TT sử dụng di sản văn hóa vùng đồng bằng sông cửu long trong dạy học lịch sử việt nam từ nguồn gốc đến năm 1918 ở trường THPT thành phố cần thơ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN ĐỨC TOÀN Sö DôNG DI S¶N V¡N HO¸ VïNG §åNG B»NG S¤NG CöU LONG TRONG D¹Y HäC LÞCH Sö VIÖT NAM Tõ NGUåN GèC §ÕN N¡M 1918 ë TR¦êNG TRUNG HäC PHæ[.]

KHOA LỊCH SỬ - TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học:

GS.TS NGUYỄN THỊ CÔI

Phản biện 1: PGS.TS Nguyễn Thành Nhân - Trường ĐHSP - Đại học Huế Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Đức Nhuệ - Viện Sử học

Phản biện 3: TS Nguyễn Thị Phương Thanh - Trường ĐHSP Hà Nội

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường họp tại

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào … giờ , ngày tháng… năm 2022

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện: Thư viện Quốc Gia, Hà Nội

hoặc Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nghị quyết 29 của BCH Trung Ương khoá XI, khi bàn về công tác giáo dục đã chỉ rõ: “phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội” [2; tr.122] Điều này đặt ra cho sự nghiệp giáo dục nói chung, nhà trường phổ thông nói riêng, nhiệm vụ phải đào tạo thế hệ trẻ “phát triển toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học

tập suốt đời” [2; tr.123]

Hiẹ n nay, giảng dạy về di sản đã là ye u c u với các tru ờng phổ tho ng Các dự án

đu a di sản vào tru ờng học đã mang lại những hiệu ứng tích cực nhu ng c n kho ng ít thách thức đối với các nhà quản lý giáo dục, va n hóa Để hiẹ n thực hóa chính sách nói tre n về viẹ c dạy và học về DSVH trong tru ờng học, Bọ Giáo dục và Đào tạo, Bọ Va n hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Va n bản 73 HD - BGDĐT - BVHTTDL ngày 16/1/2013 hu ớng d n sử dụng di sản trong dạy học ở tru ờng phổ tho ng, trung ta m giáo dục thu ờng xuye n Viẹ c sử dụng DSVH trong dạy học ở tru ờng phổ tho ng hu ớng tới đích gi p HS có những hiểu biết về những giá trị của các di sản, qua đó giáo dục HS ý thức gìn giữ, bảo vẹ các DSVH

Theo dòng lịch sử, trải qua hơn 300 năm hình thành và phát triển, vùng ĐBSCL cùng với cả nước đã hy sinh biết bao xướng máu chống xâm lăng, giữ vững bờ cõi cha ông Và cũng trong khoảng thời gian này trên vùng đất Tây Đô nói riêng, ĐBSCL nói chung đã hình thành và phát triển nhiều loại hình văn hóa, văn nghệ dân gian đặc sắc như đờn ca tài tử, sân khấu cải lương, thơ văn yêu nước, những công trình kiến trúc cổ, những di tích lịch sử cùng với biết bao lễ hội dân gian đặc sắc… Trải qua bao thăng

tr m của lịch sử, các giá trị DSVH ấy luôn được bảo lưu trao truyền, bổ sung, sáng tạo qua các thế hệ theo chiều hướng tích cực, h a chung trong “d ng chảy” của cộng đồng văn hóa của các dân tộc Việt Nam Các DSVH vùng ĐBSCL không chỉ có giá trị trong việc giáo dục tri thức, hình thành nhân cách con người, nhiều DSVH của vùng đã và đang phát huy vai tr , tiềm năng, thế mạnh của mình trong việc quảng bá hình ảnh quê hương, phát triển kinh tế du lịch, thu h t du khách đến với vùng đồng bằng sông nước,

có tác dụng to lớn trong việc giáo dục tư tưởng, tình cảm cho thế hệ trẻ

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn vấn đề Sử dụng di sản văn hóa vùng ĐBSCL trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến năm 1918 ở trường THPT Thành phố Cần Thơ làm đề tài Luận án Tiến sĩ Khoa học giáo dục, chuyên

ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử, góp ph n nâng cao chất

lượng DHLS ở trường THPT nói chung, TP C n Thơ nói riêng

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

2.1 Đối tượng nghiên cứu: Là quá trình sử dụng DSVH (bao gồm DSVH vật thể

và DSVH phi vật thể) vùng ĐBSCL trong dạy học LSVN từ nguồn gốc đến năm 1918

ở các trường THPT TP C n Thơ Trong đó, chủ yếu là các hình thức, biện pháp sử

dụng

2.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi nội dung: nội dung nghiên cứu của đề tài được giới hạn trong chương trình LSVN từ nguồn gốc đến năm 1918, chương trình Cải cách giáo dục hiện hành và

có tính đến chương trình mới được ban hành

- Phạm vi điều tra: việc điều tra, khảo sát sẽ được tiến hành ở tất cả 25 trường phổ

thông trên địa bàn TP C n Thơ

- Phạm vi thực nghiệm: thực nghiệm sư phạm toàn ph n và từng ph n các biện

pháp được tiến hành ở 10 trường THPT trên địa bàn Thành phố C n Thơ

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở khẳng định vai tr , ý nghĩa của việc sử

dụng DSVH vùng ĐBSCL trong DHLS ở trường THPT TP C n Thơ, luận án đi sâu xác định nội dung DSVH vùng ĐBSCL có thể và c n khai, đề xuất các hình thức, biện pháp sử dụng trong DHLS Việt Nam từ nguồn gốc đến năm 1918 ở trường THPT TP

C n Thơ

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục đích trên, luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ cụ thể sau: Tìm hiểu lý luận Tâm lý học, Giáo dục học, Giáo dục lịch sử để làm rõ những vấn đề

lý luận liên quan đến đề tài; Tìm hiểu thực trạng sử dụng DSVH vùng ĐBSCL trong dạy học LSVN ở các trường THPT TP C n Thơ; Tìm hiểu chương trình, nội dung SGK Lịch sử lớp 10, 11 ph n LSVN từ nguồn gốc đến năm 1918 và xác định nội dung DSVH c n khai thác để DHLS Việt Nam ở các trường THPT TP C n Thơ; Dựa vào nội dung bài học, tài liệu khai thác, đối tượng và điều kiện dạy học để đề xuất các hình thức, biện pháp sử dụng theo hướng phát huy năng lực của HS trong việc tổ chức dạy học nội khóa cũng như hoạt động ngoại khóa; Thực nghiệm sư phạm làm cơ sở cho việc rút ra các kết luận khoa học, để khẳng định tính khả thi của những biện pháp mà

đề tài nêu ra

4 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở phương pháp luận: Cơ sở phương pháp luận của luận án: là những

quan điểm lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm

của Đảng và Nhà nước ta về vấn đề giáo dục, giáo dục lịch sử

4.2 Phương pháp nghiên cứu: để thực hiện đề tài này chúng tôi sử dụng các

phương pháp sau

- Nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu thực tiễn:

- Thực nghiệm sư phạm:

- Sử dụng toán học thống kê

5 Giả thuyết khoa học của đề tài: Việc sử dụng DSVH vùng ĐBSCL sẽ góp

ph n nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, hoàn thành mục tiêu môn học, nếu xác định được nội dung DSVH c n khai thác sử dụng trong dạy học LSVN từ nguồn gốc đến năm 1918 ở trường THPT TP C n Thơ và đề xuất các hình thức, biện pháp sử dụng phù hợp với đặc điểm tâm lý lứa tuổi, trình độ nhận thức của HS, đặc điểm vùng miền, điều kiện dạy học

6 Đóng góp của đề tài

Kết quả của đề tài sẽ góp ph n: Khẳng định rõ vai tr , ý nghĩa của việc sử dụng DSVH vùng ĐBSCL trong dạy học LSVN ở các trường THPT TP C n Thơ; Xác định những nội dung DSVH của ĐBSCL c n khai thác, sử dụng trong dạy học LSVN từ nguồn gốc đến năm 1918 ở trường THPT TP C n Thơ; Đề xuất những hình thức, biện pháp sử dụng DSVH vùng ĐBSCL trong DHLS Việt Nam từ nguồn gốc đến năm

