Luận án TT Biến đổi thực hành lễ chùa ở Hà Nội trong bối cảnh đại dịch Covid-19 (qua nghiên cứu trường hợp tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy.pdf

Nghiên cứu về sự biến đổi sinh hoạt lễ chùa tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy Hà Nội trong bối cảnh đại dịch Covid-19 là khả thi và cần thiết; nhất là trong tình hình dịch bệnh C

Nguyễn Thị Nhung

BIẾN ĐỔI THỰC HÀNH LỄ CHÙA Ở HÀ NỘI TRONG BỐI CẢNH ĐẠI DỊCH COVID-19

(QUA NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TẠI

CHÙA PHÚC KHÁNH, CHÙA HÀ VÀ CHÙA THẦY)

Ngành: Văn hóa học

Mã số: 9229040

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

Hà Nội – 2022

Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Người hướng dẫn khoa học: GS TSKH Vũ Minh Giang

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng đánh giá luận án cấp Viện tại:

Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

32 phố Hào Nam, phường Ô Chợ Dừa, quận Đống Đa, Hà Nội

Vào lúc giờ ngày tháng năm 2022

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam;

- Thư viện Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Lễ chùa là một sinh hoạt Phật giáo điển hình đồng thời là văn hóa truyền thống của người dân Việt Nam, đáp ứng những nhu cầu về đời sống tâm linh của Phật tử và đông đảo tầng lớp nhân dân Trải qua hàng nghìn năm, cùng với sự tồn tại và phát triển của Phật

giáo, hoạt động này đã trở thành nét văn hóa không thể thiếu trong

đời sống tinh thần của người dân Việt Nam

1.2 Từ năm 2019 trở lại đây, đại dịch Covid-19 - “khủng hoảng

xã hội” cùng những quy định về giãn cách xã hội, không tập trung

đông người… và những thay đổi về kinh tế, cách mạng công nghệ 4.0 đã tạo ra sự biến đổi sâu sắc trong thực hành lễ chùa

1.3 Hà Nội là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa của Việt Nam; là nơi có mật độ dân số đông cùng hệ thống cơ sở tôn giáo tín ngưỡng dày đặc, nhiều nhất cả nước Thủ đô Hà Nội cũng là “đầu tàu” thực thi và áp dụng chủ trương, đường lối chính sách Đây sẽ là địa bàn thuận lợi để khảo sát thực trạng và nhận diện những xu hướng biến đổi trong thực hành sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng Đối với thực hành lễ chùa, lựa chọn nghiên cứu khảo sát tại Hà Nội với 426 ngôi chùa là không khả thi Vì thế, NCS quyết định lựa

chọn nghiên cứu trường hợp tại ba chùa: chùa Phúc Khánh (Phường

Thịnh Quang, quận Đống Đa, TP Hà Nội), chùa Hà (phường Dịch Vọng, quận Cầu Giấy, TP Hà Nội) và chùa Thầy (xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, TP Hà Nội) dựa trên những căn cứ sau: (1) Mỗi ngôi

chùa đều có đặc điểm riêng thu hút đông đảo Phật tử và nhân dân cả nước tạo nên hoạt động lễ chùa sôi nổi (2) Ba ngôi chùa này có sự khác biệt về vị trí để đảm bảo cung cấp cái nhìn bao quát về hoạt

động lễ chùa ở nội và ngoại thành Hà Nội (3) Những địa điểm khảo

sát này có một phần nền tảng dữ liệu về thực trạng lễ chùa trước đại

dịch Covid-19 diễn ra

Nghiên cứu về sự biến đổi sinh hoạt lễ chùa tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy (Hà Nội) trong bối cảnh đại dịch Covid-19 là khả thi và cần thiết; nhất là trong tình hình dịch bệnh Covid-19 vẫn diễn ra phức tạp, giới y học dự đoán còn xuất hiện thêm nhiều biến thể mới, tổ chức Y tế thế giới nhận định đại dịch chưa thể kiểm soát được trước năm 2023

Với tất cả những lí do trên, NCS quyết định chọn đề tài Biến đổi thực hành lễ chùa ở Hà Nội trong bối cảnh đại dịch Covid-19 (qua nghiên cứu trường hợp tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy) làm đề tài nghiên cứu của luận án Tiến sĩ ngành Văn hóa học

