Phụ lục 1: đơn ĐĂNG ký dự TUYỂN

Phụ lục 1 ĐƠN ĐĂNG KÝ DỰ TUYỂN BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM NGUYỄN PHƢƠNG MAI NGUYỄN PHƢƠNG MAI ĐỌC THẨM MĨ TRONG DẠY HỌC THƠ TRỮ TÌNH Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Chuyên ngà[.]

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM

Luận án được hoàn thành tại: Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS Đỗ Ngọc Thống

2 PGS.TS Hoàng Hòa Bình

1 PGS.TS Đỗ Ngọc Thống - Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam

2 PGS.TS Hoàng Hòa Bình - Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam

Phản biện 1: ………

………

Phản biện 2: ………

………

Phản biện 3: ………

………

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Viện họp tại Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, 101 Trần Hưng Đạo, Hoàn Kiếm, Hà Nội Vào hồi giờ……ngày……tháng…… năm …

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia;

- Thư viện Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Xu thế dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học

Bước sang thế kỉ XXI, thế giới có nhiều chuyển biến mạnh mẽ về mọi mặt trong đó có lĩnh vực giáo dục Trong nhà trường phổ thông, hướng tiếp cận nội dung không còn phù hợp nữa Học sinh (HS) tiếp cận tri thức mới từ nhiều nguồn đa dạng và ngày càng phong phú hơn Do khối lượng tri thức của nhân loại ngày càng tăng nhanh nên giáo dục không thể chỉ hướng theo nội dung mà phải chú ý đến cách dạy, cách học Vai trò tự học, tự tiếp nhận, tự chiêm nghiệm, lí giải để hiểu sự vật, hiện tượng và hiểu chính mình ngày càng được đề cao HS có thể tự học nếu các em biết được cách học Đồng nghĩa với

đó, giáo viên (GV) có nhiệm vụ hướng dẫn HS tự tìm tòi nội dung kiến thức cần học Hơn bao giờ hết, việc phát triển năng lực (NL) cho người học là mục tiêu cần thiết để giúp HS có thể tự khám phá kiến thức, tự khẳng định mình trong một cộng đồng rộng lớn, đa dạng, phức tạp, có nhiều đổi mới và để tạo

ra sự thích ứng cao trước mọi hoàn cảnh của cuộc sống Môn Ngữ văn ở trường phổ thông Việt Nam trong những năm gần đây đã có nhiều chuyển biến tích cực, thể hiện rõ nhất là chuyển đổi từ cách dạy học nội dung sang dạy học phát triển phẩm chất và NL Đây là yêu cầu mang tính đột phá của công cuộc đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo ở Việt Nam hiện nay Để đáp ứng yêu cầu đó, giáo dục trong nhà trường phổ thông cần phải chú ý đến cách dạy của GV cũng như cách học của HS nhằm hướng tới chủ thể người học, phát triển cả tâm hồn, tình cảm và kĩ năng hành động, thực hiện cho HS

1.2 Mục tiêu và nhiệm vụ của môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông Việt Nam

Mục tiêu chung của Chương trình môn Ngữ văn (2018) nhằm: Hình thành và phát triển cho HS những phẩm chất chủ yếu: Yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm; Bồi dưỡng tâm hồn, hình thành nhân cách và phát triển cá tính…Vì vậy, HS cần được bồi dưỡng, phát triển về phẩm chất thông qua các tác phẩm văn học (TPVH), đặc biệt là các TPVH mang tính thẩm mĩ cao, từ đó giáo dục cho HS về cái đẹp, về lòng trắc ẩn cùng các giá trị nhân văn…

1.3 Vai trò, ý nghĩa của đọc thẩm mĩ trong dạy học môn Ngữ văn

ở trường trung học phổ thông

Thuật ngữ “Đọc thẩm mĩ” (Aesthetic reading) được đề cập đến trong

luận án xuất phát từ quan điểm của các nhà nghiên cứu văn học trong và ngoài nước về đọc thẩm mĩ trong dạy học môn Ngữ văn ở trường trung học phổ thông (THPT) Tiêu biểu nhất, phải kể đến nữ giáo sư người Mĩ gốc Do Thái Louise Michelle Rosenblatt (1904 - 2005) khi bà phân biệt giữa đọc “Đọc trừu xuất” (Efferent reading) và “Đọc thẩm mĩ” (Aesthetic reading) Theo L

2

các ý tưởng xuất hiện ở người đọc trong suốt quá trình đọc Ở Việt Nam, hiện

nay chưa có nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu sâu về đọc thẩm mĩ trong dạy học TPVH nói chung, dạy học thơ trữ tình cho HS THPT nói riêng Chính vì

vậy, chúng tôi chọn lựa đề tài "Đọc thẩm mĩ trong dạy học thơ trữ tình ở

trường THPT” với mong muốn sẽ nghiên cứu một cách tương đối toàn diện

về các vấn đề lí luận cũng như thực ti n dạy học đọc thẩm mĩ thơ trữ tình ở trường THPT môn Ngữ văn Trên cơ sở đó, chúng tôi đề xuất các biện pháp tổ chức dạy học đọc thẩm mĩ thơ trữ tình ở trường THPT nhằm bổ sung và hiện thực hóa lí luận về phương pháp dạy học Văn, từ đó góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn Ngữ văn ở trường THPT