1918 ở các trường THPT TP C n Thơ góp ph n nâng cao chất lượng bộ môn

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

7.1 Ý nghĩa khoa học: Kết quả nghiên cứu của luận án góp ph n làm phong phú

thêm lý luận dạy học bộ môn về việc sử dụng DSVH trong DHLS nói chung và DHLS

Việt Nam nói riêng ở trường THPT

7.2 Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của luận án góp ph n giúp cho GV

lịch sử các trường THPT ở TP C n Thơ nói riêng, ĐBSCL nói chung vận dụng vào dạy học góp ph n nâng cao chất lượng bộ môn Đồng thời luận án còn là tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu phương pháp dạy học lịch sử của Nghiên cứu sinh, Học viên

cao học, sinh viên các trường Đại học, Cao đẳng ngành Sư phạm Lịch sử

8 Cấu trúc của luận án

Ngoài mở đ u, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung chính của luận án

gồm có 4 chương:

Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 2: Vấn đề sử dụng DSVH vùng ĐBSCL trong dạy học LSVN ở trường

THPT Thành phố C n Thơ Lý luận và thực tiễn

Chương 3: Sử dụng DSVH vùng ĐBSCL trong dạy học nội khoá ph n LSVN từ

nguồn gốc đến năm 1918 ở trường THPT TP C n Thơ Thực nghiệm sư phạm

Chương 4: Tổ chức HĐNK với DSVH vùng ĐBSCL trong dạy học LSVN từ nguồn gốc đến năm 1918 ở trường THPT TP C n Thơ Thử nghiệm sư phạm

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

Vấn đề sử dụng DSVH trong DHLS là một vấn đề hay và khá hấp d n đối với các nhà Giáo dục học và Giáo dục lịch sử Ở chương này, Luận án nghiên cứu một cách tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước và thế giới về Giáo dục học, Tâm lý học, Khoa học giáo dục Lịch sử về các vấn đề của đề tài Liên quan đến vấn đề sử dụng DSVH vùng ĐBSCL trong DHLS ở các trường THPT TP C n Thơ sẽ được

chúng tôi tiếp cận trên các phương diện sau:

- Các công trình nghiên cứu về DSVH nói chung, ĐBSCL nói riêng về việc bảo

tồn, phát huy giá trị các di sản đó

- Những công trình đề cập đến các nguồn tài liệu học tập nói chung, DSVH nói

riêng trong DHLS và việc sử dụng nguồn tài liệu đó trong DHLS ở trường THPT

1.1 Những nghiên cứu về di sản văn hoá, di sản văn hoá vùng Đồng bằng sông Cửu Long và Thành phố Cần Thơ

1.1.1 Các công trình nghiên cứu về DSVH

1.1.1.1 Trên Thế giới: nhiều co ng trình nghie n cứu các di sản nhu : “Co ng u ớc về Bảo vẹ Di sản va n hóa và thie n nhie n thế giới”, Trung ta m Di sản thế giới của

UNESCO, Pari, Pháp, WHC- 2001/WS/2 Be n cạnh đó đã có rất nhiều công bố khoa

học của các tác giả trên các tạp chí, hội thảo, hội nghị quốc tế, chẳng hạn như:

“Towards a new era for Cultural Heritage Education: Discussing the role of ICT”, của các tác giả Michela Ott, Francesca Pozzi (Computers in Human Behavior 27 (2011) 1365–1371); Bài viết “Heritage education for primary school children through drama: The case of Aydin, Turkey” của tác giả Simsek, G (Procedia - Social and Behavioral Sciences 46 (2012) 3817 - 3824); bài viết “Necessity of Cultural Historical Heritage Education in Social Studies Teaching” (Creative Education, 2016, 7, 396-406); Bài viết “Improving history learning through cultural heritage, local history and technology”, tác giả Grac a Magro, Joaquim Ramos de Carvalho and Maria Jos

Marcelino

1.1.1.2 Ở Việt Nam

Tác giả Nguyễn Đăng Duy - Trịnh Minh Đức trong cuốn Bảo tồn di tích lịch

sử văn hóa, Nxb Đại học văn hóa Hà Nội, 1993; Hoàng Vinh trong cuốn Một số vấn

đề về bảo tồn và phát triển DSVH dân tộc (NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1997);

Bộ sách Một con đường tiếp cận di sản văn hoá Việt Nam gồm 07 tập, do Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch cùng với Cục Di sản văn hóa biên soạn từ 2005 - 2014 là tập hợp các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả trên các tạp chí DSVH; Cuốn