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Nhận diện biến đổi thực hành lễ chùa qua khảo sát đối tượng đi

lễ chùa tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy trong bối cảnh đại dịch Đồng thời chỉ ra xu hướng vận động của thực hành lễ chùa hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Một là, nghiên cứu tổng quan tài liệu, xác lập cơ sở lí luận và lí

thuyết nghiên cứu làm tiền đề để triển khai nội dung của luận án

Hai là, phản ánh thực trạng lễ chùa của người dân tại chùa Phúc

Khánh, chùa Hà và chùa Thầy (Hà Nội) trong bối cảnh đại dịch Covid-19, khẳng định vai trò của hoạt động lễ chùa trong đời sống tinh thần của người dân

Ba là, chỉ ra nguyên nhân của sự biến đổi trong thực hành lễ chùa

tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy trong bối cảnh đại dịch Covid-19 hiện nay

Bốn là, bàn luận và đưa ra nhận định, đánh giá về xu hướng

biến đổi thực hành lễ chùa của người dân tại ba điểm chùa khảo sát

nói riêng cũng như phản ánh phần nào xu hướng biến đổi thực hành

lễ chùa của người dân hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Khách thể khảo sát: Những người đi lễ chùa tại ba điểm chùa Đối tượng nghiên cứu: Biến đổi thực hành lễ chùa tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy trong bối cảnh đại dịch Covid-19 Cụ thể, khi triển khai và tiếp cận đối tượng nghiên cứu, chúng tôi sẽ nghiên cứu dựa trên các thành tố: Không gian, thời gian thực hành lễ chùa; tần suất, hình thức tham gia lễ chùa; hệ thống đồ lễ, hoạt động công đức/cúng dường và trình tự hành lễ tại chùa

3.2 Phạm vi nghiên cứu

+ Không gian: Không gian nghiên cứu chính của luận án là ba

ngôi chùa: Chùa Phúc Khánh (phường Thịnh Quang, quận Đống Đa,

TP Hà Nội), chùa Hà (phường Dịch Vọng, quận Cầu Giấy, TP Hà Nội) và chùa Thầy (xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, TP Hà Nội)

+ Thời gian: Luận án nghiên cứu sinh hoạt lễ chùa của người

dân trong suốt quá trình lịch sử dựa trên các cứ liệu cho phép và trọng tâm là khảo sát biến đổi thực hành lễ chùa của người dân tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy (Hà Nội) trong bối cảnh đại dịch Covid-19

4 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

4.1 Câu hỏi nghiên cứu

Với mục đích nghiên cứu đã nêu, câu hỏi chính của luận án là:

Biến đổi thực hành lễ chùa tại Hà Nội trong bối cảnh đại dịch Covid-19 diễn ra như thế nào?

Cụ thể hơn, nghiên cứu cần làm sáng tỏ 03 câu hỏi phụ sau:

- So với hoạt động lễ chùa trước đại dịch, thực hành lễ chùa trong bối cảnh đại dịch của người dân tại ba điểm chùa khảo sát có diện mạo

4.2 Giả thuyết nghiên cứu

Một là, hoạt động lễ chùa trong bối cảnh đại dịch Covid-19 có

diện mạo mới, thay đổi từ hình thức này sang hình thức khác mà không biến mất Thực hành lễ chùa vẫn luôn đóng một vai trò quan trọng, góp phần nâng đỡ đời sống tinh thần của người dân trong bối cảnh đại dịch

Hai là, trong bối cảnh hiện nay mà cụ thể là dưới sự tác động

của chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước, Giáo hội Phật giáo Việt Nam trong bối cảnh đại dịch cùng với sự phát triển của “chuyển đổi số” đang diễn ra mạnh mẽ, thực hành lễ chùa của người dân tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy (Hà Nội) có những biến đổi sâu sắc

Ba là, dưới tác động của bối cảnh, có những thành tố bị ảnh

hưởng/hạn chế và cũng có những thành tố mới được tạo đà phát triển làm nên diện mạo, xu hướng khác so với sinh hoạt lễ chùa trước đại dịch Covid-19

5 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

5.1.Cách tiếp cận liên ngành: Luận án sử dụng cách tiếp cận

liên ngành, trong đó trọng tâm là hướng tiếp cận văn hóa học tôn giáo Tiếp cận liên ngành dựa trên cứ liệu của nhiều ngành khoa học: Tôn giáo học, tâm lý học, văn hóa học, xã hội học… để có những minh chứng nhằm nhận định, đánh giá sâu sắc vấn đề nghiên cứu

5.2 Phương pháp nghiên cứu

5.2.1 Phương pháp nghiên cứu trường hợp: Để đánh giá chính xác

và có chiều sâu về hoạt động lễ chùa hiện nay, luận án tập trung nghiên cứu trường hợp tại chùa Phúc Khánh (phường Thịnh Quang, quận Đống