1.4 Thực tế dạy học môn Ngữ văn ở trường trung học phổ thông

Thực tế dạy học môn Ngữ văn ở trường THPT trong thời gian qua ít quan tâm đến vai trò chủ thể người đọc, bỏ qua nhiều kết quả tiếp nhận của quá trình thâm nhập/giao thoa (Transaction) và hồi đáp (Respons) của người đọc GV dạy theo lối áp đặt kiến thức cho HS, từ đó dẫn đến kết quả là HS không thấy mình có liên quan gì nhiều đến thế giới hình tượng và các vấn đề đặt ra trong TPVH Trong dạy học TPVH nói chung, dạy học thơ trữ tình ở trường THPT nói riêng, nếu GV chú ý tới yêu cầu của đọc thẩm mĩ thì sẽ khắc phục được phần nào hạn chế nêu trên

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Một số nghiên cứu về đọc, đọc hiểu văn bản trong môn Ngữ văn

a Nghiên cứu về hoạt động đọc: Đọc là khái niệm có tính lịch sử, là

biểu hiện sự tiến hóa ngôn ngữ của con người mang bản chất văn hóa, nhận thức bằng ngôn từ để giao tiếp và phát triển cá thể cùng xã hội, đọc để nắm bắt thông tin và ý nghĩa của văn bản, đọc để vận dụng thông tin và ý nghĩa của văn bản vào cuộc sống, có nghĩa là đọc để học hỏi, để có kiến thức làm chủ cuộc sống

b Nghiên cứu về hoạt động đọc hiểu văn bản trong môn Ngữ văn

- Nghiên cứu về hoạt động đọc hiểu văn bản: Đến nay, có khá nhiều

công trình nghiên cứu và nhiều đề tài, luận án đề cập đến vấn đề đọc hiểu văn bản nói chung, đọc hiểu TPVH nói riêng Tuy có nhiều quan điểm khác nhau

song hầu hết các quan điểm đó đều thống nhất “đọc hiểu” là quá trình phân

tích, tổng hợp, so sánh, liên tưởng, ghi nhớ, suy luận di n ra liên tục trong thời

gian

- Nghiên cứu về đọc hiểu văn bản trong môn Ngữ văn: 1/ Đọc hiểu là

một hoạt động nhận thức; 2/ Đối tượng của đọc hiểu là ý nghĩa của văn bản; 3/ Hoạt động đọc hiểu là hoạt động tương tác giữa người đọc và văn bản; 4/ Mục đích của đọc hiểu là nhằm phát triển tri thức, liên kết cá nhân người đọc với môi trường sống để mỗi người đọc học tập và làm việc chuyên môn

2.2 Một số nghiên cứu về phát triển năng lực đọc hiểu văn bản trong môn Ngữ văn ở trường trung học phổ thông

a Nghiên cứu về năng lực Ngữ văn và năng lực đọc hiểu trong môn Ngữ văn: NL trong môn Ngữ văn gắn liền với các kĩ năng: nghe, nói, đọc,

viết Vì thế, môn học Ngữ văn trong nhà trường phổ thông giúp HS biết sử dụng ngôn ngữ như một công cụ giao tiếp Trong bối cảnh hiện nay, hệ thống

giáo dục của Việt Nam đang hướng tới phát triển NL hơn là việc cung cấp tri

thức cho HS

b Nghiên cứu về phát triển năng lực đọc hiểu trong môn Ngữ văn ở

trường trung học phổ thông: Các nhà khoa học ở Việt Nam cũng dành khá

nhiều tâm huyết để nghiên cứu, giới thiệu về tình hình phát triển NL đọc hiểu trong môn Ngữ văn ở trường THPT Việt Nam, trong đó phải kể đến rất nhiều cuốn sách, nhiều bài báo, luận án, luận văn, đề tài nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề này, việc phát triển NL đọc hiểu chiếm vị trí vô cùng quan trọng trong

dạy học môn Ngữ văn ở trường THPT

2.3 Một số nghiên cứu về đọc thẩm mĩ trong dạy học môn Ngữ văn và dạy học thơ trữ tình ở trường trung học phổ thông

a Nghiên cứu về đọc thẩm mĩ trong dạy học môn Ngữ văn ở trường phổ thông:

Trên thế giới, vấn đề đọc thẩm mĩ trong dạy học môn Ngữ văn ở

trường phổ thông gắn liền với tên tuổi của nữ giáo sư người Mĩ L Rosenblatt

và một loạt các công trình nghiên cứu có giá trị của bà đã được nền văn học thế giới công nhận suốt mấy thập kỉ qua Theo L Rosenblatt, trong đọc trừu xuất, người đọc tập trung cơ bản vào những gì được tiếp thu thông tin, được duy trì, được “mang đi”, và được “áp dụng”

Ở Việt Nam, môn Ngữ văn giúp HS: 1/ Có cơ hội khám phá bản thân

và thế giới xung quanh, thấu hiểu con người, biết đồng cảm, chia sẻ, có lòng trắc ẩn, vị tha; 2/ Có đời sống tâm hồn phong phú, có quan niệm sống và ứng

xử nhân văn; 3/ Biết rung động trước vẻ đẹp của thiên nhiên và con người; 4/ Biết yêu thích cái đẹp, cái tốt, căm ghét cái xấu, cái ác; 5/ Biết bày tỏ tình cảm

và thái độ khen chê một cách rõ ràng trước cái đẹp, cái xấu; 6/ Biết trân trọng,

giữ gìn và bảo vệ cái đẹp…

b Nghiên cứu về dạy học đọc hiểu thơ trữ tình ở trường trung học phổ

thông: Chúng tôi nhận thấy rằng, chưa có công trình khoa học nào đi sâu

nghiên cứu một cách cụ thể và đầy đủ về vấn đề đọc thẩm mĩ trong dạy học thơ trữ tình cho HS THPT nói riêng và cũng chưa có công trình nghiên cứu khoa học nào đề cập đến các biện pháp tổ chức dạy học đọc thẩm mĩ thơ trữ tình nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn Ngữ văn THPT ở Việt

Nam hiện nay

2.4 Một số nghiên cứu về Lí thuyết giao thoa ứng đáp (Transaction Response) và Lí thuyết tiếp nhận văn học (Literary Reception Theory) liên quan đến đọc thẩm mĩ trong dạy học môn Ngữ

văn ở trường trung học phổ thông

a Nghiên cứu về Lí thuyết giao thoa ứng đáp liên quan đến đọc thẩm mĩ trong dạy học môn Ngữ văn ở trường trung học phổ thông

Ở Việt Nam, các tác giả đều thống nhất rằng, việc vận dụng Lí thuyết

4

học “thế bản” vẫn còn tồn tại trong dạy học tác phẩm văn chương (TPVC) hiện nay Để văn bản trở thành TPVC trong mỗi người đọc thì trước hết độc giả phải thâm nhập, trải nghiệm, đem đến văn bản tất cả những nền tảng, kinh nghiệm đời sống, kinh nghiệm thẩm mĩ “sống qua một mối quan hệ với văn bản

Trên thế giới, Thuyết ứng đáp của người đọc bắt đầu xuất hiện ở Mĩ

Đến nay, đã có rất nhiều nhà nghiên cứu văn học quan tâm đến vấn đề này, trong đó không thể không nhắc đến nhà nghiên cứu Văn học nổi tiếng người

Mĩ L Rosenblatt - người đặt nền móng lí luận đầu tiên với nhiều công trình nghiên cứu có giá trị Cùng với đó, nhiều nhà nghiên cứu ở các nước phát triển khác cũng đã thực hiện rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này Với công trình nghiên cứu của mình, các tác giả đã tập trung phân tích khá cụ thể

về vấn đề Lí thuyết đáp ứng của người đọc

b Nghiên cứu về Lí thuyết tiếp nhận văn học liên quan đến đọc thẩm mĩ trong dạy học môn Ngữ văn ở trường trung học phổ thông

Vấn đề tiếp nhận TPVC trong nhà trường được nhiều nhà khoa học

nghiên cứu về vấn đề này đã cho thấy vị trí, vai trò của Lí thuyết tiếp nhận được khẳng định rõ trong nghiên cứu văn học trên thế giới cũng như ở Việt Nam Qua việc giới thiệu về các nghiên cứu liên quan đến đọc hiểu văn bản và đọc thẩm mĩ ở trên, có thể nhận xét khái quát như sau:

Một là, việc nghiên cứu về văn bản và đọc hiểu văn bản đã có rất

nhiều thành tựu khoa học cả trên thế giới và trong nước Việc vận dụng thành tựu ấy vào dạy học đọc hiểu văn bản trong môn Ngữ văn đã được chú ý từ Chương trình 2006, nhưng hoạt động dạy học đọc hiểu vẫn chưa được hiện thực hóa một cách đầy đủ và đúng ý nghĩa vào thực tế dạy học của mỗi GV

Hai là, những năm gần đây, nhất là khi có Chương trình 2018, việc

dạy học đọc hiểu văn bản đã có nhiều chuyển biến, xuất hiện nhiều tài liệu, nhiều công trình nghiên cứu về ứng dụng các kết quả nghiên cứu đọc hiểu vào dạy học Thực tế dạy học đọc hiểu văn bản trong nhà trường phổ thông cũng

