nam Đồng Ngoài ra, tại những quốc gia công nhận tiền ảo là phương thức thanh toán hợp pháp, các giao dịch này còn được thực hiện một cách hợp pháp và thuận tiện hơn.
Người dùng có thể mua các hàng hóa và dịch vụ bằng tiền ảo tại các nhà bán lẻ và đơn vị cung ứng dịch vụ chấp nhận phương thức thanh toán mới này, góp phần thúc đẩy việc ứng dụng tiền ảo trong thực tiễn Việc xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý về tiền ảo là cần thiết trong bối cảnh hội nhập và phát triển, nhằm đảm bảo an toàn và minh bạch cho các giao dịch Tác giả Nguyễn Minh Oanh trong tác phẩm "Xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý về tiền ảo trong bối cảnh hội nhập và phát triển" đã đề cập đến các vấn đề liên quan đến pháp lý tiền ảo, giúp định hướng chính sách phù hợp để thúc đẩy việc ứng dụng tiền ảo một cách có hệ thống và bền vững.
Giao dịch tiền ảo trực tiếp, không qua trung gian, diễn ra dễ dàng và an toàn Tuy nhiên, điểm tiêu cực của phương thức này là tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động rửa tiền xuyên quốc gia Các tội phạm có thể sử dụng tiền nội tệ để mua tiền mã hóa, sau đó chuyển tiền trong ví sang nước ngoài để thu ngoại tệ.
1.6.2 Giao dịch thông qua các sàn giao dịch
Giao dịch qua các sàn giao dịch là hoạt động phổ biến hiện nay, cung cấp nền tảng trực tuyến để mua bán và trao đổi tiền ảo hoặc với tiền pháp định Các nhà đầu tư mong muốn mua tiền mã hóa với giá thấp và bán ra với mức giá cao để kiếm lời Trên các sàn giao dịch, người dùng có thể giao dịch dựa trên giá thị trường của đồng tiền ảo hoặc thực hiện giao dịch ngang hàng (peer-to-peer), nơi các bên tự đặt tỷ giá mà không phụ thuộc vào giá thị trường.
1.6.3 Giao dịch thông qua các đợt ICO
ICO, viết tắt của Initial Coin Offering, là hoạt động chào bán tiền ảo lần đầu ra thị trường của các công ty khởi nghiệp về blockchain hoặc tiền ảo Đây là hình thức huy động vốn ban đầu của các start-up, nhưng thay vì sử dụng tiền tệ truyền thống, họ phát hành các đồng tiền ảo để thu hút đầu tư ICO đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của thị trường tiền điện tử và blockchain.
Trước khi tiến hành ICO, các công ty thường công bố thông tin, kế hoạch và tiềm năng dự án để thu hút nhà đầu tư Nhà đầu tư cá nhân và tổ chức mua các đồng coin hoặc token như trở thành cổ đông đầu tư ban đầu vào dự án Nếu dự án thành công, các nhà đầu tư có thể thu về lợi nhuận lớn; ngược lại, họ sẽ chịu lỗ và mất vốn nếu dự án thất bại.
1.6.4 Giao dịch vay tiền ảo
Trong những năm gần đây, giao dịch vay tiền ảo đã nổi lên như một xu hướng mới trong thị trường tiền điện tử, cho phép người dùng vay một lượng tiền ảo nhất định để phục vụ các mục đích khác nhau Loại hình giao dịch này cho phép người vay thế chấp bằng một đồng tiền ảo khác hoặc thậm chí không cần thế chấp, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp cận vốn và mở rộng hoạt động đầu tư trong lĩnh vực tiền ảo.
