Ngoài ra, nhóm nghiên cứu còn tiến hành thu thập tài liệu, khảo sát, phân tích sâu về các nhóm đề tài: thực trạng việc sử dụng công cụ pháp lý hành chính, hình sự trong việc bảo vệ quyền
Trang 1BÁO CÁO KHẢO SÁT, NGHIÊN CỨU
VỀ CÁC HÀNH VI CẢN TRỞ TÁC NGHIỆP BÁO CHÍ
Hà Nội, 2011
Trang 2MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 4
I Bối cảnh chung 4
II Lý do thực hiện nghiên cứu 5
III Phạm vi, đối tượng, thời gian, phương pháp nghiên cứu 7
PHẦN A THỰC TRẠNG TÌNH HÌNH CẢN TRỞ TÁC NGHIỆP VÀ CÁC BIỆN PHÁP ĐÃ ĐƯỢC ÁP DỤNG I Quá trình nghiên cứu trước đây – Các định nghĩa đã có về “cản trở tác nghiệp báo chí” 11
II Một số vụ cản trở tác nghiệp điển hình trong hai năm qua 14
III Một số kết quả khảo sát đáng chú ý 19
IV Cản trở tác nghiệp báo chí trong lĩnh vực bảo vệ tài nguyên-môi trường và chống tham nhũng 45
V Hoạt động cung cấp thông tin của các cơ quan Nhà nước – Quy chế người phát ngôn 55
PHẦN B NGUYÊN NHÂN CỦA HÀNH VI CẢN TRỞ BÁO CHÍ TÁC NGHIỆP I Nguyên nhân về phía người làm báo 63
1 Nguyên nhân chủ quan 63
2 Nguyên nhân khách quan 67
II Nguyên nhân về phía cơ quan báo chí 68
Trang 31 Khi tòa soạn kém uy tín 68
2 Khi tòa soạn không đoàn kết 69
III Nguyên nhân về phía đối tượng Cản trở 70
1 Cơ quan Nhà nước, doanh nghiệp, các tổ chức xã hội… 70
2 Người dân 72
IV Nguyên nhân liên quan đến hệ thống pháp luật và cơ chế thực thi 73
A CÁC TỒN TẠI 1 Hệ thống pháp luật 74
2 Hội nghề nghiệp (Hội Nhà báo) 83
3 Cơ quan quản lý nhà nước (kiểm tra, giám sát việc tuân thủ pháp luật về báo chí) 88
B CÁC NGUYÊN NHÂN 90
C CÁC GIẢI PHÁP 93
1 Truyền thông (tuyên truyền - giáo dục) 93
2 Kiện toàn pháp luật 95
3 Nâng cao vai trò của Hội Nhà báo Việt Nam 96
4 Đối với cơ quan quản lý nhà nước 97
KẾT LUẬN .100
PHỤ LỤC .104
TỔNG HỢP KẾT QUẢ KHẢO SÁT TRÊN BÁO ĐIỆN TỬ 113
Trang 4PHẦN MỞ ĐẦU
I BỐI CẢNH CHUNG
Từ một nước chậm phát triển, Việt Nam đã bước sang giai đoạn trở thành một nước phát triển với trình độ trung bình Nền kinh tế đang chuyển dần từ chiều rộng sang chiều sâu với những bước đi cụ thể
và tầm nhìn dài hạn Tuy nhiên hệ lụy của chính sách tăng trưởng theo chiều rộng một thời đã bộc lộ một số mặt trái: môi trường bị tàn phá, nạn tham nhũng vẫn diễn biến phức tạp, cái xấu-cái tốt, cái cũ-cái mới đan xen và không dễ nhận diện, đặc biệt là sự tác động của nhiều nhóm lợi ích vào chính sách, vào việc ưu tiên sử dụng tài nguyên và các nguồn lực diễn ra ngày một phức tạp… Những điều này đã tạo ra những nguy cơ lớn gây bất ổn xã hội, đe dọa sự phát triển
Trong bối cảnh đó, với vai trò là công cụ của Đảng, Nhà nước, tiếng nói của các tổ chức xã hội và là diễn đàn của nhân dân, lực lượng báo chí đã bám sát các sự kiện xảy ra trong xã hội, phản ánh đa chiều những vấn đề nảy sinh từ hiện tượng cũng như lột tả bản chất các xung đột, mâu thuẫn xảy ra trong quá trình đi lên của đất nước Sự tham gia của báo chí vừa là thực hiện nghĩa vụ cung cấp thông tin
Trang 5cho người dân theo Hiến pháp, vừa giám sát hoạt động của cơ quan
nhà nước với tư cách là nhân tố chủ chốt điều hành và phân chia các
nguồn lực trong xã hội
Chính vì đánh giá rất cao vai trò của báo chí nên từ năm 1989, Quốc
hội đã ban hành Luật Báo chí nhằm tạo hành lang pháp lý cho các
phóng viên, nhà báo hoạt động Luật này không những minh định
quyền thu thập và công bố thông tin của nhà báo mà còn nghiêm
cấm tất cả những hành vi cản trở nhà báo hành nghề đúng pháp luật
Sau đó, Luật Phòng chống tham nhũng và nhiều văn bản khác tiếp
tục cụ thể hóa quyền này của báo chí với mục tiêu tạo điều kiện tốt
hơn cho các nhà báo hoạt động, cũng là nhằm phục vụ xã hội tốt
hơn
Tuy nhiên, do tính chất phức tạp của các sự vật hiện tượng diễn ra
trong quá trình phát triển, do bị đụng chạm đến lợi ích, do nhà báo bị
tác động hoặc đơn giản do thiếu hiểu biết, ở một số nơi, hiện tượng
cản trở nhà báo hành nghề vẫn diễn ra, có trường hợp rất nghiêm
trọng, gây bức xúc dư luận xã hội Trong vài năm gần đây, hiện tượng
này diễn ra ngày một nhiều, hậu quả ngày một lớn, diễn ra ở tất cả
mọi vùng miền, lĩnh vực… nhưng kết quả xử lý các hành vi cản trở
nhà báo lại không tương xứng với mong muốn của các cơ quan quản
lý, chỉ đạo báo chí, của chính giới báo chí cũng như của các tầng lớp
nhân dân Tình hình này đòi hỏi có những khảo sát, đánh giá cụ thể
về thực trạng, chỉ rõ nguyên nhân và đề ra giải pháp nhằm hạn chế
