Tóm tắt luận án nghệ thuật tạo hình của họa sĩ lê bá đảng

23 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Lương Công Tuyên NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH CỦA HỌA SĨ LÊ BÁ ĐẢNG Ngành Lý luận và lịch sử mỹ thuật Mã số 9[.]

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

Lương Công Tuyên

NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH CỦA HỌA SĨ LÊ BÁ ĐẢNG Ngành: Lý luận và lịch sử mỹ thuật

Mã số: 9210101

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT

Hà Nội - 2022

BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lê Văn Tạo

Phản biện 1: Phản biện 2: Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng đánh giá cấp Viện

Họp tại: Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

Số 32, phố Hào Nam, phường Ô Chợ Dừa, Đống Đa, Hà NộiVào hồi: giờ, ngày tháng năm 2022

Có thể tìm kiếm luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam;

- Thư viện Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam.

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Nghệ thuật tạo hình hiện đại Việt Nam được hình thành vàphát triển ngay từ những năm đầu thế kỷ XX Từ sau cách mạngtháng 8/1945, nghệ thuật tạo hình Việt Nam tiếp tục phát triểnmạnh mẽ với phương châm: “Dân tộc - Hiện đại - Đại chúng” NghịQuyết TW 5 khóa VIII (năm 1998) về định hướng phát triển vănhóa, Đảng và Nhà nước ta cũng đã xác định: “Xây dựng và pháttriển văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”. Nghiên cứu nghệ thuật Việt Nam theo hướng tiếp cận mới baogồm cả những sản phẩm nghệ thuật do người Việt Nam sinh sống ởnước ngoài thiết nghĩ cũng là một việc làm cần thiết bởi theo Nghị

quyết số 08-NQ/TW, ngày 29-11-1993, về công tác vận động người

Việt Nam ở nước ngoài, họ là một nguồn lực rất to lớn đối với sự

phát triển của đất nước.

Lê Bá Đảng là một họa sĩ người Việt sống và làm việc ở nướcngoài, nhưng chưa bao giờ nghệ thuật của ông xa rời dân tộc Ông

đã được nhiều tổ chức truyền thông, văn hóa nghệ thuật châu Âu,Việt Nam vinh danh với nhiều giải thưởng danh tiếng Nghệ thuậtcủa ông đã được nhiều nhà nghiên cứu phê bình nghệ thuật quantâm, tìm hiểu nhưng chủ yếu là những bài viết giới thiệu, quảng bá

Là một giảng viên mỹ thuật, mong muốn có một một công trìnhnghiên cứu chuyên sâu về một họa sĩ người Việt sống và sáng tácnghệ thuật ở nước ngoài để phục vụ cho công tác giảng dạy và đào

tạo, NCS lựa chọn đề tài Nghệ thuật tạo hình của họa sĩ Lê Bá

Đảng làm luận án tiến sĩ, ngành Lý luận và lịch sử mỹ thuật tại

Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu nội dung và hình thức nghệ thuật tạo hình của họa

sĩ Lê Bá Đảng trong ba thể loại hội họa, đồ họa, điêu khắc để làm

rõ đặc trưng và giá trị nghệ thuật trong các tác phẩm

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Phân tích, nhận định về tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận vàkhái quát về nghệ thuật tạo hình Lê Bá Đảng Nghiên cứu về nộidung và hình thức của nghệ thuật tạo hình Lê Bá Đảng Luận bàn

về đặc trưng và giá trị của nghệ thuật tạo hình Lê Bá Đảng

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng khảo sát, nghiên cứu

Đối tượng khảo sát, nghiên cứu của đề tài là các tác phẩmnghệ thuật tạo hình của họa sĩ Lê Bá Đảng

3.2 Phạm vi nghiên cứu

3.2.1 Phạm vi không gian

Nghiên cứu các tác phẩm nghệ thuật hiện đang lưu giữ tạiTrung tâm nghệ thuật Lê Bá Đảng ở thành phố Huế, tỉnh ThừaThiên Huế

3.2.2 Phạm vi thời gian

Dựa vào mốc ra đời các tác phẩm nghệ thuật đầu tiên của họa

sĩ và những tác phẩm sáng tác lúc cuối đời (từ 1950 đến 2015)

4 Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

4.1 Câu hỏi nghiên cứu

1 Hình thức và nội dung trong Nghệ thuật tạo hình của Lê BáĐảng có những gì khác biệt? 2 Phong cách đặc trưng của nghệthuật tạo hình Lê Bá Đảng thể hiện như thế nào? 3 Giá trị của nghệthuật tạo hình Lê Bá Đảng trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam đươngđại là gì?