đã có nhiều chuyển biến đáng kể Tuy nhiên, chưa có nhiều công trình nghiên cứu chỉ ra những ứng dụng cụ thể của dạy đọc thẩm mĩ vào đọc hiểu văn bản văn học theo thể loại Hầu hết các nghiên cứu chỉ tập trung vào việc hướng dẫn dạy đọc hiểu với định hướng tập trung vào khai thác nội dung, ý nghĩa của văn bản mà chưa chú trọng thích đáng vào tác động qua lại, xuyên thấm giữa hình tượng văn học với người đọc trong quá trình đọc Tức là chưa thấy hết vai trò tác động của văn bản văn học, nhất là thơ trữ tình đối với việc bồi dưỡng tâm hồn, giáo dục phẩm chất trong dạy đọc hiểu Đây cũng chính là khoảng trống mà luận án này muốn góp phần san lấp, trước hết là ở mức độ nêu vấn đề và bước đầu đề xuất một số biện pháp sư phạm

3 Mục đích nghiên cứu: 1/ Bổ sung một số vấn đề lí luận về phương

pháp dạy học Ngữ văn qua việc lựa chọn, hệ thống hóa những tri thức cơ bản của đọc thẩm mĩ và việc dạy học đọc thẩm mĩ thơ trữ tình ở trường THPT; 2/ Khẳng định vai trò của đọc thẩm mĩ trong dạy học thơ trữ tình ở trường THPT

môn Ngữ văn, trên cơ sở đó đề xuất một số biện pháp tổ chức dạy học đọc thẩm mĩ thơ trữ tình nhằm phát triển NL đọc hiểu nói chung, đọc thẩm mĩ nói riêng, từ đó góp phần vào việc phát triển nhân cách, bồi dưỡng tâm hồn, trí tuệ

và tư duy khoa học cho HS THPT

4 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài luận án là đọc thẩm mĩ và việc dạy học đọc thẩm mĩ thơ trữ tình ở trường THPT môn Ngữ văn

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

1/ Nghiên cứu cơ sở lí luận về các vấn đề liên quan đến đọc thẩm mĩ trong dạy học thơ trữ tình ở trường THPT; 2/ Nghiên cứu cơ sở thực ti n của việc dạy đọc thẩm mĩ thơ trữ tình ở trường THPT (Bao gồm: khảo sát, mô tả, phân tích thực trạng dạy đọc thẩm mĩ thơ trữ tình ở trường THPT để làm cơ sở

đề xuất các biện pháp tổ chức dạy học cụ thể); 3/ Đề xuất một số biện pháp tổ chức dạy đọc thẩm mĩ thơ trữ tình ở trường THPT; 4/ Thực nghiệm sư phạm ở một số trường THPT trên địa bàn thành phố Hà Nội và tỉnh khác để kiểm chứng tính khả thi của đề tài luận án

5 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài luận án tập trung nghiên cứu các vấn đề liên quan đến đọc thẩm

mĩ trong dạy học thơ trữ tình ở trường THPT Trong khuôn khổ luận án,

chúng tôi quan tâm đến các tác phẩm thơ trữ tình được giảng dạy trong môn Ngữ văn THPT hiện nay Việc khảo sát thực ti n được thực hiện ở một số trường THPT trên địa bàn thành phố Hà Nội và trường THPT trên địa bàn tỉnh khác Việc dạy học thực nghiệm để chứng minh tính khả thi của các biện pháp

đã đề xuất trong luận án được tiến hành với 02 bài dạy thơ trữ tình trong SKG Ngữ văn lớp 11 và 12 đối với một số trường THPT trên địa bàn thành phố Hà Nội và trên địa bàn tỉnh khác

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

Chúng tôi sử dụng kết hợp các phương pháp như: phân tích, tổng hợp,

so sánh, đối chiếu, hệ thống hóa các vấn đề lí luận có liên quan đến đọc thẩm

mĩ trong dạy học thơ trữ tình ở trường THPT bao gồm: Các vấn đề cơ bản về đọc, đọc hiểu văn bản, NL đọc hiểu văn bản trong môn Ngữ văn, đặc biệt là vấn đề về đọc thẩm mĩ và dạy đọc thẩm mĩ thơ trữ tình ở trường THPT

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

6.2.1 Phương pháp quan sát, điều tra, phỏng vấn

- Phương pháp quan sát, dùng để quan sát, ghi chép, đánh giá hoạt

động của GV, HS trong các tiết dạy học đọc thẩm mĩ thơ trữ tình ở một số trường THPT