tình trạng cản trở nhà báo tác nghiệp
II LÝ DO THỰC HIỆN NGHIÊN CỨU
Tính đến tháng 3/2011, trên lĩnh vực báo in, cả nước có 745 cơ quan
báo chí với 1003 ấn phẩm Ở lĩ nh vực phát thanh và truyền hình,
có 67 đài phát thanh, truyền hình gồm 3 đài phát thanh, truyền hình
ở trung ương (VOV, VTV, VTC), và 64 đài phát thanh-truyền hình
ở các địa phương với 200 kênh sản xuất trong nước và 67 kênh nước
ngoài
Trong lĩnh vực thông tin điện tử, cả nước có 46 báo điện tử và tạp chí
điện tử, 287 trang tin điện tử của các cơ quan báo chí và hàng nghìn
trang tin điện tử có nội dung thông tin của các cơ quan Đảng, Nhà
nước và Chính phủ, các đoàn thể, hội, hiệp hội và các doanh nghiệp
Trang 6Cũng tính đến tháng 3/2001, cả nước có gần 17.000 người đã được cấp thẻ nhà báo và trên 5.000 người đang hoạt động báo chí nhưng chưa có thẻ, trong đó nhiều phóng viên, biên tập viên có trình độ chính trị, chuyên môn, nghiệp vụ khá
Hiện tượng phóng viên, nhà báo bị cản trở khi tác nghiệp đã diễn ra
từ lâu, ở nhiều vùng, do nhiều loại đối tượng gây ra với đủ loại hậu quả Xét về mặt hình thức, các quy định của pháp luật về lĩnh vực này có tương đối nhiều, hệ thống cơ quan quản lý, chỉ đạo báo chí và
tổ chức của hội nghề nghiệp cũng khá đầy đủ Tuy nhiên, tình hình các phóng viên, nhà báo liên tục bị cản trở vẫn diễn ra, trong khi từ trước đến nay chưa có bất cứ nghiên cứu bài bản, toàn diện nào về tình trạng này
RED Communication là tổ chức khoa học trực thuộc Liên hiệp Các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, có chức năng nghiên cứu về lĩnh vực truyền thông phát triển Các nhân sự tham gia RED đều từng là nhà báo, từng quan tâm và bám sát các hiện tượng phóng viên, nhà báo bị cản trở khi tác nghiệp Ngay tại thời điểm RED đề xuất ý tưởng nghiên cứu (tháng 4/2011), đã xảy ra liên tiếp các vụ cản trở nhà báo gây xôn xao dư luận và giống như nhiều sự việc khác, các vụ cản trở này đa phần không tìm ra thủ phạm hoặc thủ phạm không bị xử lý nghiêm minh Chính vì thế, từ tháng 6/2011, được sự
hỗ trợ của Bộ Ngoại giao Anh, được cơ quan chủ quản là Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) phê duyệt, RED triển khai thực hiện dự án trên quy mô toàn quốc với nhiều hoạt động cụ thể
Chính vì tầm quan trọng của dự án, RED Communication đã mời nhóm chuyên gia nghiên cứu là những người đã hoạt động nhiều năm trong lĩnh vực báo chí, có nhiều kinh nghiệm, am hiểu công tác nghiên cứu và xây dựng chính sách, đã tham gia nhiều hoạt động tương tự ở giai đoạn tiền dự án
Trang 7Họ tên Các đơn vị công tác đã qua Chuyên môn hiện tại
Mai Phan Lợi Báo Khoa Học & Đời Sống, báo Nhà Báo & Công Luận,
báo Pháp Luật TP.HCM Quản lý tòa soạn báo
Ngô Huy Toàn Thanh tra Bộ VH-TT; Thanh tra Bộ TT-TT Thanh tra Báo chí
Lưu Đình Phúc Cục An ninh Tư tưởng - Văn hóa; Cục Báo chí Quản lý báo chí
Nguyễn Văn Hiếu VKSND tỉnh Hưng Yên, Vụ Pháp chế Bộ VH-TT, Cục
Báo chí Quản lý báo chí
Phạm Đoan
Trang
Báo điện tử VnExpress;
Đài TH VTC, báo điện tử VietNamNet, báo Pháp Luật TP.HCM
Nhà báo
Hoàng Nghĩa
Nhân
Tạp chí Nghề Luật, báo điện
tử VnExpress, báo Pháp Luật TP.HCM Thư ký tòa soạn báo
Lê Khánh Duy Báo điện tử VietNamNet Nhà báo
III PHẠM VI, ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN,
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Dự án được ký kết ngày 20/6/2011, nhưng đã được nhóm thành viên
RED khởi động từ rất sớm Sau khi văn kiện dự án được phê duyệt,
từ 1/7/2011 đến 15/8/2011, việc khảo sát được tiến hành theo hai
hình thức:
- Khảo sát trực tuyến trên 6 báo điện tử (VietNamNet, VTC News,
Dân Việt, Thanh Niên online, Pháp luật TP.HCM online, Người Lao
Động online) với nhóm bạn đọc và nội dung được xác định trước
- Khảo sát trực tiếp với 384 người đang trực tiếp hành nghề báo chí
theo bảng câu hỏi có sẵn (bảng hỏi định lượng); phỏng vấn trực tiếp
(bảng hỏi định tính có ghi danh) 60 nhà báo, cán bộ liên quan đến
tác nghiệp báo chí xung quanh chủ đề cản trở nhà báo tác nghiệp
Trong quá trình này, nhóm nghiên cứu đã trực tiếp thực hiện điều
tra khảo sát tại một số địa bàn trọng điểm đối với tác nghiệp báo chí
Trang 8như Lạng Sơn, Quảng Ninh, Đà Nẵng, Quảng Nam, Tây Nguyên, TP.HCM và Cần Thơ Một số địa bàn “nóng” khác cũng được các điều tra viên, cộng tác viên của RED trực tiếp khảo sát, như Hải Phòng, Nghệ An, Huế, Bình Thuận.