4.2 Giả thuyết nghiên cứu

Giả thuyết 1: Nghệ thuật tạo hình Lê Bá Đảng mang tính độc

đáo, đó là sự đa dạng trong nội dung đề tài, chất liệu và hình thứcbiểu đạt

Giả thuyết 2: Nghệ thuật tạo hình Lê Bá Đảng là sự vận dụng

kỹ thuật và chất liệu phương Tây hiện đại để biểu đạt tinh thần vănhóa Phương Đông một cách linh hoạt

Giả thuyết 3: Nghệ thuật tạo hình Lê Bá Đảng là một trường

hợp đặc biệt, trong một hoàn cảnh lịch sử đặc biệt, với những nét độcđáo trong ngôn ngữ tạo hình, trên các bình diện nội dung, hình thứcbiểu đạt

5 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cách tiếp cận liên ngành

Tiếp cận liên ngành là một phương pháp luận trong đề tài luận

án Dựa vào thành tựu nghiên cứu của các ngành có liên quan tới đề

tài: lịch sử, dân tộc, địa lý, văn hóa,… để tiếp cận tác phẩm từ nhiều

góc độ như: nghệ thuật học, xã hội học, lịch sử học, dân tộc học…làm căn cứ luận giải những vấn đề mang tính biểu đạt ẩn tàng trongnghệ thuật tạo hình Lê Bá Đảng

5.2 Phương pháp nghiên cứu

5.2.1 Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu thứ cấp

Nghiên cứu tài liệu thứ cấp (sách, báo, ấn phẩm liên quan) giúpNCS bổ sung và hoàn thiện nguồn tư liệu tin cậy, đồng thời lựa chọn

lý thuyết vận dụng trong nghiên cứu phù hợp, từ đó xây dựng cơ sở

lý luận, tổng quan tình hình nghiên cứu

5.2.2 Phương pháp điền dã

Thông qua các chuyến điền dã thực tế nhằm tiếp cận trực tiếpcác tác phẩm của họa sĩ Lê Bá Đảng tại Trung tâm Nghệ thuật Lê BáĐảng ở Huế Gặp gỡ, trao đổi với các nhà nghiên cứu lý luận phêbình nghệ thuật, với các họa sĩ,… để có những góc nhìn chân thựctrong quá trình nghiên cứu

5.2.3 Phương pháp thống kê, so sánh

Phương pháp này giúp NCS tổng hợp số lượng, chất liệu, thểloại và các thông tin cần thiết để so sánh với một số họa sĩ Việt Namcùng thời (so sánh đồng đại) và so sánh với nghệ thuật của ông với

mỹ thuật truyền thống Việt Nam hay Trung Hoa, Nhật Bản, Châu Âukhác (so sánh lịch đại)

5.2.4 Phương pháp phỏng vấn và chuyên gia

NCS chủ trương tiếp cận một số nhà quản lý, nghệ sĩ ở ThànhPhố Huế và một số nhà nghiên cứu nghệ thuật trong nước có uy tíntrong lĩnh vực mỹ thuật cùng với tài liệu hiện lưu trữ tại Trung tâmNghệ thuật Lê Bá Đảng tại Huế để có những thông tin về nghệ thuậtcủa ông

5.2.5 Phương pháp nghiên cứu trường hợp

Phương pháp nghiên cứu trường hợp theo hướng tiếp cận mở,

không chỉ giúp NCS xác định rõ và cụ thể đối tượng mà còn giúpNCS giải quyết các vấn đề trọng yếu trong nội dung luận án

6 Những đóng góp mới của luận án

Về lý luận:

Luận án góp phần bổ sung những kiến thức về lý luận mỹthuật dưới góc độ chuyên biệt của nghệ thuật tạo hình Việt Namđương đại

Khai thác những yếu tố ngôn ngữ tạo hình trong các tác phẩmcủa họa sĩ Lê Bá Đảng, luận án góp phần tôn vinh giá trị nghệ thuậttạo hình hiện đại Việt Nam

Đề tài cũng góp phần khảng định nghệ thuật tạo hình Lê BáĐảng có vị trí xứng đáng trong nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam.Nghệ thuật của ông là di sản văn hóa và mỹ thuật của nhân loại.Những góc tiếp cận đề tài đa dạng, hình thức tổ chức bố cục,điều phối hệ thống ngôn ngữ chủ động, linh hoạt trong nghệ thuật Lê