Việc vay tiền ảo có thể được thực hiện qua các sàn giao dịch tập trung hoặc các nền tảng, dịch vụ tài chính phi tập trung,… 43
Dưới góc độ nghiên cứu, hiện nay trên thế giới vẫn chưa thống nhất được khái niệm về tiền ảo, trong khi đó tại Việt Nam các cơ quan nhà nước đã đưa ra các định nghĩa sơ bộ nhưng chưa chính thức Các thuật ngữ như “tiền ảo”, “tiền điện tử”, “tiền kỹ thuật số” có ý nghĩa khác nhau, và gần đây Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã làm rõ các khái niệm này Tiền ảo không do ngân hàng trung ương phát hành, mà do cá nhân, tổ chức phát hành, tồn tại dưới dạng kỹ thuật số, có tính mã hoá và giá trị, nhưng không đảm bảo bởi giá trị vật chất hay tiền tệ pháp định Tiền ảo có thể được sử dụng để thanh toán ở những quốc gia chấp nhận phương thức này, với các ưu điểm như loại bỏ trung gian, minh bạch, phi tập trung, bảo mật, tiết kiệm chi phí và đảm bảo tính ẩn danh.
Tiền ảo có nhiều ưu điểm nhưng cũng đi kèm với những nhược điểm như thiếu tính riêng tư, lo ngại về bảo mật và không có quyền quản lý tập trung Mức độ chấp nhận còn thấp, chi phí giao dịch ngày càng tăng và giá trị biến động thất thường là những vấn đề đáng chú ý Ngoài ra, tiền ảo có thể bị lợi dụng để thực hiện các hoạt động phi pháp và gặp rủi ro kỹ thuật hổng lỗ Hiện nay, cách thức sở hữu và loại hình giao dịch tiền ảo rất đa dạng, làm tăng thêm tính phức tạp của thị trường này.
43 Coinmarketcap, “What Is Crypto Lending”, xem tại: https://coinmarketcap.com/alexandria/vi/article/what- is-crypto-lending (truy cập ngày 27/6/2022)
CHƯƠNG 2: TÍNH PHÁP LÝ CỦA TIỀN ẢO VÀ CÁC GIAO DỊCH TIỀN ẢO TRONG ĐIỀU KIỆN KHÔNG CÓ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT CỤ THỂ
Địa vị pháp lý của tiền ảo và giá trị pháp lý của các giao dịch liên quan đến tiền ảo tại Việt Nam
Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ ảnh hưởng sâu rộng đến mọi lĩnh vực kinh tế, xã hội toàn cầu, tiền ảo ngày càng trở thành công cụ đầu tư sinh lợi cao và phương tiện thanh toán tiện ích Tuy nhiên, nhận thức về bản chất và tiềm năng của tiền ảo vẫn còn nhiều hạn chế, dẫn đến các quốc gia có cách tiếp cận và quản lý khác nhau; một số đã hợp pháp hóa tiền ảo như tiền tệ hay phương tiện thanh toán, trong khi nhiều quốc gia khác còn cấm lưu thông Tại Việt Nam, các cơ quan nhà nước đang tích cực xây dựng khung pháp lý cho tiền ảo, tuy nhiên, việc xác định vị trí pháp lý và giá trị pháp lý của các giao dịch tiền ảo hiện vẫn dựa trên các quy định pháp luật hiện hành của Việt Nam.
2.1.1 Tiền ảo có phải là tiền tệ hay phương tiện thanh toán?
Kể từ những năm trước, khi hoạt động "đào" và đầu tư vào Bitcoin bắt đầu gia tăng, các cơ quan nhà nước Việt Nam đã chính thức phủ nhận tính hợp pháp của Bitcoin và các loại tiền ảo tương tự, xem chúng không phải là tiền tệ hoặc phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam.
Ngày 27/02/2014, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam phát hành Thông cáo báo chí chính thức về tiền ảo, trong đó khẳng định Bitcoin và các loại tiền ảo tương tự không phải là tiền tệ chính thức và không được công nhận là phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam Do đó, việc sử dụng Bitcoin và các loại tiền ảo khác không được pháp luật Việt Nam chấp nhận, hạn chế rủi ro cho người dùng và ngăn chặn các hoạt động liên quan đến tiền ảo trái phép Đây là bước quan trọng trong việc định hướng chính sách quản lý và phòng chống rủi ro liên quan đến tiền ảo tại Việt Nam.
Đức Anh, trong bài viết trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam ngày 29/4/2022, cho biết quốc gia thứ hai trên thế giới chính thức chấp nhận Bitcoin là tiền tệ hợp pháp, mở ra những cơ hội mới trong lĩnh vực tiền mã hóa và phát triển kinh tế số.