- Phương pháp điều tra, khảo sát bằng bảng hỏi, được sử dụng để

khảo sát, thu thập ý kiến của GV và HS ở một số trường THPT

6

- Phương pháp phỏng vấn, được sử dụng để thu thập dữ liệu trong quá

trình chúng tôi thực hiện nghiên cứu thực trạng dạy học đọc thẩm mĩ thơ trữ tình ở trường THPT và thu thập dữ liệu trong quá trình thực nghiệm sư phạm

6.2.2 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Phương pháp này được sử dụng trong việc đánh giá tính đúng đắn, tính khả thi của các biện pháp đề xuất trong luận án và so sánh kết quả thu được với cách dạy đọc truyền thống

6.2.3 Phương pháp phân tích dữ liệu

- Dữ liệu nghiên cứu định lượng: Được kiểm chứng bằng kết quả bài

kiểm tra đánh giá NL đầu vào và đầu ra của HS các lớp thực nghiệm và lớp đối chứng; Kết quả thống kê phiếu điều tra ý kiến đánh giá của GV và HS

- Dữ liệu nghiên cứu định tính: Bao gồm nội dung phỏng vấn GV và

HS, nội dung ghi chép trong quá trình dự giờ một số tiết dạy thực nghiệm

7 Giả thuyết khoa học

Trong bối cảnh dạy học môn Ngữ văn ở trường THPT hiện nay, việc dạy học đọc hiểu thơ trữ tình còn nghiêng nhiều về yêu cầu đọc hướng tới khách thể (đọc trừu xuất), nếu đề xuất được một số biện pháp tổ chức dạy học

để hình thành và phát triển cho HS kĩ năng đọc thẩm mĩ, chú trọng sự tác động lẫn nhau giữa giá trị thẩm mĩ trong văn bản và tâm hồn, tình cảm của chủ thể người đọc thì sẽ góp phần vào việc phát triển phẩm chất, gây được hứng thú cho HS và nâng cao hiệu quả dạy học đọc hiểu thơ trữ tình

8 Đóng góp mới của luận án

8.1 Về lí luận

- Nội dung luận án góp phần hệ thống những vấn đề lí luận cơ bản về đọc thẩm mĩ trong dạy học thơ trữ tình ở trường THPT, cụ thể là: 1/ Xác định các luận điểm khoa học cơ bản để làm rõ nội hàm của khái niệm đọc thẩm mĩ,

từ đó chỉ ra bản chất của đọc thẩm mĩ; 2/ Phân biệt sự khác nhau và khẳng định mối quan hệ giữa đọc thẩm mĩ với cách đọc hiểu khác (đọc trừu xuất); 3/ Chỉ ra các mức độ và biểu hiện của đọc thẩm mĩ; 4/ Phân tích cấu trúc của đọc thẩm mĩ; 5/ Khẳng định vai trò của đọc thẩm mĩ trong dạy học thơ trữ tình ở trường THPT, từ đó góp phần làm sáng tỏ hơn khung cơ sở lí luận về đọc thẩm mĩ và các vấn đề liên quan đến dạy học đọc thẩm mĩ thơ trữ tình ở trường THPT

- Luận án bổ sung một số luận điểm mới về các biện pháp tổ chức dạy học đọc thẩm mĩ thơ trữ tình ở trường THPT nhằm giúp GV và HS biết cách dạy, cách học đọc thẩm mĩ thơ trữ tình, từ đó góp phần nâng cao NL đọc hiểu văn bản văn học cho HS ở trường THPT

- Góp phần hỗ trợ trong việc bồi dưỡng, tập huấn GV dạy Ngữ văn THPT và hỗ trợ trong việc đào tạo GV Ngữ văn ở các trường sư phạm, đặc biệt là trong bối cảnh Việt Nam đang tiến hành thực hiện đổi mới Chương trình GDPT hiện nay

9 Bố cục của luận án

Ngoài các phần: Mở đầu; Kết luận; Tài liệu tham khảo và các Phụ lục

k m theo, cấu trúc của luận án bao gồm ba chương, được thực hiện như sau: Chương 1: Cơ sở khoa học của hoạt động đọc thẩm mĩ trong dạy học thơ trữ tình ở trường THPT; Chương 2: Biện pháp tổ chức dạy học đọc thẩm mĩ thơ trữ tình ở trường THPT; Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA HOẠT ĐỘNG ĐỌC THẨM MĨ TRONG DẠY HỌC THƠ TRỮ TÌNH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Một số vấn đề cơ bản về văn bản, đọc hiểu văn bản và đọc thẩm mĩ