Trong cuộc khảo sát trực tiếp 384 người làm báo (gồm cả nhà báo –
đã có thẻ, và phóng viên – chưa được cấp thẻ), để đảm bảo tính đại diện, RED cố gắng duy trì một tỷ lệ thích hợp, cân đối giữa các nhóm tuổi, kinh nghiệm làm nghề và loại hình báo chí, như trong các bảng dưới đây
Độ tuổi của các phóng viên, nhà báo tham gia khảo sát cũng là một thông số cần chú ý, bởi vì trong nghề báo, độ tuổi có mối liên hệ rất chặt chẽ với trình độ chuyên môn, kinh nghiệm làm việc, trong đó
có cả kỹ năng ứng xử khi tác nghiệp, nhất là trong những tình huống khó khăn
Trang 9Tương tự, một thông số khác là số năm kinh nghiệm làm việc, cũng
là một yếu tố có tác động mạnh tới trình độ chuyên môn, kỹ năng tác
nghiệp của phóng viên, nhà báo, nhất là trong tình huống khó khăn
Một thông số quan trọng mà nhóm tiến hành điều tra khảo sát tính
đến là tỷ lệ người làm báo có và không có thẻ nhà báo Điều này sở dĩ
quan trọng vì trong luật pháp cũng như trong nhận thức của xã hội,
nhà báo phải là người “đang hoạt động hoặc công tác thường xuyên
với một cơ quan báo chí Việt Nam và được cấp thẻ nhà báo” Người
chưa/không được cấp thẻ thì không được công nhận là nhà báo Thế
nhưng trên thực tế, như các phần sau trong báo cáo sẽ cho thấy, một
tỷ lệ rất lớn người bị cản trở trong lúc tác nghiệp báo chí lại là những
người không có thẻ Từ đây đặt ra vấn đề cần làm gì để bảo vệ quyền
lợi của những người tác nghiệp báo chí chính đáng, đúng luật pháp
mà lại chưa/không có thẻ nhà báo
Trang 10Ngoài ra, nhóm nghiên cứu còn tiến hành thu thập tài liệu, khảo sát, phân tích sâu về các nhóm đề tài: thực trạng việc sử dụng công cụ pháp lý (hành chính, hình sự) trong việc bảo vệ quyền tác nghiệp của nhà báo; việc thực hiện Quy chế phát ngôn và cung cấp thông tin theo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ; thực trạng cản trở tác nghiệp báo chí liên quan đến mảng phòng chống tham nhũng và tài nguyên môi trường; vai trò của hội nghề nghiệp trong bảo vệ quyền tác nghiệp báo chí; sự quan tâm của một cơ quan báo chí (Pháp Luật TP.HCM) đối với đề tài cản trở tác nghiệp báo chí; kinh nghiệm nước ngoài xử lý các hành vi cản trở nhà báo tác nghiệp.
Trang 11Cho đến nay, ở Việt Nam, chưa từng có một đề tài nghiên cứu nào
cụ thể hóa về “cản trở tác nghiệp báo chí”, cho nên cũng chưa có định
nghĩa nào của giới nghiên cứu về khái niệm này
Gần đây nhất, Nghị định 02/2011/NĐ-CP của Chính phủ về xử
phạt vi phạm hành chính trong hoạt động báo chí-xuất bản, ký ngày
6/1/2011, tại Điều 6, có nhắc tới một định nghĩa về “hành vi cản trở
bất hợp pháp hoạt động báo chí”:
1 Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành
vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm của nhà báo khi đang hoạt động
Trang 12a) Đe dọa, uy hiếp tính mạng nhà báo;
b) Hủy hoại, cố ý làm hư hỏng hoặc thu giữ trái phép phương tiện, tài liệu hoạt động báo chí của nhà báo
Bên cạnh Điều 6, khoản 1 Điều 8 của Nghị định này có nêu các hành
vi vi phạm quy định về cung cấp thông tin cho báo chí, theo đó:
1 Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 3.000.000 đồng đối với một trong các hành vi sau:
a) Cản trở việc cung cấp thông tin cho báo chí của tổ chức, công dân;b) Không cung cấp thông tin cho báo chí theo quy định tại Điều 7 Luật Báo chí (Điều 7 Luật Báo chí quy định: “Trong phạm vi quyền hạn, nhiệm vụ của mình, các tổ chức có quyền và nghĩa vụ cung cấp thông tin cho báo chí, giúp cho báo chí thông tin chính xác, kịp thời
và chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung thông tin”).Như vậy, Nghị định đã gián tiếp định nghĩa cản trở tác nghiệp báo
chí bao gồm: hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm của nhà báo khi
đang hoạt động nghiệp vụ đúng pháp luật; hành vi cản trở nhà báo hoạt động nghề nghiệp đúng pháp luật; đe dọa, uy hiếp tính mạng nhà báo; hủy hoại, cố ý làm hư hỏng hoặc thu giữ trái phép phương tiện, tài liệu hoạt động báo chí của nhà báo; không cung cấp thông tin cho báo chí theo quy định của Luật Báo chí.
Song ở đây lại có vướng mắc Nhà báo, theo định nghĩa từ Luật Báo chí năm 1989, thì “phải là người có quốc tịch Việt Nam, có địa chỉ thường trú tại Việt Nam, có đủ các tiêu chuẩn chính trị, đạo đức và nghiệp vụ báo chí do Nhà nước quy định, đang hoạt động hoặc công
tác thường xuyên với một cơ quan báo chí Việt Nam và được cấp thẻ
nhà báo”.
Có thể thấy định nghĩa này hạn chế nội hàm của khái niệm nhà báo
ở việc định ra một tiêu chuẩn là nhà báo phải là người được cấp thẻ
Trang 13Với cách tiếp cận như vậy, ở Việt Nam những người hoạt động báo
chí thường xuyên và xem đó là sự nghiệp chính, mang lại nguồn thu
nhập chủ yếu… có thể được phân chia ra thành hai nhóm: nhà báo
(có thẻ) và không phải nhà báo (không có thẻ) Nhóm “không phải
nhà báo” bao gồm phóng viên, cộng tác viên Căn cứ Điều 6 Nghị
định 02 đã nói trên, thì nhóm này không phải là đối tượng được xét
đến trong việc xử lý các hành vi cản trở bất hợp pháp hoạt động báo
chí
Việc không đưa ra một định nghĩa bao hàm cả những người không
có thẻ mà thực chất vẫn hoạt động báo chí thường xuyên như sự
nghiệp chính không làm chúng ta bác bỏ được một thực tế, là trong
những vụ cản trở tác nghiệp báo chí ở Việt Nam nhiều năm qua, có
không ít trường hợp nạn nhân là phóng viên, cộng tác viên của báo
chí Không có số liệu thống kê chính thức nhưng từ thực tế khảo sát,
có thể nhận định rằng số “không có thẻ” chiếm tỷ lệ rất đáng kể trong
các nạn nhân của hành vi cản trở tác nghiệp báo chí (sẽ phân tích rõ
hơn trong phần sau) Tuy vậy, do không được thừa nhận là nhà báo
nên những nạn nhân này không nhận được sự chú ý cần thiết của
dư luận (thông qua chính kênh báo chí) cũng như sự bảo vệ từ pháp
luật Điều đó, đến lượt nó, có nguy cơ gây cho những đối tượng cản
trở tâm lý xem thường và “bắt nạt” những người tuy vẫn hành nghề
báo chí nhưng không có thẻ
Trang 14Từ điển tiếng Việt của Trung tâm Từ điển học, NXB Đà Nẵng,
2011, định nghĩa “cản trở” là “gây trở ngại, làm cho không tiến hành được dễ dàng” Một tài liệu khác – Dự án Từ điển tiếng Việt, truy cập tại địa chỉ http://www.informatik.uni- leipzig.de/~duc/Dict/ định nghĩa động từ hoặc danh từ “cản trở” là “gây khó khăn trở ngại, làm cho không tiến hành được
dễ dàng, suôn sẻ, ví dụ cản trở giao thông, công việc bị cản trở, cản trở sự tiến bộ”.