Đa, TP Hà Nội), chùa Hà (phường Dịch Vọng, quận Cầu Giấy, TP Hà

Nội) và chùa Thầy (xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, TP Hà Nội)

5.2.2 Phương pháp phân tích tổng hợp tư liệu: Nghiên cứu

tổng quan tài liệu, các công trình liên quan đến thực hành lễ chùa và biến đổi thực hành lễ chùa để từ đó tìm ra những khoảng trống và

xác định vấn đề nghiên cứu

5.2.3 Phương pháp khảo sát điền dã: Là phương pháp quan

trọng trong quá trình thực hiện đề tài luận án

Quan sát tham dự: NCS quan sát thực hành lễ chùa tại chùa

Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy (Hà Nội) ở các công đoạn: Chuẩn bị đồ lễ, thực hiện dâng/thắp hương, cúng dường và công đức, thực hiện nghi lễ tại các Ban thờ…

Phỏng vấn sâu: Phương pháp được thực hiện nhằm khám phá

và nhận diện bức tranh lễ chùa của người dân hiện nay Những thông tin thu thập góp phần định hướng để xây dựng bảng hỏi phỏng vấn

cá nhân Đồng thời phỏng vấn sâu cũng được thực hiện để bổ sung thông tin minh họa và cụ thể hóa thông tin định lượng đã thu thập được bằng bảng hỏi về biến đổi của thực hành lễ chùa, đồng thời xác định nguyên nhân của những biến đổi này

5.2.4 Phương pháp dân tộc học trực tuyến: Áp dụng để khảo

sát, phân tích, đánh giá diện mạo cũng như xu hướng biến đổi của thực hành lễ chùa trên một số nền tảng Internet: Web, facebook…

5.2.5 Phương pháp phân tích, so sánh đối chiếu: Dựa trên

những tư liệu, thông tin thu thập được, luận án đối sánh hoạt động lễ chùa từ khi đại dịch Covid-19 diễn ra đến nay với hoạt động lễ chùa trong giai đoạn trước đây

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án

6.1 Ý nghĩa khoa học

Luận án đã xây dựng bức tranh về thực hành lễ chùa của người dân tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy (Hà Nội) dưới tác động của bối cảnh đại dịch Covid-19 Bên cạnh đó, bàn luận và dự báo những xu hướng của thực hành lễ chùa trong tương lai

Góp phần làm phong phú, mở rộng lí luận liên quan đến nghiên cứu biến đổi thực hành sinh hoạt tôn giáo nói chung và thực hành lễ chùa nói riêng trong bối cảnh đại dịch

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Luận án là công trình nghiên cứu có hệ thống về biến đổi thực hành

lễ chùa của người dân qua khảo sát trường hợp đặt trong bối cảnh đại dịch; là nguồn tư liệu thực tiễn, hữu ích cho những ai quan tâm

Bàn luận và góp phần chỉ báo các xu hướng biến đổi thực hành

lễ chùa trong bối cảnh đại dịch Covid-19 cũng như hậu Covid-19 Kết quả của luận án khẳng định vai trò, chức năng của thực hành lễ chùa trong đời sống văn hóa tinh thần của người Việt, góp phần bảo tồn và phát huy thực hành sinh hoạt văn hóa Phật giáo nói riêng và giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc nói chung

7 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu (13 trang), Kết luận (4 trang), Tài liệu tham khảo (16 trang) và Phụ lục (48 trang), nội dung nghiên cứu của luận

án được trình bày trong 4 chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lí luận và địa bàn nghiên cứu (35 trang)

Chương 2 Truyền thống lễ chùa trong văn hóa Việt Nam (33 trang)

Chương 3 Thực hành lễ chùa trong bối cảnh đại dịch Covid-19 (Khảo sát tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy) (31 trang)

Chương 4 Thực hành lễ chùa trong bối cảnh đại dịch

Covid-19 và một số vấn đề bàn luận (31 trang)

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN

VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Các công trình liên quan đến biến đổi tôn giáo tín ngưỡng

1.1.1.1 Các công trình nghiên cứu trên thế giới về biến đổi tôn giáo tín ngưỡng

Thứ nhất, xu hướng nghiên cứu biến đổi tôn giáo tín ngưỡng do ảnh hưởng của sự phát triển công nghệ thông tin và Internet

Thứ hai, xu hướng nghiên cứu biến đổi tôn giáo tín ngưỡng do đại dịch Covid-19

1.1.1.2 Các công trình nghiên cứu trong nước về biến đổi tôn giáo tín ngưỡng và biến đổi thực hành tôn giáo tín ngưỡng

Các công trình về biến đổi tôn giáo tín ngưỡng ở Việt Nam hiện nay được đặt trong bối cảnh kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế

1.1.2 Các công trình nghiên cứu liên quan đến lễ chùa và biến đổi thực hành lễ chùa

1.1.2.1 Các công trình liên quan đến lễ chùa

Một là, nhóm công trình nghiên cứu tiếp cận tôn giáo học và triết học

Hai là, các công trình nghiên cứu tiếp cận xã hội học

Ba là, nhóm công trình thuộc hướng nghiên cứu văn hóa học

1.1.2.2 Các công trình liên quan đến biến đổi thực hành lễ chùa

Nghiên cứu lễ chùa sau Đổi mới với sự cởi mở của chính sách tôn giáo và bối cảnh kinh tế thị trường, các công trình đề cập đến

những thay đổi thay đổi trong đồ lễ của người đi lễ chùa và sự xuất hiện của các “dịch vụ tâm linh”

Đề cập đến biến đổi lễ chùa trong bối cảnh Internet và sự phát triển của công nghệ thông tin có đề cập đến sự xuất hiện của chùa online

1.1.2.3 Các công trình liên quan đến thực hành lễ chùa trong bối cảnh đại dịch Covid-19

Những nghiên cứu về biến đổi thực hành lễ chùa trong bối cảnh hiện nay, đặc biệt là dưới tác động của đại dịch Covid-19 còn rất hạn chế

Cho đến thời điểm hiện tại những công trình nghiên cứu về biến đổi thực hành lễ chùa còn rất tương đối hạn chế, đặc biệt là những biến đổi của thực hành lễ chùa hiện nay với những tác động đến từ đại dịch Covid-19, các mạng công nghệ 4.0 thì thật sự là một “khoảng trống” cần được đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu, khai thác Những thay đổi cụ thể

về thời gian, không gian, tần suất, hình thức… thực hành lễ chùa những năm gần đây chưa được đi sâu, nghiên cứu Do đó, việc khảo sát về sự biến đổi thực hành lễ chùa trong bối cảnh hiện nay dưới góc nhìn văn hóa học là thực sự cần thiết

1.2 Cơ sở lí luận

1.2.1 Các khái niệm công cụ

1.2.1.1 Lễ chùa

Lễ chùa là sinh hoạt tôn giáo/nghi thức tôn giáo mà các tín đồ

Phật tử hay người dân đến chùa để cúng bái Phật và hệ thống đối tượng bổ trợ (Thánh/Mẫu/Thần…) Người tham gia dâng vật phẩm, hương hoa hay khấn vái để bày tỏ thành kính đồng thời có thể thể hiện mong muốn, nguyện cầu của bản thân/gia đình trước Phật, Thánh, Mẫu… được thờ tự tại chùa Ở đề tài này, khái niệm “lễ chùa” được sử dụng đồng nghĩa với các cách gọi quen thuộc, phổ biến khác trong dân

gian như: “lên chùa”, “đi chùa”, “đi lễ chùa”…

1.2.1.2 Thực hành lễ chùa

Thực hành lễ chùa là cách thức để Phật tử, cộng đồng liên hệ với các đấng thiêng (ở đây là Phật và các đối tượng bổ trợ (Thánh, Mẫu…) Thực hành lễ chùa được thực hiện bởi các cá nhân hoặc tập thể bằng chuỗi hành vi “lễ chùa” Mà cụ thể ở đây là thực hiện tại không gian thiêng - ngôi chùa bằng chuỗi hành vi bao gồm: dâng đồ lễ/vật phẩm hay khấn vái, bày tỏ thành kính/nguyện cầu của bản thân/gia đình trước Phật, Thánh, Mẫu nhằm thỏa mãn nhu cầu phi

trần tục của cá nhân/cộng đồng thực hiện

1.2.1.3 Biến đổi thực hành lễ chùa

Biến đổi thực hành lễ chùa là chỉ những thay đổi trong hoạt động thực hành sinh hoạt Phật giáo của người dân thông qua sự thay đổi và điều chỉnh về: Không gian và thời gian lễ chùa, Tần suất lễ chùa, Hình thức đi lễ, Hệ thống lễ vật và công đức, Nghi lễ thờ cúng dưới tác động bên trong (bản thân người đi lễ) hoặc chịu ảnh hưởng của tác động bên ngoài (điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội) Biến đổi thực hành lễ chùa chính là biến đổi sinh hoạt trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân

1.2.1.4 Đại dịch Covid-19

Ở đây, chúng tôi xem xét và đánh giá đại dịch Covid-19 là một dạng của “khủng hoảng xã hội” mà con người phải đối mặt Khủng hoảng xã hội này làm xáo trộn mọi mặt của đời sống vật chất và tinh thần của người dân