Bài viết của Phạm Thị Thái Hà phân tích quan điểm quản lý và sử dụng Bitcoin trên thế giới, đồng thời đề xuất các khuyến nghị phù hợp cho Việt Nam nhằm tăng cường quản lý an toàn và hiệu quả trong thị trường tiền mã hóa.
Tiền ảo, bao gồm Bitcoin, chưa được pháp luật công nhận là phương tiện thanh toán hợp lệ, do đó các tổ chức tín dụng không được phép sử dụng chúng để làm phương tiện thanh toán hoặc cung ứng dịch vụ cho khách hàng.
Vào ngày 28/10/2017, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã chính thức khẳng định rằng Bitcoin và các loại tiền ảo tương tự không phải là phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam, và việc phát hành, cung ứng, sử dụng chúng để thanh toán bị cấm Trong văn bản này, Ngân hàng Nhà nước đã viện dẫn Nghị định 101/2012/NĐ-CP về thanh toán không dùng tiền mặt, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 80/2016/NĐ-CP, quy định rõ các phương tiện thanh toán hợp pháp như séc, lệnh chi, ủy nhiệm chi, thẻ ngân hàng và các phương tiện khác theo quy định của Ngân hàng Nhà nước Đồng thời, các phương tiện không thuộc danh mục này được xác định là phương tiện thanh toán không hợp pháp tại Việt Nam.
Chỉ thị số 10/CT-TTg ngày 11 tháng 4 năm 2018 của Thủ tướng Chính phủ nhấn mạnh việc tăng cường quản lý hoạt động liên quan đến Bitcoin và các loại tiền ảo tương tự Chính phủ yêu cầu Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chỉ đạo các tổ chức tín dụng, trung gian thanh toán không được thực hiện giao dịch liên quan đến tiền ảo trái pháp luật Đồng thời, Bộ Công an được giao nhiệm vụ tăng cường điều tra, phối hợp các Bộ ngành để phát hiện, ngăn chặn và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến hoạt động sử dụng tiền ảo làm tiền tệ hoặc phương tiện thanh toán bất hợp pháp.
47 Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, “Thông cáo báo chí về Bitcoin và các loại tiền ảo tương tự khác”,
On February 27, 2014, detailed information was published on the official website of the State Bank of Vietnam, providing insights into relevant financial regulations and updates The article offers comprehensive details accessible through a dedicated online portal, ensuring transparency and easy access to key financial documentation This resource remains valuable for understanding Vietnam's banking policies and financial oversight as of 2014.
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đã chính thức cấm sử dụng Bitcoin, đồng thời yêu cầu Bộ Công thương phối hợp với các bộ ngành liên quan để phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi sử dụng tiền ảo làm phương tiện thanh toán trái pháp luật trên các website và ứng dụng thương mại điện tử.
Các cơ quan nhà nước Việt Nam kiên quyết không công nhận tiền ảo là tiền tệ hoặc phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam Chính phủ đã thể hiện rõ quan điểm này qua các văn bản chính thức, đồng thời sẽ xử lý nghiêm các hành vi sử dụng tiền ảo như một dạng tiền tệ hoặc phương tiện thanh toán trái phép trong nước.
2.1.2 Tiền ảo có phải là tài sản?
Theo Bộ luật Dân sự 2015 của Việt Nam, tài sản được định nghĩa là vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản Các văn bản pháp luật khác của cơ quan nhà nước cũng xác nhận và cụ thể hóa các loại tài sản phù hợp với quy định tại Điều 105 Bộ luật Dân sự Tài sản tồn tại trong bốn dạng chính, bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản.
Vật là bộ phận của thế giới vật chất, tồn tại ở dạng rắn, lỏng hoặc khí, mà con người có thể chiếm hữu như nhà, xe, điện thoại, máy tính, quần áo, giày dép Trong khi đó, tiền ảo không phải là vật vì nó chỉ tồn tại dưới dạng dữ liệu trong máy tính, không có hình thái vật chất cụ thể Người sở hữu tiền ảo không thể nắm giữ hay quản lý dữ liệu này theo ý muốn, vì chúng phụ thuộc vào hệ thống máy chủ và không có khả năng sở hữu vật lý như các tài sản vật chất.