II Một số vụ cản trở tác nghiệp điển hình trong hai năm qua
Do số lượng các vụ cản trở quá nhiều, tính chất phức tạp, diễn ra trên địa bàn quá rộng lớn (cả nước), nên khi thực hiện báo cáo này, chúng tôi chọn một giai đoạn cụ thể để khảo sát Theo nhận định của đa số nhà báo mà chúng tôi tiếp xúc, thì khoảng thời gian từ năm 2008 đến nay, có thể do có những diễn biến phức tạp về kinh tế - chính trị - xã hội mà báo chí vẫn bám sát, nên tình hình hoạt động báo chí ở Việt Nam có xu hướng biến động theo hướng bất an hơn cho nhà báo
Số vụ cản trở xảy ra ngày một nhiều (so với thời gian trước đó), và ở nhiều vụ, tính chất cũng nghiêm trọng hơn
Để nghiên cứu được tập trung hơn, chúng tôi lựa chọn thời gian khảo sát là trong hai năm trở lại đây Ở mức độ nào đó, tất cả các vụ cản trở tác nghiệp báo chí đều nghiêm trọng bởi nó thể hiện sự coi thường pháp luật, xâm phạm quyền hành nghề vì nhiệm vụ công của cá nhân khác Tuy nhiên, cũng để hạn chế bớt quy mô quá dàn trải nên chúng tôi chỉ lựa chọn những vụ việc nghiêm trọng theo nghĩa được công luận nhắc đến thông qua phương tiện thông tin đại chúng Các nạn nhân của hành vi cản trở cũng được xác định là người làm báo (có thẻ hoặc không có thẻ) bị cản trở trong lúc đang tác nghiệp hợp pháp hoặc gần như sau khi vừa tác nghiệp xong, cho thấy có dấu hiệu liên quan Vì lý do này, chúng tôi sẽ không xét đến ở đây những vụ việc tuy cũng rất nghiêm trọng nhưng lại không diễn
ra nhằm vào nhà báo đang tác nghiệp hợp pháp, và không có bằng chứng cho thấy có liên quan trực tiếp với hoạt động tác nghiệp của nhà báo; chẳng hạn vụ việc nhà báo Hoàng Hùng (Người Lao Động)
bị phóng hỏa tại nhà riêng trong đêm 19/1/2011, gây xôn xao dư luận
HỘP 1:
Trang 15Trong hai năm qua, trên toàn quốc, đã có nhiều vụ cản trở tác nghiệp
được phản ánh trên báo chí:
- Phóng viên Minh Sơn (báo Người Lao Động) bị ném đá vào kính
xe ô-tô (tại Đồng Nai, ngày 24/7/2011);
- Hai phóng viên Phạm Hồng Phong (Truyền hình Kỹ thuật số VTC)
và Lê Duy Khánh (truyền hình ATV của báo An Ninh Thủ Đô) bị
côn đồ chửi bới, đấm vào mặt, bóp cổ… (Hà Nội, ngày 14/6/2011);
- Nhà báo Võ Thanh Mai (báo Nông Nghiệp Việt Nam) bị tấn công
bằng dao (Nghệ An, ngày 30/5/2011);
- Phóng viên Trần Công Lũy (báo Công Lý) bị tấn công, còng tay, giật
camera, dẫn giải như tội phạm (An Giang, ngày 29/5/2011);
- Nhà báo Nguyễn Hồng Cơ (báo Pháp luật Việt Nam) bị hành hung,
dọa giết (Thủ Đức, ngày 21/5/2011);
- Nhà báo Đặng Ngọc Như (báo Công an Nhân dân) bị một nhóm
đối tượng ném chất thải pha nhớt vào nhà riêng (Gia Lai, 16/5/2011);
- Phóng viên Duy Bùi (báo Thể thao 24h) bị bảo vệ sân Thiên
Trường hành hung, bẻ tay, giật máy ảnh và xóa ảnh (Nam Định, ngày
15/4/2010);
- Hai phóng viên Thái Duy và Mỹ Phương (Đài Phát thanh Truyền
hình Bình Dương) bị chủ, nhân viên quán café Karum-Kim hành
hung, giật máy quay phim (Bình Dương, 5/4/2010);
- Nhóm nhân viên sản xuất chương trình truyền hình thuộc Công ty
cổ phần Truyền thông Việt Nam (VBC) bị bảo vệ của Tập đoàn kinh
tế Vinashin hành hung, thu giữ máy quay (Hà Nội, ngày 30/3/2010);
- Hai phóng viên Huỳnh Lộc và Hàn Giang (báo Pháp Luật
TP.HCM) bị côn đồ hành hung, giật và phá máy ảnh (Long An, ngày
21/3/2010);
- Nhà báo Ngô Mai Phong (báo Lao Động) bị một số đối tượng
Trang 16không rõ danh tính đe dọa (khoảng tháng 3/2010)
- Phóng viên Cẩm Châu (báo Nông Thôn Ngày Nay) bị một nhóm người hành hung và bắt giữ làm con tin suốt 7 tiếng đồng hồ (Quảng Nam, ngày 10/1/2010);
- Nhà báo Võ Minh Châu (báo Tiền Phong) bị em trai Chủ tịch xã đánh trọng thương (Hà Tĩnh, ngày 6/1/2010);
- Nhà báo Trần Thế Dũng (báo Người Lao Động) bị một nhóm buôn lậu hành hung dã man, sát biên giới Lạng Sơn (ngày 6/1/2010).Đặc biệt, trong quá trình nhóm nghiên cứu chuẩn bị báo cáo này, chỉ tính từ cuối tháng 8 đến đầu tháng 10/2011, đã xảy ra một loạt vụ cản trở nhà báo tác nghiệp, mà không phải vụ nào cũng được phản ánh trên báo:
- Ngày 2/10, nhà báo Vũ Tiến Dũng (Đài PTTH Lào Cai) nhận được hai tin nhắn đến máy di động cá nhân của mình, có nội dung đe dọa:
“Thằng Dũng kia, đợt này mày chết rồi con ạ Tao chỉ khóc thương cho mày khi vợ trẻ, con thơ ” Sáng 5/10, anh Dũng đã gửi đơn tới Công an tỉnh Lào Cai và Hội Nhà báo tỉnh Lào Cai đề nghị được bảo vệ Trước đó ít ngày, anh có làm loạt phóng sự truyền hình về việc một doanh nghiệp tư nhân cung cấp cơm hộp không bảo đảm
an toàn vệ sinh thực phẩm cho học sinh bán trú trường tiểu học Lê Văn Tám ở TP Lào Cai
- Khoảng 21h30 ngày 2/10, tại huyện Đồng Phú – Bình Phước, phóng viên Đ.T.T (phân xã Bình Phước, TTXVN) bất ngờ bị hai thanh niên dùng ống tuýp sắt tấn công Phóng viên T kịp chạy thoát Không tìm được anh, nhóm tấn công quay lại đập phá xe máy của bạn anh Trước đó, vào ngày 1-2/10, phóng viên này có đăng hai bản tin trên VietNam Plus về việc ông Lê Văn Bắc, Phó trưởng Công an
xã Tân Lập, cùng một công an viên và hai dân quân tự vệ chặn người
đi đường, lập biên bản vi phạm hành chính, sau đó tự ra quyết định trái pháp luật để tạm giữ xe máy của công dân
- Ngày 30/9, phóng viên Trương Hồng Sơn (báo Đất Việt, thường trú tại Quảng Nam) bị một số điện thoại lạ gọi đến dọa giết Sự việc xảy
ra thường xuyên, đến ngày 4/10., phóng viên Trương Hồng Sơn phải
Trang 17gửi đơn kêu cứu đến cơ quan chức năng.