Bá Đảng bổ sung những luận giải khoa học về sự phong phú đa dạngtrong hình thức biểu hiện, biểu đạt của nghệ thuật tạo hình

Về thực tiễn:

Là tư liệu nghiên cứu chuyên sâu về các giá trị nghệ thuật tạohình của họa sĩ Lê Bá Đảng Bổ sung nguồn tư liệu tham khảo lýluận mỹ thuật trong lĩnh vực nghiên cứu, sáng tác, đào tạo mỹ thuật Các hình thức phối hợp đa chất liệu và thể loại của nghệthuật tạo hình Lê Bá Đảng góp phần khảng định tính hiệu quả, khảnăng biểu đạt, biểu cảm của chất liệu và ngôn ngữ trong sáng tácnghệ thuật

Luận án góp phần quảng bá, phát huy, phát triển các giá trị nghệ

thuật của họa sĩ Lê Bá Đảng tại Trung tâm Nghệ thuật Lê Bá Đảngtại Huế, góp phần lưu giữ dấu ấn và khảng định sự phát triển củanghệ thuật tạo hình Việt Nam trong một giai đoạn lịch sử.

7 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu (10 trang), Kết luận (7 trang), Tài liệu thamkhảo (6 trang) và Phụ lục (86 trang); Nội dung luận án được kết cấu

LUẬN

VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH

LÊ BÁ ĐẢNG 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1.Tình hình nghiên cứu trong nước về nghệ thuật Lê Bá Đảng

Công trình nghiên cứu Họa trường Lê Bá Đảng của tác giả

Thụy Khuê đã đề cập đến các chủ đề, đề tài trong nghệ thuật Lê BáĐảng Tuy nhiên, nhìn về tổng thể cả hình thức, nội dung và nhữngvấn đề liên quan đến tác giả, tác phẩm đều chưa được cuốn sách trên

làm rõ hay lý giải thấu đáo Các bài viết trong tuyển tập Tri ân họa sĩ

Lê Bá Đảng và các bài viết trong cuốn Tác giả và bài viết là tập hợp

những ý kiến, những cảm nhận cá nhân về nghệ thuật Lê Bá Đảngnhưng mới dừng lại ở mức độ cảm nhận chủ quan, mang tính truyềnthông, quảng bá, nhận xét khảo lược

Tóm lại, một số công trình nghiên cứu là các bài báo, sách tổnghợp bài viết của nhiều tác giả trong nước chủ yếu là những côngtrình nghiên cứu mang tính phổ cập giáo dục, truyền thông, quảng bánhân vật NCS cho rằng đây là những hệ thống thông tin tư liệu (thứcấp) giúp NCS tiếp cận đa dạng hơn về nghệ thuật tạo hình của Lê

Bá Đảng

1.1.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước về nghệ thuật Lê Bá Đảng

Cuốn Không gian Lê Bá Đảng đã đăng tải bài viết của Cannes

Francois Nedellec và bài viết của Blair Shiler (nhà nghiên cứu nghệthuật Pháp); Anthony Jason (tiến sĩ nghệ thuật); Tác giả Michael

Kilian Các bài viết trong Tạp chí, sách nghệ thuật Singapore.

Nhóm tác giả ngoài nước đánh giá cao những đóng góp của ôngcho hội họa thế giới Các tác giả tuy đã đề cập đến một số khía cạnh

về chủ đề đề tài, về tạo hình, phong cách sáng tạo của họa sĩ nhưngcũng chỉ là những bài báo, chưa phải là những công trình nghiên cứuchuyên sâu

Tóm lại, các tư liệu bài viết về nghệ thuật tạo hình Lê Bá Đảng

ở trong nước và nước ngoài không nhiều NCS nhận thấy vẫn còn rấtnhiều nội dung nghiên cứu về nghệ thuật Lê Bá Đảng cần tiếp tụcđược luận án làm sáng rõ

1.1.3 Một số công trình nghiên cứu khác liên quan đến luận án

Do có rất ít công trình nghiên cứu trực tiếp liên quan đến nghệthuật tạo hình của Lê Bá Đảng, nên NCS nhận thấy cần bổ sung một

số công trình nghiên cứu về Mỹ thuật phương Tây, Mỹ thuật phươngĐông, sách chuyên ngành về nghệ thuật tạo hình làm cơ sở lý luậncho nghiên cứu của luận án