Theo định nghĩa của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), tiền là thứ có thể đóng vai trò lưu trữ giá trị, đơn vị tính toán và phương tiện trao đổi Ở Việt Nam, đơn vị tiền tệ của quốc gia là "Đồng", ký hiệu là VND, đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hoạt động mua bán và lưu thông kinh tế.
49 Nguyễn Minh Oanh, Xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý về tiền ảo trong bối cảnh hội nhập và phát triển, NXB Tư pháp, Hà Nội, 2019, tr 114-115
Theo IMF, tiền là một phương tiện trao đổi hợp pháp và có vai trò quan trọng trong nền kinh tế Ở Việt Nam, đồng tiền quốc gia là VND, được thể hiện bằng các đơn vị như đồng, hào và xu, trong đó một đồng bằng mười hào, và một hào bằng mười xu Ngân hàng Nhà nước Việt Nam là cơ quan duy nhất có thẩm quyền phát hành tiền giấy và kim loại, đảm bảo tính hợp pháp của các phương tiện thanh toán trên lãnh thổ Do đó, tiền ảo không được công nhận là tiền theo quy định của pháp luật Việt Nam vì không đáp ứng các tiêu chí cần thiết để được coi là tiền tệ hợp pháp.
Thực tiễn các hoạt động liên quan đến tiền ảo tại Việt Nam
2.2.1 Thực tiễn giao dịch tiền ảo tại Việt Nam
Dù khung pháp lý cho tiền ảo ở Việt Nam còn chưa rõ ràng, thì tiền ảo vẫn thu hút nhiều người tham gia giao dịch và đầu tư Thường thì hoạt động mua bán tiền ảo tại Việt Nam mang tính chất đầu cơ, với người mua giá thấp và bán lại khi giá tăng để kiếm lợi nhuận từ chênh lệch Các nhà đầu tư trong nước có thể giao dịch các loại tiền ảo phổ biến như Bitcoin, Ethereum, Tether qua các sàn giao dịch lớn như Binance, FTX, Coinbase, Remitano hoặc qua các nhóm mạng xã hội như Facebook, Telegram, WhatsApp, Viber, Zalo Ngoài ra, một số đơn vị kinh doanh chấp nhận Bitcoin làm phương tiện thanh toán cho hàng hóa và dịch vụ của họ, cho thấy sự mở rộng của tiền ảo trong nền kinh tế Việt Nam.
Bản án số 22/2017/HC-ST ngày 21/9/2017 của Toà án nhân dân tỉnh Bến Tre liên quan đến vụ kiện về tiền mã hóa Triple A Tính đến năm 2021, có khoảng 6 triệu người Việt Nam sở hữu tiền mã hóa, chiếm khoảng 6% dân số, đứng thứ 4 thế giới về số lượng người dùng tiền mã hóa.
(i) Thực tiễn hoạt động của các sàn giao dịch tiền ảo tại Việt Nam
Giao dịch tiền ảo qua các sàn giao dịch đã phát triển mạnh mẽ toàn cầu và tại Việt Nam, với hơn 526 sàn trên thế giới tính đến cuối tháng 5/2022 Các sàn như Binance, FTX, Coinbase Exchange luôn nằm trong top về lưu lượng truy cập, thanh khoản và khối lượng giao dịch, đồng thời được đánh giá cao về độ tin cậy và tính hợp pháp Tại Việt Nam, bên cạnh các sàn quốc tế này, Remitano, Huobi Global, Gate.io là những nền tảng giao dịch quen thuộc, thu hút đông đảo người dùng trong cộng đồng tiền ảo quốc gia.
Các sàn giao dịch tiền ảo hoạt động và mang lại lợi nhuận lớn thông qua việc thu phí giao dịch, vì tiền ảo đang trở thành xu hướng toàn cầu và người dùng cần các nền tảng này để thực hiện các giao dịch Theo báo cáo của Opimas, doanh thu giao dịch toàn cầu từ các sàn tiền ảo đạt 24,3 tỷ đô la vào năm 2021, vượt xa tổng doanh thu của các sàn chứng khoán truyền thống như NYSE và Nasdaq, đồng thời tăng gấp bảy lần so với năm 2020, cao hơn 60% so với doanh thu của các sàn chứng khoán truyền thống.