1.1.1.1 Văn bản

Theo Từ điển tiếng Việt (1998): “Văn bản” là “Bản chép tay hoặc in

ấn với một nội dung nhất định, thường để lưu lại lâu dài” Trong khuôn khổ

luận án, chúng tôi sử dụng thuật ngữ “văn bản” với hàm ý để nói về “văn bản

văn học” Văn bản văn học là sản phẩm nghệ thuật, sáng tạo hình tượng bằng

hư cấu, trí tưởng tượng, sử dụng chi tiết, hình ảnh, biểu tượng… Đứng ở góc

độ của Lí thuyết tiếp nhận, văn bản chưa phải là tác phẩm Chỉ khi nào thông qua sự tiếp nhận của độc giả thì văn bản mới trở thành tác phẩm Vì vậy, chúng tôi cho rằng, các văn bản văn học chỉ là khởi đầu của nghĩa hơn là sự định hình về nghĩa trong chính bản thân nó Thiếu sự có mặt của người đọc,

văn bản chỉ đơn giản là một “bản in”

1.1.1.2 Đọc hiểu văn bản

a Hoạt động đọc

- Khái niệm: Khái niệm đọc và đọc hiểu có liên quan nhưng không

phải là một Theo Từ điển tiếng Việt (1998): “Đọc” (Read) là hành động

“Phát ra thành tiếng, thành lời theo bản viết có sẵn” và “Nhìn vào bản viết,

bản vẽ để tiếp thu nội dung” Đọc hiểu không phải chỉ là một quá trình thu

nhận kiến thức một cách thụ động, đơn giản mà còn thể hiện khả năng xây dựng kết nối của mỗi cá nhân, trong đó những nội dung văn bản đề cập tới được kết nối với kiến thức có sẵn và hiểu biết mang tính xã hội của người đọc Như vậy, kĩ năng đọc hiểu không đơn giản chỉ là khả năng biết đọc mà là một hoạt động phức tạp có sự tương tác bởi nhiều yếu tố khác nhau Trên cơ sở tổng hợp các quan điểm khác nhau của các nhà nghiên cứu, chúng tôi cho

rằng: “Đọc văn bản” là một hoạt động của con người, để hình thành và nắm

8

vững nghĩa từ văn bản, từ đó mở rộng cảm giác và xúc cảm bằng sự nếm trải

của người đọc

- Về mục đích của đọc văn bản: Chúng tôi quan niệm rằng, cái đích

cuối cùng của đọc văn bản là để hiểu: 1/ Văn bản đó nói gì? 2/ Ý nghĩa được

rút ra từ văn bản đó là gì? 3/ Có tác dụng như thế nào đối với đời sống tinh thần của độc giả? Bên cạnh đó, chúng tôi cũng đồng tình với quan điểm của

nhà nghiên cứu văn học L Rosenblatt về hai mục đích chính của đọc văn bản,

đó là: đọc để lấy thông tin và đọc để thưởng thức Trong khuôn khổ luận án,

ngoài mục đích đọc để lấy thông tin, đọc để hiểu nghĩa của văn bản, chúng tôi đặc biệt quan tâm và nhấn mạnh đến mục đích thứ hai của đọc văn bản, đó là

“đọc để tự trải nghiệm, đọc để thưởng thức”

- Về bản chất và đặc điểm của đọc văn bản: Về bản chất: “Hoạt động

đọc như là một sự giải mã” TPVH là sự mã hóa các tư tưởng vào văn bản và

người đọc giải mã để lấy ra các tư tưởng đó “Mã” là mối liên hệ giữa cái biểu

đạt và cái được biểu đạt, kí hiệu và thông tin, còn “Giải mã” có nghĩa là tìm

ra cái biểu đạt

Hoạt động đọc văn bản có các đặc điểm sau: 1/ Đọc là sự tương tác giữa văn bản và người đọc 2/ Đọc là quá trình tiếp di n 3/ Đọc là giải mã và kiến tạo nghĩa cho văn bản 4/ Đọc là khơi gợi kiến thức nền 5/ Hoạt động đọc chịu sự chi phối của bối cảnh xã hội

b Hoạt động đọc hiểu văn bản

Khái niệm: Đọc hiểu là một quá trình nhận thức phức tạp, đòi hỏi

người đọc cần tham gia tích cực trong mối quan hệ gắn kết chặt chẽ với văn bản

Đọc hiểu văn bản là một hoạt động trí tuệ, có tính kiến tạo Đọc hiểu văn bản Ngữ văn trong nhà trường THPT là một thuật ngữ khoa học, một hoạt động, một phương thức tiếp cận và chiếm lĩnh giá trị của văn bản nhằm phát triển NL cho HS Hoạt động đọc hiểu văn bản có một số đặc điểm khái quát sau đây:

- Hoạt động đọc hiểu là một quá trình nhận thức, giải mã, đối thoại của người đọc đối với văn bản, đối với chính mình, đối với tác giả và cộng đồng đọc

- Để đọc hiểu, người đọc còn cần huy động hàng loạt kiến thức nền là những tri thức có sẵn trong người đọc, bao gồm các tri thức về văn học, ngôn ngữ lịch sử, đời sống xã hội, những trải nghiệm cá nhân…