Di sản văn hóa trong xã hội Việt Nam đương đại của Nhiều tác giả (NXB Thế giới,

Từ na m 1901 đến na m 1911, Họ i nghie n cứu Đo ng Du o ng (Soci t des tudes Indochinoises chủ tru o ng và thực hiẹ n dự án Địa lý học: Tự nhie n, Kinh tế và Lịch sử Nam K (G ographie Physique, conomique t Historique de la Cochinchine ; Henri Russier xuất bản co ng trình Indochine Franc aise (Xứ Đo ng Du o ng thuọ c Pháp ; L Malleret xuất bản công trình “Khảo cổ học ở đồng bằng sông Cửu Long”; Cuốn L'Indo-Chine française: Souvenirs (Đông Dương thuộc Pháp: Hồi ký) của Paul Doumer Những tài liẹ u này đã gi p luạ n án có những minh chứng phong ph về đời sống văn hoá vật chất

và tinh th n người dân vùng miền Ta y Nam Bộ, làm cơ sở xác định những nội dung c n

khai thác trong dạy học LSVN giai đoạn từ nguồn gốc đến năm 1918

1.1.2.2 Công trình của các tác giả trong nước

Nam bộ nói chung, ĐBSCL nói riêng cũng có nhiều công trình nghiên cứu về lịch

sử, văn hóa, vùng đất và con người nơi đây c n khai thác để sử dụng trong dạy học

LSVN như: Cuốn Thơ văn yêu nước Nam bộ nửa sau thế kỉ XIX của Bảo Định Giang; Nguyễn Hữu Hiếu với cuốn Tìm hiểu nguồn gốc địa danh Nam Bộ qua chuyện tích và giả thuyết; Cuốn Lễ hội dân gian Đồng bằng sông Cửu Long do TS Tr n Văn Nam chủ biên; Cuốn Văn hóa người Việt vùng Tây Nam Bộ, do GS TSKH Tr n Ngọc

Thêm chủ biên; Cuốn Văn hóa Óc Eo và các văn hóa cổ ở đồng bằng sông Cửu

Long, Long Xuyên; cuốn Vè Nam Bộ của Hu nh Ngọc Trảng Cuốn Một số di tích lịch

sử - văn hoá Việt Nam dùng trong nhà trường của Đinh Ngọc Bảo (Chủ biên); Mới đây nhất là cuốn Cần Thơ phố cũ nét xưa của tác giả Nhâm Hùng (Nxb Trẻ, 2017); Cuốn

Di sản văn hoá phi vật thể ở thành phố Cần Thơ do Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch

Thành phố C n Thơ phối hợp với Bảo Tàng Thành phố C n Thơ biên soạn…

1.2 Những công trình đề cập đến các nguồn tài liệu học tập nói chung, DSVH nói riêng trong dạy học lịch sử

1.2.1 Công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài

Cuốn Tư duy của học sinh, của tác giả M N Sacđacốp; Bộ sách Những cơ sở của

lý luận dạy học của B.P Êxipốp (Chủ biên); N.M Iacốplép trong tài liệu Phương pháp

và kỹ thuật lên lớp trong trường phổ thông; Cuốn Phát triển tư duy học sinh của M Alêcxêep (chủ biên); I.F Kharlamốp trong cuốn Phát huy tính tích cực học tập của HS như thế nào?; M A Đanilop & M N Xcatkin trong cuốn “Lý luận dạy học ở trường phổ thông- Một số vấn đề của lý luận dạy học hiện đại”; Cuốn Giáo dục học Tập 2, N.V Savin;… cuốn Các phương pháp dạy học hiệu quả của tác giả Robert J Marzano; Cuốn Nghệ thuật và Khoa học dạy học của tác giả Robert J Marzano; hay Trong công trình Cải cách giáo dục Nhật Bản của tác giả Ozaki Muger; Trong bộ sách Cải cách giáo dục ở các nước phát triển…

1.2.2 Công trình nghiên cứu của tác giả trong nước

Ở nước ta hiện nay, vấn đề này đã được các nhà giáo dục học như: Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt, Tr n Thị Tuyết Oanh, Đặng Thành Hưng; và các nhà nghiên cứu khoa học lịch sử, các nhà lý luận về PPDH bộ môn như GS Phan Ngọc Liên, PGS Nguyễn Cảnh Minh, GS.TS Nguyễn Thị Côi, PGS TS Trịnh Đình Tùng, PGS TS Nguyễn Hữu Chí, PGS TS Vũ Quang Hiển, PGS TS Tr n Viết Thụ, TS Nguyễn Anh Dũng,