- Khái niệm nghệ thuật tạo hình: Tạo hình là một lĩnh vực

nghệ thuật sáng tạo và xây dựng các hình tượng bằng các yếu tốngôn ngữ đặc trưng: đường nét, màu sắc, hình khối, không gian…Nghệ thuật tạo hình bao gồm hội họa, đồ họa, điêu khắc, kiếntrúc, sân khấu điện ảnh

- Khái niệm phong cách nghệ thuật: Phong cách nghệ thuật

được coi là những đặc trưng của một cá nhân hoặc nhóm nghệ sĩ.Đối với hội họa phong cách riêng được tạo nên nhờ quá trình sửdụng điều phối các chất liệu, bút pháp, hình tượng nghệ thuật mới,không vay mượn, bắt chước với bất kỳ một họa sĩ nào khác

- Khái niệm về thủ pháp tạo hình: Thủ pháp tạo hình là cách

thức điểu khiển các thao tác hỗn hợp của các yếu tố kỹ thuật, bút

pháp, chất liệu, ngôn ngữ… theo một chủ quan và sở trường của mỗi

nghệ sĩ trong quá trình sáng tạo nghệ thuật

1.2.1.2 Thuật ngữ của đề tài

- Hội họa: Hội họa là “Nghệ thuật dùng đường nét, màu sắc để

phản ánh thế giới hình thể lên mặt phẳng”

- Đồ họa: Đồ họa là “Nghệ thuật tạo hình tạo nên những tác

phẩm có thể làm nhiều phiên bản”

- Điêu khắc: Điêu khắc là “Loại hình nghệ thuật thể hiện hoặc

gợi tả sự vật trong không gian bằng cách sử dụng những chất liệunhư đất, đá gỗ, kim loại, v.v… tạo thành những hình nhất định”

1.2.2 Lý thuyết nghiên cứu

1.2.2.1 Lý thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa trong nghiên cứu của luận án

Lý thuyết này được áp dụng vào luận án Nghệ thuật tạo hìnhcủa họa sĩ Lê Bá Đảng để thấy họa sĩ ít nhiều đã có sự giao lưu, ảnhhưởng có chọn lọc kỹ thuật và các trào lưu nghệ thuật mới tạiphương Tây để hình thành nên một phong cách tạo hình mới: tíchhợp nghệ thuật tạo hình phương Đông và phương Tây

1.2.2.2 Lý thuyết về tính tương đối của văn hóa

NCS vận dụng lý thuyết trên vào nghiên cứu nghệ thuật tạohình của họa sĩ Lê Bá Đảng, thể hiện một số nội dung: 1 Nghệ thuật

Lê Bá Đảng đề cao sự bình đẳng của mỗi cá thể con người, mỗi dântộc trong bối cảnh thế giới đang diễn ra các cuộc xâm chiếm thuộcđịa của chủ nghĩa thực dân ở TK XIX - XX 2 Hạt nhân của một môi

trường sáng tạo quyết định diện mạo của văn hóa Môi trường vănhóa trong cá nhân nghệ sĩ không chỉ đơn thuần là môi trường hiệnsinh, mà hơn hết còn là dòng chảy của ký ức văn hóa trong tâm trínghệ sĩ Kỹ thuật phương Tây chi phối Lê Bá Đảng trong hình thứcbiểu hiện nhưng hình tượng nghệ thuật vẫn là dân tộc, cội nguồn ViệtNam 3 “Tính chất văn hóa lại thay đổi theo môi trường sống là khảbiến” Nghệ thuật Lê Bá Đảng bị chi phối bởi văn hóa cội nguồn(Việt Nam) lại vừa bị chi phối bởi môi trường mới (Pa - ri) Mâuthuẫn giữa ký ức và thực tại níu kéo, giằng co trong tâm thức, vì vậynghệ thuật của ông luôn luôn thường trực 2 vấn đề: kỹ thuật, bútpháp hiện đại phương Tây và hình tượng, nội dung về cuộc đời, nhânsinh phương Đông 4 “Tính chất văn hóa thay đổi theo môi trườngsống là khả biến” chính là “Tinh thần của văn hóa thân tộc” ở nghệthuật của Lê Bá Đảng Đúng như ông nói “Nghệ thuật của tôi là dànhcho đồng bào quê hương tôi”.