72 Triple A, “Cryptocurrency across the world”, xem tại: https://triple-a.io/crypto-ownership/ (truy cập ngày 26/5/2022)
Tính thanh khoản đo lường mức độ mà một tài sản có thể được mua hoặc bán trên thị trường mà không ảnh hưởng đáng kể đến giá Một tài sản có tính thanh khoản cao thường có khả năng được bán nhanh chóng với giá không giảm nhiều, nhờ vào lượng giao dịch lớn và sôi động trên thị trường Tính thanh khoản là yếu tố quan trọng giúp nhà đầu tư đánh giá khả năng chuyển đổi tài sản thành tiền mặt một cách dễ dàng và hiệu quả.
74 Theo số liệu tại trang https://coinmarketcap.com/ (truy cập ngày 26/5/2022)
Theo bài viết của Tenten ngày 31/3/2022, top 5 sàn crypto uy tín có tổng vốn hóa thị trường lớn nhất bao gồm những nền tảng đáng tin cậy và có lượng giao dịch cao nhất hiện nay Các sàn này không những đảm bảo an toàn cho người dùng mà còn cung cấp các dịch vụ giao dịch hàng đầu, giúp người đầu tư dễ dàng tiếp cận thị trường tiền mã hóa một cách hiệu quả và an toàn Tham khảo chi tiết tại https://tenten.vn/tin-tuc/top-5-san-crypto-uy-tin-co-tong-von-hoa-lon-nhat/ để hiểu rõ hơn về các tiêu chí lựa chọn sàn uy tín và đánh giá thị phần của các nền tảng này.
76 Finance Feeds, “Crypto exchange revenue jumps by 600% and surpasses traditional markets in 2021”, 23/3/2022, xem tại: https://financefeeds.com/crypto-exchange-revenue-jumps-600-surpasses-traditional- markets-
502 Bad GatewayUnable to reach the origin service The service may be down or it may not be responding to traffic from cloudflared
(ii) Thực tiễn thanh toán bằng tiền ảo tại Việt Nam
502 Bad GatewayUnable to reach the origin service The service may be down or it may not be responding to traffic from cloudflared
Đến cuối năm 2017, tại TP.HCM, nhiều quán cà phê và nhà hàng bắt đầu chấp nhận thanh toán bằng Bitcoin, mở ra xu hướng blockchain trong lĩnh vực ẩm thực Việc chấp nhận Bitcoin giúp các cơ sở kinh doanh mở rộng khả năng thanh toán và thu hút khách hàng trẻ yêu thích công nghệ Thời điểm này, nhiều doanh nghiệp địa phương đã bắt đầu thử nghiệm thanh toán bằng tiền điện tử để nâng cao trải nghiệm khách hàng Đây là dấu hiệu rõ ràng cho thấy sự phổ biến của Bitcoin trong đời sống hàng ngày tại TP.HCM và tiềm năng phát triển của thị trường tiền mã hóa tại Việt Nam.
2021/#:~:text=Revenue%20at%20crypto%20exchanges%20increased,a%20year%20over%20year%20compa rison (truy cập ngày 26/5/2022)
77 Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, “Thông cáo báo chí về Bitcoin và các loại tiền ảo tương tự khác”,
On February 27, 2014, detailed information was published on the Vietnamese State Bank's website, providing official insights and updates related to financial regulations and banking activities (source: https://www.sbv.gov.vn/webcenter/portal/vi/menu/sm/tcbc/ttvhdnhtt/ttvhdnhtt_chitiet) This resource remains accessible for review and serves as a crucial reference for understanding the regulatory environment as of that date.