TS Hoàng Thanh Tú trong các giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” xuất bản

các năm 1976, 1980, 1992, 1998, 2002, Phương pháp dạy học Lịch sử ở trường trung học phổ thông, Một số chuyên đề phương pháp dạy học lịch sử,… giáo trình Lịch sử địa phương và nhiều bài viết trên các tạp chí nghiên cứu, đã nhấn mạnh việc nghiên

cứu, giảng dạy LSDT có sử dụng tài liệu tham khảo, trong đó nhấn mạnh đến việc sử dụng tài liệu văn hóa, lịch sử ở địa phương và xem đây là một trong những biện pháp

nhằm nâng cao chất lượng dạy học

Một số luận án tiến sĩ, luận văn cao học của Tr n Viết Thụ, Nguyễn Thị Vân, Nguyễn Thị Duyên, Nguyễn Thị Thanh Huyền,… Tất cả đã khẳng định tính cấp thiết phải đưa nguồn tài liệu DSVH vào giảng dạy trong nhà trường, nêu bật t m quan trọng của việc sử dụng DSVH trong dạy học LSVN Đồng thời, các tác giả cũng đã đưa ra một

số hình thức, biện pháp sử dụng DSVH trong dạy học nhằm nâng cao hiệu quả bài học

1.3 Đánh giá về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Để thực hiện nhiệm vụ đặt ra trên đây, trên cơ sở kế thừa các công trình liên quan

đã đề cập tới, để tài của chúng tôi sẽ tiếp tục tập trung giải quyết những vấn đề cơ bản

sau đây:

Thứ nhất, tiếp thu kết quả nghiên cứu đã đạt được và từng bước nâng cao cơ sở lý

luận của việc sử dụng DSVH vùng ĐBSCL trong dạy học LSVN

Thứ hai, luận án xác định, lý giải cơ sở lý luận của đề tài từ các khái niệm đến cơ

sở xuất phát của vấn đề nghiên cứu, đồng thời phát hoạ những n t cơ bản về thực tiễn

tổ chức dạy học bộ môn với DSVH vùng ĐBSCL trên cơ sở khảo sát, điều tra thực

tiễn

Thứ ba, thông qua việc nghiên cứu chương trình hiện hành, SGK lịch sử lớp 10,

11 ph n LSVN từ nguồn gốc đến năm 1918, và chương trình giáo dục phổ thông mới môn lịch sử; luận án xác định nội dung của các DSVH vùng ĐBSCL nói chung và TP

C n Thơ nói riêng có thể tiến hành khai thác và sử dụng trong dạy học LSVN từ nguồn gốc đến năm 1918, từ đó đề xuất các hình thức, biện pháp tổ chức dạy học, góp ph n

đổi mới PPDH đáp ứng yêu c u đổi mới căn bản toàn diện giáo dục hiện nay

Thứ tư, triển khai việc dạy học cụ thể theo hình thức, biện pháp đã nghiên cứu và

tiến hành TNSP (từng ph n và toàn ph n) ở các trường THPT trên địa bàn TP C n Thơ

nh m kiểm chứng tính khả thi của các biện pháp sư phạm mà luận án đề xuất

* * *

Trên cơ sở nghiên cứu tổng quát các công trình khoa học liên quan đến đề tài,

ch ng tôi đã tiếp cận nhiều công trình khoa học của các tác giả trong và ngoài nước liên quan trực tiếp đến đề tài Tuy nhiên, chưa có công trình nghiên cứu chuyên biệt nào về sử dụng DSVH vùng ĐBSCL trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông thành phố C n Thơ Vì vậy, đây là hướng đi mới và có giá trị thực tiễn cao Để khai thác và

sử dụng hiệu quả nguồn DSVH vùng ĐBSCL trong dạy học LSVN, đ i hỏi GV phải nhận thức đ ng bản chất, giá trị và t m quan trọng của các DSVH, từ đó biết vận dụng linh hoạt các hình thức, phương pháp dạy học, biện pháp sư phạm theo định hướng phát triển năng lực HS trong dạy học bộ môn Đặc biệt là chú trọng khả năng vận dụng kiến thức vào giải quyết những vấn đề thực tiễn cuộc sống Vấn đề này sẽ được chúng