- Hoạt động đọc hiểu cần kết hợp vận dụng được các kĩ thuật đọc, nhiều sách nước ngoài gọi là chiến lược đọc (Reading strategy) Có nhiều chiến lược/kĩ thuật đọc, chẳng hạn trong quá trình đọc phải biết nắm bắt các

chi tiết độc đáo; hình dung tưởng tượng; dự đoán; so sánh, đối chiếu; liên hệ, kết nối; suy luận…

- Hoạt động đọc không chỉ là giải mã, khám phá các ý nghĩa của văn bản - tác phẩm mà còn là hoạt động tạo nghĩa bởi chính người đọc Người đọc trở thành “bạn đọc sáng tạo”, là đồng tác giả Văn bản văn học là một “cấu

trúc mời gọi” có nhiều khoảng trống chờ đợi người đọc san lấp, bổ sung, hoàn chỉnh tiếp Nhưng văn bản - tác phẩm văn học cũng có giá trị tự thân; có những ý nghĩa cố định, hằng số (constant) ổn định mà ai đọc cũng hiểu như thế

- Hoạt động đọc hiểu còn gắn với bối cảnh đọc như là bối cảnh giao

tiếp Bối cảnh ấy gồm các yếu tố: người đọc (trình độ, lứa tuổi, nghề nghiệp, hứng thú, động cơ…); hoàn cảnh đọc (bối cảnh cụ thể khi đọc, bối cảnh lịch

sử khi tác giả sáng tác và bối cảnh lịch sử hiện tại, khi người đọc đọc văn bản…) Đọc hiểu văn bản là một hoạt động nhằm để chiếm lĩnh giá trị của văn bản Trong quá trình đọc hiểu văn bản, thông qua hoạt động tri giác, cảm thụ, tiếp nhận, sáng tạo… đọc hiểu văn bản chính là tháo gỡ mã của các kí hiệu trong văn bản để tìm ra ý nghĩa của văn bản đó thông qua cấu trúc của văn bản

Về bản chất của đọc hiểu văn bản: Bản chất của đọc hiểu văn bản là

quá trình di n ra những hành động đọc để hình thành nhận thức thực tại liên quan đến sự phát triển con người và xã hội bởi sự tổng hợp đa năng của văn

hóa Thứ nhất, đọc hiểu là hành động nhận thức tích cực; Thứ hai, đọc hiểu là

quá trình nắm vững ý nghĩa: Trong khuôn khổ luận án, chúng tôi thống nhất

với quan điểm rằng: Bản chất của hoạt động đọc hiểu văn bản là quá trình lao động sáng tạo, mang tính thẩm mĩ nhằm phát hiện ra những giá trị của tác

phẩm trên cơ sở phân tích đặc trưng văn bản

Về NL đọc hiểu văn bản: 1/ Phân biệt được với các văn bản văn học

và phi văn học, nhận biết được một số thể loại văn học tiêu biểu, các thành tố

tạo nên TPVH và tác dụng của chúng trong việc thể hiện nội dung 2/ Biết đọc

hiểu ngôn từ nghệ thuật, nhận biết, lí giải, phân tích và đánh giá những đặc sắc

về hình thức biểu đạt, trên cơ sở đó tiếp nhận một cách hợp lí và sáng tạo nội dung (nghĩa, ý nghĩa, chủ đề, tư tưởng, cảm hứng), những giá trị thẩm mĩ thể

hiện trong văn bản (cái đẹp, cái xấu, cái bi, cái hài, cái cao cả, cái thấp h n) 3/

Trình bày (viết và nói) được kết quả cảm nhận và lí giải giá trị của TPVH, tác động của TPVH đối với người đọc, bước đầu tạo ra được một số sản phẩm có tính văn học 4/ Có khả năng tưởng tượng và liên tưởng, có cảm xúc trước những hình ảnh cao đẹp về thiên nhiên, con người, cuộc sống trong văn học, làm chủ được tình cảm, có hành vi ứng xử phù hợp trước các tình huống trong

đời sống

1.1.1.3 Đọc thẩm mĩ

a Khái niệm

Thẩm mĩ (Aesthetic): Theo Từ điển tiếng Việt (1998): “Thẩm mĩ” có

nghĩa là “Khả năng cảm thụ và hiểu biết về cái đẹp” Thẩm mĩ trước hết là khả

năng cảm nhận của con người về “Cái đẹp” Cái đẹp ở đây được gắn với tình

cảm, cảm xúc của mỗi cá nhân Nó thể hiện sự rung động trong đời sống tâm hồn của con người Trong khuôn khổ giới hạn của luận án, chúng tôi cho rằng,

“Cái đẹp” trong khái niệm “Thẩm mĩ” được nói đến ở đây sẽ bao hàm ở đó cả

10

tốt, cái xấu, cái thiện, cái ác… chứa đựng cảm xúc, rung động trong tâm hồn con người