1.2.2 Lí thuyết nghiên cứu

1.2.2.1 Lí thuyết chức năng

Vận dụng quan điểm lí thuyết chức năng của theo quan điểm của B Malinowski (1884 - 1942) và nhánh chức năng đối với cộng đồng, xã hội theo quan điểm của Emile Durkheim (1858 - 1917),

được kế thừa và phát triển bởi Radcliffe - Brown (1881 - 1995), chúng tôi có cơ sở để khám phá, nhìn rõ vai trò và chức năng của thực hành nghi lễ tại chùa trong đời sống văn hóa tinh thần của người Việt trong bối cảnh đại dịch Covid-19 hiện nay

1.2.2.2 Lí thuyết biến đổi văn hóa

Áp dụng luận điểm về thuyết tương đối văn hóa của Herskovits

để nhìn nhận một cách độc lập, bình đẳng về các phương thức thực hành lễ chùa (cả trực tiếp và trực tuyến) trong bối cảnh đại dịch Covid-19

Áp dụng các luận điểm biến đổi văn hóa từ tác giả Nguyễn Duy Bắc, luận án nhận diện biến đổi thực hành lễ chùa trong bối cảnh đại dịch Covid-19 so với hoạt động thực hành lễ chùa truyền thống trước đây Đồng thời, áp dụng các luận điểm trên luận án sẽ chỉ ra các tác nhân dẫn đến sự biến đổi của thực hành lễ chùa trong bối cảnh đại dịch Covid-19 hiện nay

1.2.2.3 Khung phân tích thực hành lễ chùa trong bối cảnh đại dịch Covid-19

1.3 Tổng quan địa bàn nghiên cứu

1.3.1 Khái quát về chùa Hà (Hà Nội

Hình 1.1 Khung phân tích thực hành lễ chùa trong bối cảnh đại dịch

[Nguồn NCS]

1.3 Tổng quan địa bàn nghiên cứu

Chùa Phúc, Chùa Hà và chùa Thầy là ba ngôi chùa được chọn làm trường hợp nghiên cứu về thực hành sinh hoạt lễ chùa của người dân trong bối cảnh đại dịch Covid-19 hiện nay với những căn cứ sau: (1) Đây là những ngôi chùa nổi tiếng, tiêu biểu của mảnh đất

thủ đô Mỗi ngôi chùa đều có đặc điểm riêng, hấp dẫn du khách (2)

Ba ngôi chùa này có sự khác biệt về vị trí để đảm bảo cung cấp cái

nhìn bao quát về hoạt động lễ chùa ở nội và ngoại thành Hà Nội (3) Những địa điểm khảo sát này có một phần nền tảng dữ liệu về thực trạng lễ chùa trước khi đại dịch Covid-19 diễn ra

1.3.1 Khái quát về chùa Hà

Chùa Hà nằm trên mảnh đất thuộc làng Dịch Vọng có tên Nôm

là làng Vòng, một làng cổ nằm ở phía Tây của kinh thành Thăng Long, nay thuộc phố chùa Hà, thôn Trung, phường Dịch Vọng, quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội Chùa Hà cùng với đình Bối Hà lập

thành cụm di tích đình - chùa Hà Chùa Hà không chỉ thờ Phật mà

nơi đây còn là sự kết hợp độc đáo giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu trong dân gian Nơi đây được biết đến là ngôi chùa cầu duyên nổi tiếng của mảnh đất thủ đô Hoạt động thực hành lễ chùa tại chùa

Hà xưa nay diễn ra tấp nập và sôi nổi bởi nhóm đối tượng chủ yếu

chính là giới trẻ

1.3.2 Khái quát về chùa Thầy (Hà Nội)

Chùa Thầy có tên chữ là Thiên Phúc Tự Chùa còn được gọi là chùa Cả, chùa Sài… vì đây là ngôi chùa lớn nhất vùng Sài Sơn Tên gọi

"Chùa Thầy" là cách gọi nhằm nói lên mối quan hệ khăng khít, sự tôn kính của người dân nơi đây với Thiền sư Từ Đạo Hạnh Chùa Thầy là một điểm sáng văn hóa giữa không cảnh đồi núi hoang sơ, nằm ở địa phận hai thôn Đa Phúc và Thụy Khuê, dưới chân núi Sài, thuộc địa phận xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Tây cũ nay là ngoại thành thành phố Hà Nội Chùa Thầy là danh thắng nức tiếng gần xa với vẻ