tôi giải quyết ở các chương sau của luận án

Chương 2 VẤN ĐỀ SỬ DỤNG DI SẢN VĂN HÓA VÙNG ĐỒNG BẰNG

SÔNG CỬU LONG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ

THÔNG LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

Trong phạm vi nghiên cứu của chương này, ch ng tôi đi sâu tìm hiểu bản chất của khái niệm DSVH và DSVH vùng ĐBSCL; phân loại DSVH vùng ĐBSCL; khẳng định t m quan trọng của việc sử dụng DSVH vùng ĐBSCL trong DHLS; khảo sát thực tiễn việc sử dụng DSVH vùng ĐBSCL trong dạy học lịch sử ở trường THPT thành phố C n Thơ làm cơ sở cho việc xác định nội dung, biện pháp khai thác và sử dụng

hiệu quả nguồn DSVH này vào dạy học lịch sử ở trường THPT

2.1 Cơ sở lý luận của việc sử dụng DSVH vùng ĐBSCL trong dạy học Lịch

sử ở trường THPT

2.1.1 t s khái niệm liên quan đến đề tài của luận án

2.1.1.1 Khái niệm Di sản văn hóa: DSVH là tổng thể những tài sản văn hóa

truyền thống bao gồm cả văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể trong hệ thống giá trị của nó, được chủ thể nhận biết, qua đó tiến hành giữ gìn và phát huy nhằm đáp ứng những nhu c u và đ i hỏi của cuộc sống hiện tại

2.1.1.2 Khái niệm di sản văn hóa vùng Đồng bằng sông Cửu Long

DSVH vùng ĐBSCL là toàn bộ những giá trị văn hóa vật chất, tinh th n do con người tại vùng ĐBSCL sáng tạo, nó được lưu truyền và biến đổi qua thời gian, với một

số quá trình tái tạo của đông đảo cộng đồng Đó là: DTLS, di vật, cổ vật, âm nhạc, múa, ngôn ngữ, nghi thức, phong tục tập quán, y học, y dược cổ truyền, nấu ăn và các

món ăn, lễ hội, bí quyết và quy trình công nghệ truyền thống…

2.1.2 Quan niệm về sử dụng di sản văn hoá vùng Đồng bằng sông Cửu Long trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Từ bản chất các khái niệm DSVH, chúng tôi cho rằng, sử dụng DSVH vùng ĐBSCL là quá trình GV tổ chức, hướng d n, điều khiển HS tích cực, chủ động, độc lập, sáng tạo tìm hiểu, khám phá và chiếm lĩnh kiến thức lịch sử thông qua khai thác,

sử dụng hợp lí các DSVH vùng ĐBSCL trong DHLS ở trường THPT Việc khai thác

và sử dụng DSVH vùng ĐBSCL có thể như một nguồn kiến thức và loại phương tiện trực quan đặc biệt, trong quá trình học tập, hoặc khai thác với tư cách là nguồn sử liệu

về DSVH vùng ĐBSCL trong quá trình dạy học, hoặc xem đó như môi trường dạy học

lý tưởng qua đó thực hiện mục tiêu của bộ môn về kiến thức, kĩ năng, thái độ và phát

triển toàn diện năng lực, phẩm chất của HS

2.1.3 Di sản văn hoá vùng Đồng bằng sông Cửu Long cần khai thác và sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam từ nguồn g c đến năm 1918

2.1.3.1 Khái quát chung

2.1.3.2 Danh mục các di sản văn hoá vùng Đồng bằng sông Cửu Long cần khai thác, sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến năm 1918 ở trường trung học phổ thông Thành phố Cần Thơ

Bài

Tài liệu DSVH vùng Đồng bằng sông Cửu Long

Phục vụ dạy học nội dung Bài 14, SGK

tài tử, cải lương

- Mục 2: Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu

Mục III Cuộc kháng chiến của nhân dân Nam K

sau Hiệp ước 1862

- Khởi nghĩa Trương Định (1862) ở Gò Công với lá

cờ “Bình Tây Đại nguyên soái”