1.3 Khái quát về nghệ thuật tạo hình Lê Bá Đảng

1.3.1 Bối cảnh đời sống mỹ thuật thế kỷ XX

Thế kỷ XX nhân loại chứng kiến nhiều sự kiện thay đổi lớn laotrên bình diện quân sự, kinh tế, khoa học công nghệ Nghệ thuật tạohình cũng chứng kiến những cuộc cách mạng với những trào lưunghệ thuật mới Đối tượng nghệ thuật tạo hình đã có sự thay đổi, bắtđầu hình thành hai thế giới hiện thực trong nghệ thuật Thế giới hữuhình tồn tại khách quan và thế giới vô hình trong tiềm thức họa sĩ đãtạo ra sự sinh động, phong phú trong nghệ thuật tạo hình hiện đại thế

kỷ XX

1.3.2 Cuộc đời, sự nghiệp của họa sĩ Lê Bá Đảng

1.3.2.1 Tiểu sử và quá trình lao động nghệ thuật

Họa sĩ Lê Bá Đảng sinh ngày 27/6/1921, tại làng Bích La Đông(xã Triệu Đông, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị) Qua đời ngày7/3/2015 tai Pa - ri Năm 1939, ông sang Pháp tham gia vào đội quânchống phát xít và bị Đức quốc xã bắt làm tù binh Sau đó, ông học tạiHọc viện Nghệ thuật Toulouse (Pháp) từ năm 1942 đến 1948 Theoquan điểm của ông: “sự giàu có đích thực của người họa sĩ chính là

sự sáng tạo không ngừng” Ông sống để mà vẽ và vẽ để mà sống.Những thăng trầm của cuộc đời đã tạo nên một Lê Bá Đảng mạnh

mẽ, giàu nghị lực Nghệ thuật đã tạo nên một Lê Bá Đảng cá tính,sâu sắc

1.3.2.2 Thành tựu nghệ thuật

Năm 1989, ông nhận giải thưởng Nghệ sĩ có tài năng lớn và tư

tưởng nhân đạo Năm 1992, ông được Trung tâm tiểu sử Quốc tế đưa

vào danh mục Những người nổi tiếng thế giới Năm 1994, ông được Nhà nước Pháp tặng Huân chương Văn hóa Nghệ thuật Năm 2005,

ông được trao tặng huy chương kháng chiến chống Mỹ cứu nước và

nhận danh hiệu Vinh danh nước Việt.

1.3.3 Trung tâm nghệ thuật Lê Bá Đảng

Trung tâm Nghệ thuật Lê Bá Đảng được thành lập ngày 14 – 11

- 2006 tại địa chỉ số 15 Lê Lợi, thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế.Trung tâm hiện đang lưu giữ và trưng bày 394 tác phẩm (tính đếnnăm 2016), trong đó có 349 tác phẩm của họa sĩ Lê Bá Đảng và 45tranh tư liệu của các họa sĩ nổi tiếng trên thế giới

Tiểu kết

Lê Bá Đảng là một họa sĩ tài năng với nhiều giải thưởng lớn.Ông đã có 57 triển lãm cá nhân trong 67 năm lao động nghệ thuật.Các công trình nghiên cứu về họa sĩ Lê Bá Đảng không nhiều,nhưng hệ thống bài viết, báo chí đăng tải về triển lãm và tác phẩmcủa ông lại đa dạng.

Nghiên cứu nghệ thuật Lê Bá Đảng là nghiên cứu một trườnghợp cụ thể, với hướng tiếp cận mở Nhiều phương pháp nghiên cứuđược NCS lựa chọn áp dụng vào luận án trong đó hướng tiếp cận liênngành và phương pháp khảo sát thực tế là hai phương pháp nghiên

cứu chính Về lý thuyết nghiên cứu NCS sử dụng Lý thuyết giao lưu

và tiếp biến văn hóa và Lý thuyết tính tương đối của văn hóa.

Chương 2 NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC CỦA NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH LÊ BÁ ĐẢNG

2.1 Nội dung của nghệ thuật tạo hình Lê Bá Đảng

2.1.1 Đề tài về Tổ quốc, quê hương

Cội nguồn lịch sử dân tộc Việt Nam là cảm hứng chủ đạo trongsáng tạo nghệ thuật của họa sĩ Lê Bá Đảng Ông đã tạo nên một

“trường ca” hội họa, tái hiện một chặng đường dài của lịch sử dânTộc (từ thời dựng nước đến giữ nước)

2.1.2 Đề tài về chiến tranh

Nguồn tư liệu hạn hẹp thông qua các phương tiện thông tin từquê nhà Lê Bá Đảng đã tạo nên những tác phẩm đồ sộ về hai cuộcchiến thần thánh của dân tộc Nó chứng minh sức làm việc khôngmệt mỏi, một ý chí bền bỉ để thực hiện những hoài bão lớn cho