- Phóng viên báo Lao Động đang tác nghiệp tại tại hiện trường một
vụ tai nạn giao thông thì bị ông Hồ Xuân Thành – người gây tai nạn,
cán bộ trung tâm văn hóa huyện Quỳnh Lưu – dọa giết và dùng
nhiều lời lẽ thô tục xúc phạm, cương quyết ngăn cản việc tác nghiệp
của phóng viên ngay trước mặt cảnh sát giao thông
- Chiều 1/9, được sự đồng ý của Giám đốc Khu chứng tích Sơn Mỹ,
hai phóng viên Giang Văn Hải và Đào Hồng Quân (Đài Truyền hình
Kỹ thuật số VTC) đã thực hiện ghi hình ảnh và phỏng vấn nhân
chứng của vụ thảm sát Mỹ Lai Trong khi họ đang tác nghiệp, ông
Giám đốc Khu chứng tích Sơn Mỹ đột ngột quát mắng, vô cớ lập
biên bản thu giữ máy quay phim của hai phóng viên
- Nhà báo Hữu Toàn (báo Công An Nhân Dân) bị một đối tượng
đe dọa và xúc phạm danh dự sau khi báo Công An Nhân Dân số ra
ngày 25/8 đăng bài “Một người mẹ liệt sĩ bị con ngược đãi”
Trang 18Khoảng 7h40 ngày 30/5/2011, trong khi đang đổ xăng tại cây xăng ở góc đường Nguyễn Thị Minh Khai và Lê Hồng Phong (TP Vinh, Nghệ An), nhà báo Võ Thanh Mai - phóng viên thường trú Báo Nông nghiệp Việt Nam tại Nghệ An - bất ngờ
bị hai đối tượng bịt mặt lao vào tấn công bằng dao Ngay sau
đó cả hai đối tượng lên xe máy tẩu thoát Nhà báo Thanh Mai được người dân đưa vào Bệnh viện Thành An - Sài Gòn cấp cứu.
Bác sĩ Nguyễn Văn Vinh - khoa Hồi sức Cấp cứu - cho biết:
“Khi được đưa vào bệnh viện, nạn nhân trong tình trạng mất máu nhiều với vết thương ở vai, tay Chúng tôi đã tiến hành khâu 21 mũi” Được biết, trong thời gian gần đây, nhà báo Thanh Mai có đăng một số bài viết phản ánh tình trạng tiêu cực ở Nghệ An, có thể đây là nguyên nhân khiến anh bị chém
để “dằn mặt”
(Sài Gòn Giải Phóng, 30/5/2011)
Tổng cộng, có 12 vụ cản trở với tính chất nghiêm trọng được báo chí phản ánh Trong đó, 7 vụ nhằm vào các nạn nhân là người tuy hoạt động báo chí nhưng lại không được cấp thẻ nhà báo, do đó không được công nhận là nhà báo
Một vụ việc được nhắc tới với liều lượng cao hơn các vụ khác (số lượng tin bài nhiều hơn trong thời gian dài hơn), là trường hợp nhà báo Trần Thế Dũng của báo Người Lao Động bị hành hung tại Lạng Sơn, sát gần một điểm nóng về buôn lậu xuyên biên giới Nhóm buôn lậu hành hung tập thể nhà báo Trần Thế Dũng, sau đó công khai đưa nạn nhân đến đồn công an rồi bỏ đi, thể hiện một sự ngang nhiên coi thường pháp luật, coi thường công dân Bệnh án của bệnh viện Việt Đức (Hà Nội) ghi rõ anh Dũng bị “chẩn đoán chấn thương
sọ não kín, tụ máu quanh hốc mắt hai bên, tụ máu xung huyết hai mắt”… Sau hơn hai tháng, cơ quan Cảnh sát Điều tra huyện Cao Lộc, Lạng Sơn đã ra quyết định không khởi tố hình sự vụ hành hung nhà báo này khiến lãnh đạo nhiều cơ quan Trung ương phải bày tỏ thái
độ Sau đó, do sức ép từ Trung ương, công an tỉnh Lạng Sơn mới khởi
tố vụ án, nhưng mới đây lại đã quyết định đình chỉ điều tra
Một vụ việc khác cũng gây thương tích cho nạn nhân (tỷ lệ thương
HỘP 2:
Trang 19tật 3%) là trường hợp nhà báo Võ Minh Châu của báo Tiền Phong.