- Nguyễn Trung Trực lập căn cứ ở Hòn Chông

(Rạch Giá)

- Nguyễn Hữu Huân bị bắt đi đày, trở về tiếp tục

chống Pháp ở Tân An, Mĩ Tho (1875

- Nhiều toán nghĩa quân khác hoạt động mạnh mẽ

khiến cho Pháp ăn không ngon ngủ không yên

Mục I Thực dân Pháp đánh Bắc K l n thứ nhất

(1873) Kháng chiến lan rộng ra Bắc K

Sau khi thiết lập bộ máy cai trị ở Nam Kì, Pháp mở rộng chiến tranh ra cả nước Cùng với quá trình kháng chiến của quân và dân Bắc k , nhân dân Nam

K v n âm th m gây dựng căn cứ tiếp tục kháng chiến Tiêu biểu nhất là cuộc khởi nghĩa Láng Linh - Bảy Thưa do thủ lĩnh Tr n Văn Thành chỉ huy, gây

cho Pháp nhiều thiệt hại và bất an

Bài

Tài liệu DSVH vùng Đồng bằng sông Cửu Long

Phục vụ dạy học nội dung Nam Bộ

Mục I Phong trào C n Vương bùng nổ

Hưởng ứng chiếu C n Vương của vua Hàm Nghi, phong trào kháng chiến chống Pháp ở 3 tỉnh miền Tây tiếp tục dâng cao, bên cạnh các phong trào của các văn thân, sĩ phu yêu nước, thì còn có các phong trào của các tín đồ tôn giáo, tiêu biểu như Bửu Sơn

K Hương, Tứ Ân Hiếu Nghĩa,…

tế và xã hội

- Chuyện kể dân gian: chuyện kể về nguồn gốc, địa

danh Nam Bộ

- Đờn ca tài tử:

những bài lý phản ánh đời sống xã hội Nam bộ thời k

ta Cùng với đó là sự chuyển biến của xã hội Việt

Nam làm cho xã hội có sự phân hoá sâu sắc

Mục 2: Phan Châu Trinh với xu hướng cải cách

Phong trào Duy tân là một cuộc vận động yêu nước mang tính chất cải cách xã hội, cổ vũ ý thức tự

Nạn bắt lính và những chính sách trong nông nghiệp

đã làm cho sức sản xuất trong nông nghiệp giảm sút nghiêm trọng và đời sống nông dân ngày càng bị b n cùng Trong chiến tranh, g n 10 vạn thanh niên bị đưa sang chiến trường châu Âu làm lính chiến hay

lính thợ

Ngoài ra, trong Chương trình giáo dục phổ thông mới, bên cạnh nội dung giáo dục cốt lõi, trong mỗi năm học, căn cứ vào điều kiện của mỗi địa phương, nhà trường xây dựng kế hoạch giáo dục phù hợp với điều kiện của địa phương Trong đó c n tăng cường các hoạt động trải nghiệm thực tế, giúp HS phát triển tình yêu, sự say mê, ham

thích tìm hiểu LSVN Theo đó, GV có thể khai thác nội dung DSVH vùng ĐBSCL sử dụng vào dạy học một số chuyên đề trong chương trình giáo dục phổ thông mới như:

Chuyên đề Tài liệu DSVH vùng Đồng

bằng sông Cửu Long

- Phân loại di sản văn hóa

- Ý nghĩa của di sản văn

hoá

Chuyên đề 11.1: Lịch sử

nghệ thuật truyền thống

Việt Nam

- Đờn ca tài tử Nam Bộ - Các giải pháp bảo tồn và

phát huy giá trị di sản văn

- Có ý thức tôn trọng, vận động người khác tôn trọng

sự đa dạng về tín ngưỡng

và tôn giáo ở Việt Nam

Tóm lại, tùy theo vị trí, ý nghĩa của các sự kiện diễn ra ở ĐBSCL đối với việc tìm hiểu, học tập LSDT mà có những biện pháp sử dụng các tài liệu DSVH vùng ĐBSCL khác nhau, nhằm góp ph n nâng cao hiệu quả dạy học

2.1.3.3 Khảo tả một số di sản văn hoá vùng Đồng bằng sông Cửu Long sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến năm 1918 ở trường THPT TP Cần Thơ