Đọc thẩm mĩ (Aesthetic reading): Dựa trên quan điểm của nhà nghiên

cứu Ngữ văn Hoa Kì - L Rosenblatt, đọc thẩm mĩ bao gồm quan hệ giữa con người với thế giới tự nhiên và xã hội Theo đó, ý nghĩa của tác phẩm không chỉ mang tính khách quan và hiển thị trên trang văn bản mà nó được hiển thị thông qua cảm xúc, sự kết nối và trải nghiệm của con người Theo quan điểm của L Rosenblatt (1978), đọc thẩm mĩ là một quá trình chủ động, người đọc tập trung suy nghĩ và chia sẻ cảm nhận của cá nhân với từng TPVH Để tạo ra trải nghiệm sống, người đọc phải chú ý thể hiện cảm xúc, thái độ, ý tưởng, tình huống, tính cách và tình cảm Với đọc thẩm mĩ, đọc trở thành thứ mà

ngôn từ văn bản "khuấy trộn" người đọc Trong khuôn khổ luận án, chúng tôi

đồng tình với quan điểm nêu trên của nhà nghiên cứu Ngữ văn Hoa Kì - L

Rosenblatt và thống nhất rằng: Đọc thẩm mĩ là cách đọc quan tâm đến cảm

xúc, thái độ và các ý tưởng xuất hiện ở người đọc trong suốt quá trình đọc

b Bản chất của đọc thẩm mĩ

L Rosenblatt chỉ ra rằng: “Bản chất của cách đọc thẩm mĩ là sự

“Giao thoa” (Transaction) giữa người đọc và tác phẩm” Với quan điểm này,

L Rosenblatt khẳng định, đọc như sự giao thoa giữa tác phẩm và người đọc không phải là “Tương tác” (Interaction) của hai thực thể đã hoàn chỉnh, tồn tại độc lập và tách rời nhau mà là mối quan hệ tương hỗ, cùng quy định lẫn nhau,

bổ sung cho nhau, cùng được hình thành, thay đổi và phát triển trong quá trình đọc, quá trình giao thoa với nhau Nhờ đọc, tác phẩm từ cuốn sách sẽ trở thành văn bản văn học và nhờ đọc, người đọc cũng sẽ phong phú hơn không chỉ về kiến thức mà còn về đời sống tinh thần, về những phẩm chất giá trị

c Vai trò và ý nghĩa của đọc thẩm mĩ

Đọc thẩm mĩ giữ vai trò quan trọng trong dạy học Ngữ văn ở trường THPT bởi đây là một quá trình chủ động, ở đó người đọc tập trung suy nghĩ và chia sẻ cảm nhận cá nhân với từng TPVH Để tạo ra trải nghiệm sống, người đọc phải chú ý thể hiện cảm xúc, thái độ, ý tưởng, tình huống, tính cách và tình cảm Sự kết nối trải nghiệm này làm nên bản chất của đọc thẩm mĩ Ý nghĩa của đọc thẩm mĩ không chỉ mang tính khách quan và hiển thị trên trang văn bản mà nó được hiển thị thông qua cảm xúc, sự kết nối và trải nghiệm của con người

d Phân biệt sự khác nhau giữa đọc thẩm mĩ và đọc trừu xuất

Bảng 1.1 Sự khác nhau giữa đọc thẩm mĩ và đọc trừu xuất

Khái

niệm Là cách đọc quan tâm đến cảm xúc, thái độ và các ý tưởng xuất

hiện ở người đọc trong suốt quá

trình đọc

Là cách đọc để nắm bắt thông tin về nội dung khách quan, hiểu nghĩa của văn bản

Mục đích - Hướng tới chủ thể (người đọc) - Hướng tới khách thể (văn

- hướng nội

- Đòi hỏi người đọc phải phản

hồi và tương tác với nghĩa đang

được tạo lập từ văn bản

bản) - hướng ngoại

- Đòi hỏi người đọc xác định được nghĩa khách quan của văn bản

Phạm vi Gắn với cả văn bản thông tin và

văn bản văn học (TPVH) nhưng

chủ yếu gắn với văn bản văn

hướng tới nắm bắt thông tin,

để hiểu nội dung khách quan của văn bản)

Bản chất Là sự “giao thoa” (Transaction)

giữa người đọc và tác phẩm Là sự “tiếp nhận thông tin” (nội dung) từ văn bản của

người đọc

Yêu cầu

về cách

đọc

Đòi hỏi người đọc tham gia,

nhập thân vào thế giới hình

tượng, vào cuộc sống được

e Mối quan hệ giữa đọc thẩm mĩ và đọc trừu xuất: Hai kiểu đọc này

tuy khác nhau về bản chất, mục đích, ý nghĩa… nhưng chúng luôn gắn bó với nhau, qua cái này (khách thể) để biểu đạt cái kia (chủ thể) Cả hai kiểu đọc này đều rất quan trọng, không thể thiếu trong quá trình tiếp nhận văn bản, đặc biệt

là tiếp nhận TPVH