78 Nguyễn Minh Oanh, Xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý về tiền ảo trong bối cảnh hội nhập và phát triển, NXB Tư pháp, Hà Nội, 2019, tr 183
Nhiều quán cà phê và cửa hàng điện tử tại Hà Nội bắt đầu chấp nhận thanh toán bằng Bitcoin, trong đó có một quán cà phê đầu tiên khai trương ngày 21/02/2014 Ngoài ra, các doanh nghiệp bán hàng online trên Facebook và các trang thương mại điện tử cũng đã chấp nhận hình thức thanh toán này, thậm chí có công ty du lịch cho phép khách trả bằng Bitcoin để đặt vé máy bay, khách sạn và thuê du thuyền, với lý do thanh toán bằng Bitcoin thuận tiện, giảm chi phí và tránh bị truy thu thuế Vào tối ngày 26/10/2017, Chủ tịch Hội đồng quản trị Trường Đại học FPT, ông Lê Trường Tùng, đã công bố việc trường chấp nhận nộp học phí bằng Bitcoin, ban đầu áp dụng cho sinh viên quốc tế, đặc biệt là sinh viên châu Phi và Nigeria gặp khó khăn trong việc chuyển tiền quốc tế Động thái này đã gây nhiều tranh luận, giữa ý kiến ủng hộ về tính tiên phong và lo ngại về quản lý của nhà nước đối với đồng tiền “ảo” Ông Tùng cho biết, trường sẽ thử nghiệm thu học phí bằng Bitcoin như một giải pháp khả thi cho sinh viên nước ngoài, góp phần mở rộng phương thức thanh toán hiện đại trong giáo dục.
Giao dịch thanh toán bằng Bitcoin vẫn diễn ra phổ biến giữa các chủ thể tại Việt Nam Tuy nhiên, theo quy định pháp luật hiện hành, việc sử dụng Bitcoin và các đồng tiền ảo làm phương tiện thanh toán bị coi là bất hợp pháp Người vi phạm có thể đối mặt với mức phạt hành chính lên tới 200 triệu đồng hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Vi Quân đưa tin về tình trạng ngang nhiên thanh toán tiền ảo tại TP.HCM, phản ánh sự gia tăng của các giao dịch tiền điện tử bất chấp các quy định pháp luật hiện hành Bài viết nhấn mạnh nguy cơ rủi ro và thiếu rõ ràng về pháp lý liên quan đến việc sử dụng tiền ảo trong thị trường Việt Nam Đây là vấn đề có ảnh hưởng lớn đến các nhà đầu tư và thị trường tài chính, đòi hỏi các cơ quan chức năng cần tăng cường kiểm tra, quản lý và cập nhật các quy định phù hợp nhằm đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng và duy trì ổn định kinh tế số.
Đại học FPT đã chấp nhận thu học phí bằng Bitcoin theo báo Tuổi Trẻ online ngày 26/10/2017, tuy nhiên, hiện vẫn chưa có số liệu cụ thể về các hình thức xử phạt hành chính đối với vi phạm liên quan đến việc sử dụng tiền ảo này.
2.2.2 Các vụ lừa đảo liên quan đến tiền ảo tại Việt Nam
Trong bối cảnh pháp lý về quản lý giao dịch tiền ảo tại Việt Nam còn chưa rõ ràng, nhiều vụ lừa đảo quy mô lớn đã liên tục xảy ra gây thiệt hại đáng kể cho người tham gia thị trường Mặc dù lực lượng công an đã nhiều lần triệt phá các đường dây lừa đảo qua sàn giao dịch tiền ảo, tình hình lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên mạng vẫn diễn biến phức tạp và có xu hướng gia tăng, đặc biệt tại Quảng Ninh, nơi từ đầu năm 2021 đến tháng 10 đã tiếp nhận hơn 30 đơn trình báo về các vụ lừa đảo liên quan đến tiền điện tử Trong khoảng thời gian từ tháng 5/2020 đến tháng 5/2021, công an tỉnh này đã xử lý 114 vụ, với tổng số tài sản bị chiếm đoạt lên đến hơn 83 tỷ đồng Ngoài các vụ lừa đảo nhỏ lẻ, nhiều vụ quy mô lớn đã gây xôn xao dư luận và tạo ra sự tiêu cực đối với thị trường tiền ảo, dẫn đến những ảnh hưởng không nhỏ đến tâm lý cũng như niềm tin của cộng đồng người dùng.
(i) Vụ việc lừa đảo tiền ảo lên đến 15 nghìn tỷ đồng