Các vụ khác mang tính chất xúc phạm danh dự, nhân phẩm: Phóng
viên Trần Công Lũy bị còng tay, giật camera, áp giải giữa Hội chợ
Thương mại Quốc tế ĐBSCL; phóng viên Duy Bùi bị bẻ tay, giật máy
và xóa ảnh, áp giải trước mắt hàng nghìn cổ động viên trên sân Thiên
Trường… Tương tự vụ việc của nhà báo Trần Thế Dũng, đây được
coi là một trường hợp trong đó cơ quan chức năng không có sự xử lý
thỏa đáng để bảo vệ quyền lợi cho nạn nhân, đảm bảo tính nghiêm
minh của pháp luật
Nhà báo Ngô Mai Phong (báo Lao Động) sau khi viết loạt bài (đăng
trên Lao Động, tháng 3/2010) phản ánh về hoạt động khai thác than
trái phép diễn ra công khai tại Quảng Ninh trong những ngày Tết
Nguyên đán Canh Dần (12-19/2/2010), đã bị những đối tượng lạ
mặt nhắn tin khủng bố, đe dọa Nhà báo Ngô Mai Phong báo cáo với
cơ quan chức năng tỉnh Quảng Ninh (tháng 6/2011) Tuy nhiên, chỉ
không đầy một tuần sau, vào ngày 18/6/2010, trên Cổng Thông tin
Điện tử tỉnh Quảng Ninh và báo Công an Nhân dân, đã xuất hiện tin
“Phóng viên báo Lao Động bị đe dọa sát hại là không có thật”, bác bỏ
hoàn toàn việc ông Phong báo cáo, ngoài ra còn công khai danh tính
nhà báo và các nguồn cung cấp thông tin cho ông Ngô Mai Phong
Vụ việc hai phóng viên Phạm Hồng Phong (Truyền hình Kỹ thuật số
VTC) và Lê Duy Khánh (truyền hình ATV thuộc báo An Ninh Thủ
Đô) bị côn đồ chửi bới, đấm vào mặt, bóp cổ… (ngày 14/6/2011),
thủ phạm được xác định là Trần Xuân Thanh (SN 1975, trú tại xã
Phú Diễn, huyện Từ Liêm, Hà Nội) Ngày 29/9/2011, Tòa án Nhân
dân huyện Từ Liêm đã mở phiên tòa xét xử Trần Xuân Thanh và
tuyên phạt Thanh 6 tháng tù giam, về tội “Chống người thi hành
công vụ” Đây là một trong số ít trường hợp được xử lý nhanh, trong
đó lý do quan trọng là hai phóng viên này được cơ quan nhà nước
trưng tập đi làm nhiệm vụ, họ được coi là thi hành công vụ (Xem
thêm chương IV, mục 1.2, “Hoạt động báo chí – công vụ hay không
công vụ?”)
III Một số kết quả khảo sát đáng chú ý
Như đã trình bày tại phần I (Quá trình nghiên cứu trước đây – Các
định nghĩa đã có về “cản trở tác nghiệp báo chí”), cho đến nay chưa
Trang 20có một định nghĩa chính xác về “thế nào là cản trở tác nghiệp báo chí” Do vậy, trong khuôn khổ dự án “Nghiên cứu - truyền thông về các hành vi cản trở tác nghiệp báo chí”, chúng tôi đã cố gắng để đạt tới một định nghĩa đầy đủ về khái niệm này, thông qua một cuộc khảo sát với quy mô 384 người làm báo trên toàn quốc Các câu hỏi nhằm xác định bốn vấn đề sau:
- Nhận diện hành vi cản trở báo chí
- Quan niệm, nhận thức của người làm báo về hành vi cản trở tác nghiệp báo chí
- Hậu quả của hành vi cản trở tác nghiệp báo chí
- Định nghĩa rút ra về “thế nào là cản trở tác nghiệp báo chí”
III.1 Các hình thức cản trở
Các hành vi cản trở báo chí rất đa dạng Trong khuôn khổ dự án, chúng tôi tập trung liệt kê một số hành vi được các nhà báo, phóng viên cho là phổ biến nhất và bản thân họ cũng gặp phải nhiều nhất Nói cách khác, câu hỏi được chia thành hai phần chính:
l Phần các nhà báo, phóng viên nhận diện hành vi cản trở (theo bạn, như thế nào thì gọi là hành vi cản trở tác nghiệp báo chí);
l Phần các nhà báo, phóng viên chia sẻ thực tế họ đã trải qua (bạn đã
bị cản trở chưa và bị cản trở như thế nào)
Với câu hỏi “Bạn đã từng bị cản trở trong quá trình tác nghiệp chưa?”, chúng tôi nhận được câu trả lời “Có” từ 327 trên tổng số 384 phóng viên, nhà báo được hỏi, nghĩa là một tỷ lệ rất cao (87,90%)
Trang 21Với câu hỏi “Theo bạn, như thế nào thì được gọi là hành vi cản trở
tác nghiệp báo chí”, các phóng viên, nhà báo đã nhận diện khoảng
12 nhóm hành vi cản trở Đây chắc chắn chưa phải một sự thống kê,
định nghĩa đầy đủ, bởi trên thực tế, hành vi cản trở báo chí “thiên
hình vạn trạng”, có những trường hợp rất tinh vi, không thể nhận
diện Ngay cả tên gọi của các hành vi này có thể cũng chưa phản ánh
được hết nội hàm, tính chất, mức độ của nó; chẳng hạn “Gây khó dễ”
là một khái niệm rất rộng
Chúng tôi xin liệt kê 12 nhóm đã được các phóng viên, nhà báo nhận
diện, như dưới đây:
Nhóm 1 – Né tránh cung cấp thông tin
Nhóm này có thể có các biểu hiện như: Khi phóng viên gọi điện liên
hệ, đối tượng (có nghĩa vụ và thẩm quyền cung cấp thông tin) nại
các lý do sau để từ chối: “Không biết”, “Bận”, “Mệt”, “Chuyện nội bộ,
chưa/ không thể công bố được”, hoặc đùn đẩy trách nhiệm trả lời cho
người khác, cơ quan khác
l 229 trường hợp đề cập tới việc bị cản trở vì đối tượng nại lý do
“Đây là chuyện nội bộ, chưa/ không thể công bố” (cao nhất, chiếm
tỷ lệ 59,64%);
Trang 22l 228 trường hợp đề cập việc bị cản trở vì đối tượng kêu “bận” (59,38%);
l 208 trường hợp đề cập việc bị cản trở vì đối tượng đùn đẩy trách nhiệm trả lời cho người khác, cơ quan khác (54,17%);
l 188 trường hợp đề cập việc bị cản trở vì đối tượng nại lý do “Không biết” (48,96%);
l 23 trường hợp đề cập việc bị cản trở vì đối tượng nại các lý do khác
để từ chối (5,99%)
Trong số 384 phóng viên, nhà báo được hỏi có 202 người thực sự đã từng bị cản trở theo cách né tránh cung cấp thông tin (52,60%)
Nhóm 2 – Gây khó dễ
Hành vi gây khó dễ rất đa dạng, và nhiều trường hợp rất tinh vi, đủ
để người làm báo và cơ quan báo chí không thể dùng điều luật hay quy định nào về cung cấp thông tin để gây sức ép Trong 384 người được khảo sát, có 183 người xác nhận từng bị cản trở theo cách này (47,66%)
Đối tượng (có nghĩa vụ và thẩm quyền cung cấp thông tin) thường
sử dụng các chiêu như:
- Liên tục sai hẹn: Đối tượng không từ chối hẳn, mà vẫn nhận lời tiếp phóng viên, nhưng liên tục sai hẹn, cốt để phóng viên nản và bỏ cuộc (mà không thể xử lý thông tin bằng cách nói rằng đối tượng “đã từ chối tiếp xúc”) 198/384 phóng viên, nhà báo được hỏi xác định đây
là một hình thức cản trở (51,56%)
Trang 23Đi tìm hiểu khiếu nại của một bạn đọc ở xã T., huyện B., tỉnh
Bình Dương, buổi sáng tôi đến UBND xã T thì được nhân viên
ủy ban tiếp và vào trình bày sự việc với chủ tịch xã Một lúc
sau, nhân viên này quay ra nói: “Chút nữa chủ tịch bận phải
đi đám tang nên chủ tịch hẹn anh vào đầu giờ chiều” Đầu giờ
chiều, quay lại thì “chủ tịch xã đã đi họp ở trên huyện nên hẹn
phóng viên bữa khác quay lại” Tôi gọi điện thoại trực tiếp cho
chủ tịch xã thì ông này nói đang bận họp và nói chờ khoảng
nửa tiếng phó chủ tịch xã sẽ ra tiếp.