2.1.4 Những yêu cầu cơ bản khi khai thác, lựa chọn biện pháp sử dụng DSVH vùng ĐBSCL trong dạy học LSVN từ nguồn g c đến năm 1918 ở trường THPT

2.1.4.1 Những yêu cầu cơ bản khi khai thác

- Phải đảm bảo tính tư tưởng

- Phải đảm bảo tính khoa học

- Phải đảm bảo tính sư phạm, vừa sức

- Phải đảm bảo tính định hướng

2.1.4.2 Những yêu cầu cơ bản lựa chọn biện pháp sử dụng DSVH vùng ĐBSCL

trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến 1918

- Biện pháp sử dụng phải đáp ứng được mục tie u dạy học và định hu ớng phát

triển na ng lực HS

- Biện pháp sử dụng phải kết hợp giữa lý luận và thực tiễn:

- Biện pháp sử dụng phải tích cực hoá hoạt động nhận thức của HS:

- Đa dạng hoá các biện pháp sử dụng nhằm phát huy tư duy, sáng tạo của HS

trong DHLS

Trên đây là những yêu c u cơ bản khi lựa chọn biện pháp sử dụng DSVH trong DHLS ở trường THPT Muốn phát huy giá trị của nguồn tài liệu quý giá này góp ph n nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, GV c n nắm vững các yêu c u trên và vận dụng

phù hợp đối với từng bài học cụ thể

2.1.5 Cơ sở xuất phát để giải quyết vấn đề

2.1.5.1 Xuất phát từ mục tiêu giáo dục của bộ môn ở trường THPT

2.1.5.2 Xuất phát từ đặc điểm của kiến thức lịch sử đối với quá trình nhận thức

của học sinh trong dạy học bộ môn

2.1.5.3 Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học lịch sử hiện nay

2.1.5.4 Mối quan hệ giữa DSVH vùng ĐBSCL với LSDT

2.1.6 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng DSVH vùng ĐBSCL trong dạy học LSVN từ nguồn g c đến năm 1918

2.1.6.1 Vai trò: sử dụng DSVH vùng ĐBSCL trong dạy học LSVN từ nguồn gốc đến năm 1918 trong DHLS ở trường THPT có vai trò quan trọng, bởi vì: DSVH vùng

ĐBSCL là một trong những nguồn sử liệu quý báu, là một phương tiện trực quan quý giá đóng vai tr là một kênh thông tin, một nguồn tri thức vô cùng phong phú, hỗ trợ

đắc lực cho các kiến thức LSDT có trong chương trình

2.1.6.2 Ý nghĩa

- Về kiến thức: Trước hết, việc sử dụng DSVH vùng ĐBSCL trong DHLS góp

ph n cụ thể hóa kiến thức lịch sử trong SGK mà HS c n thu nhận Thứ hai, DSVH

vùng ĐBSCL góp ph n tăng thêm tính sinh động của giờ giảng và thái độ của các em

đối với những sự kiện, hiện tượng thông qua biểu tượng tạo được trong đ u HS Thứ

ba, sử dụng DSVH vùng ĐBSCL còn góp ph n mở rộng kiến thức cho HS, giúp HS tự

chiếm lĩnh kiến thức c n thiết

- Về năng lực: Năng lực tìm hiểu lịch sử: Trong quá trình tìm hiểu các DSVH

vùng ĐBSCL, các em sẽ được tiếp xúc với những tình huống đã từng xảy ra tại nơi có DSVH, có thể chỉ là tình huống được dựng lại, được mô tả lại nhưng nó tác động mạnh tới tâm tư, tình cảm của các em Bên cạnh đó, sử dụng DSVH vùng ĐBSCL trong DHLS còn góp ph n phát triển năng lực nhận thức và tư duy lịch sử giúp HS có thể thu được những thông tin c n thiết một cách đ y đủ, khách quan, chính xác và kịp thời Ngoài ra, sử dụng DSVH vùng ĐBSCL trong DHLS cũng sẽ góp ph n phát triển năng

lực vận dụng kiến thức - kỹ năng cho HS

- Về phẩm chất: Thông qua việc quan sát các DSVH, những “dấu vết”, “mảnh

vụn” của quá khứ, các em sẽ thấy như đang được sống trong thời k lịch sử đã qua Từ