Ngồi chờ mỏi mòn gần hai tiếng đồng hồ giữa không khí oi
bức, tôi nhắc thì một nhân viên nam lấy máy điện thoại ra gọi
cho phó chủ tịch xã, rồi nói vị phó chủ tịch này “bận đi công
chuyện đột xuất nên hẹn phóng viên bữa khác quay lại”.
Mấy bữa sau, tôi liên hệ lại thì chủ tịch xã T yêu cầu phải có
giấy giới thiệu của huyện mới tiếp Lòng vòng thêm một thời
gian thì phóng viên mới nhận được lời giải thích cho chuyện
khiếu nại của bạn đọc! Có vậy thôi mà sao khó khăn dữ vậy?
Minh Hiếu (báo Pháp Luật TP.HCM, ngày 21/6/2011)
- Kéo dài thời gian bằng nhiều lý do: Gần giống dạng cản trở “liên tục
sai hẹn”, nhưng ở đây, nhân vật không hẹn cụ thể thời gian gặp, nại
các lý do khác nhau để trì hoãn việc gặp, khiến thông tin mất dần
tính thời sự 223/384 phóng viên, nhà báo được hỏi cho rằng đây là
một hình thức cản trở (chiếm tỷ lệ cao nhất, 60,68%)
- Đòi hỏi thủ tục: Mặc dù nhân vật có nghĩa vụ và thẩm quyền cung
cấp thông tin cho báo chí, nhưng vẫn đòi hỏi thêm giấy tờ thì mới
tiếp phóng viên, ví dụ thẻ nhà báo, giấy giới thiệu của cơ quan báo
chí, giấy mời riêng của cơ quan chức năng… Đây rõ ràng là hành vi
cản trở, nhưng chưa bao giờ bị nhận diện và rất khó xử lý 213/384
phóng viên, nhà báo nhận diện màn “đòi hỏi thủ tục” này là hành vi
cản trở (55,47%);
HỘP 3:
PHÓNG VIÊN PHẢI ĐI LÒNG VÒNG
Trang 24Ở cấp quận, một số nơi chấp hành “quy chế phát ngôn” quá triệt để Việc lớn nhỏ gì cũng “phải gặp, phải xin phép người phát ngôn” Thậm chí có lần khi tôi hỏi về chuyên môn trong ngành chứ không phải trường hợp cụ thể nào, một vị trưởng phòng ở quận X cũng né vì: “Lên báo là phải xin ý kiến của chủ tịch quận”.
Ấy là chưa kể lãnh đạo cao nhất cơ quan thường xuyên đi họp, muốn gặp họ đôi khi phải đăng ký trước cả tuần Việc gì cũng
có hai mặt Khi nhà báo bị hạn chế thông tin, bị né trả lời
từ nguồn chính thống thì buộc lòng họ phải lấy từ các nguồn khác Nếu nội dung bài viết chưa được chính xác, đa chiều thì không chỉ nhà báo bị ảnh hưởng mà chính những cơ quan, cá nhân có trách nhiệm cũng bị ảnh hưởng Khi ấy phải thấy đó
là phần lỗi rất lớn của những người vin “quy chế phát ngôn”
để né báo chí.
Hà Nguyễn (báo Pháp Luật TP.HCM, ngày 21/6/2011)
- Cắt liên lạc: Đây là kiểu hành vi cản trở trong đó đối tượng chủ
động tắt máy điện thoại, cắt mọi kênh liên lạc qua điện thoại, email, fax… “biến mất một cách bí ẩn” Có trường hợp, đối tượng đồng ý tiếp xúc, nhưng khi phóng viên đến địa điểm hẹn thì không gặp, gọi điện thì đối tượng không bật máy 150/384 phóng viên, nhà báo được hỏi đề cập tới hình thức cản trở này (39,06%);
- Vòi tiền, đòi “trả ơn”, “trả công”: Trường hợp này, đối tượng thường
đặt điều kiện để cung cấp thông tin, đòi phóng viên trả ơn, trả công bằng quà cáp biếu xén 85/384 phóng viên, nhà báo được hỏi cho rằng đây là một hình thức cản trở (22,14%);
Trang 25loại hành vi cản trở tác nghiệp báo chí Việc đối tượng tiến hành mua
chuộc nhằm tác động để phóng viên, nhà báo hoặc là không theo
đuổi vụ việc nữa, hoặc là xử lý nội dung tin, bài theo chủ ý của đối
tượng Mua chuộc có nhiều hình thức trong thực tế, nhưng căn cứ
vào định nghĩa do các phóng viên, nhà báo được khảo sát đưa ra, có
thể thấy hai hình thức mua chuộc chủ yếu là bằng lợi ích (tiền) và
bằng tác động vào một mối quan hệ nào đó có ảnh hưởng tới nhà
báo
l 259/384 phóng viên, nhà báo được khảo sát cho rằng có chuyện
đối tượng gạ gẫm, mua chuộc bằng quan hệ (67,45%);
l 177/384 người cho rằng có chuyện đối tượng gạ gẫm, mua chuộc
bằng lợi ích (46,09%)
94 người cho biết đã ít nhất một lần bị gạ gẫm, mua chuộc (24,48%)
Dưới đây là một trường hợp điển hình của việc cản trở tác nghiệp
bằng cách mua chuộc phóng viên (trích thư của nhà báo Cao Hùng
(cơ quan thường trú của báo Lao Động tại TP.HCM) gửi Tổng Biên
tập báo Lao Động, ngày 28/3/2011):
(…) Kể từ tháng 10/2010 đến nay, xung quanh các bê bối xảy ra tại
Trường Cao đẳng Điện Lực TP.HCM, tôi đã viết khoảng 10 tin, bài
(…).
Bài báo đầu tiên, lãnh đạo cơ quan thường trú (CQTT) ký duyệt và Ban
Biên tập cho đăng Song, đến bài thứ hai, khi tôi đã nộp lên bàn lãnh
đạo, thì thật bất ngờ, lãnh đạo CQTT thông báo cho tôi biết rằng: Một
ông phụ trách Đảng ủy phía Nam của Tập đoàn Điện lực Việt Nam sẽ
dẫn ông Nguyễn Vĩnh Nghiệp (Hiệu trưởng trường) tới gặp lãnh đạo
CQTT Tôi khuyên lãnh đạo không nên gặp các đối tượng trên, khi
phóng viên đang viết bài phanh phui sai phạm Tuy nhiên, phía lãnh
đạo CQTT vẫn tiếp xúc Và sau đó, bài báo thứ 2 của tôi buộc phải bị
gác lại.
(…) Sau bài báo thứ hai, tuân thủ chỉ đạo của lãnh đạo CQTT, tôi đã
xuống làm việc với ông Nghiệp và 3 cán bộ lãnh đạo khác của Trường
Cao đẳng Điện Lực, ngay tại phòng làm việc của ông Nghiệp.
Trong buổi làm việc này, ông Nghiệp cũng như Ban giám hiệu nhà
Trang 26trường không có một cơ sở chứng lý nào thuyết phục nhằm phản hồi lại hai bài báo Họ thừa nhận có các vụ việc báo nêu và ông Nghiệp xin báo đừng đăng nữa Cuối buổi làm việc, tôi bước ra khỏi phòng ông Nghiệp để ra về, thì ông Nghiệp, một mặt quát tháo đuổi cả ba cán bộ dưới quyền ra khỏi phòng; đồng thời tới hộc bàn lấy ra một phong bì đựng tiền, lao về phía tôi, kéo tôi trở ngược vào trong phòng, hòng hối lộ phóng viên một cách trơ trẽn giữa thanh thiên bạch nhật Tôi đã nghiêm khắc cảnh cáo hành vi vi phạm luật pháp của ông Nghiệp và đi ra khỏi trường (…)
Trong 15 năm công tác ở báo Lao Động, nhà báo Cao Hùng – nổi tiếng với các loạt bài chống tiêu cực và bảo vệ môi trường – cũng nhiều lần bị đối tượng xã hội đe dọa giết (“chặt đầu cắt tai”…) hoặc hối lộ (mời phóng viên đến gặp và chủ động chồng cọc tiền hàng chục triệu đồng trước mặt)
Nhóm 4 – Gián tiếp ngăn chặn hoạt động tác nghiệp
Một hình thức cản trở “rất hiệu quả” là đối tượng tác động gián tiếp vào phóng viên, nhà báo thông qua một bên thứ ba: lãnh đạo cơ quan báo chí, đồng nghiệp, người quen, bạn bè, thậm chí gia đình
l 280/384 người được khảo sát cho biết có khả năng phóng viên, nhà báo bị cản trở tác nghiệp thông qua chính lãnh đạo của mình, hoặc từng chứng kiến điều này (tỷ lệ cao nhất, 72,92%);
l 192 trường hợp cho rằng phóng viên, nhà báo có thể bị tác động thông qua đồng nghiệp, bạn bè, người quen, hoặc từng chứng kiến điều này (50%%);
l 114 trường hợp cho rằng phóng viên, nhà báo có thể bị tác động thông qua gia đình, họ hàng thân thích, hoặc từng chứng kiến điều này (29,69%)
130 người từng bị cản trở trên thực tế theo cách này (33,85%)
Lá thư của nhà báo Cao Hùng gửi Tổng Biên tập báo cũng phản ánh nghi vấn của nhà báo về khả năng đối tượng có sự tác động đến lãnh đạo tòa soạn để gác bài, cản trở tác nghiệp của nhà báo
(…) Vài ngày sau, tôi viết tiếp bài báo thứ ba, có đưa nội dung buổi làm việc với ông Nghiệp Lãnh đạo CQTT đã ký duyệt và gửi ra tòa soạn
Trang 27Chị Phương Yên lên trang, dự kiến sẽ đăng bài báo trên Bất ngờ, vào
một ngày nọ, khoảng 16 giờ chiều, chị Yên báo cho tôi biết bài báo đã
bị Ban Công đoàn lột ra, bởi có văn bản của EVN đề nghị ngừng đăng,
vì EVN không muốn tư tưởng cán bộ công nhân viên Trường Cao đẳng
Điện Lực bị xáo trộn, vì đơn vị đó sắp Đại hội Công đoàn.
Tôi không thể nào hiểu nổi, tại sao chỉ vì một lý do … chẳng ra đâu vào
đâu, mà một tờ báo lớn như Lao Động lại nghe theo mà gác bài của
phóng viên Tôi vô cùng bức xúc, nên đã đề nghị Thư ký tòa soạn dời bài
sang trang 7 Nhưng tới nửa đêm, theo phản ánh của anh em ngoài ấy,
lãnh đạo báo đã lột bài viết của tôi xuống lần thứ hai (…)
Sau đó, tôi lại được lãnh đạo CQTT mời tới cơ quan để làm việc với ông
Trần Văn Ngọc – Chủ tịch Công đoàn Tập đoàn Điện lực Việt Nam
Trong thâm tâm, tôi không hề muốn gặp bất kỳ ai; một khi bài viết
của tôi không có gì sai và bản thân tôi cũng không vi phạm bất kỳ điều
gì về tư cách, đạo đức của người viết báo Song, tuân thủ yêu cầu của
lãnh đạo CQTT, tôi chấp nhận gặp ông Ngọc ngay tại phòng làm việc
của lãnh đạo CQTT Khoảng gần trưa, ông Ngọc tới cơ quan, nhưng
lại… đèo thêm ông Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Điện Lực Tôi đã từ
chối gặp ông Hiệu trưởng và xin mời ông ấy ra khỏi phòng để lãnh đạo
CQTT và tôi làm việc riêng với ông Ngọc (…)
Nhóm 5 – Thu giữ phương tiện tác nghiệp
Chúng tôi gọi chung thẻ nhà báo, máy ghi âm, máy ghi hình (chụp
ảnh và quay phim, cùng hệ thống thiết bị, vật tư đồng bộ đi kèm), và
tài liệu phục vụ tác nghiệp trong trường hợp cụ thể là các phương
tiện tác nghiệp của phóng viên, nhà báo
Khảo sát của RED đối với 384 phóng viên, nhà báo trên toàn quốc
Trang 2879/384 người từng bị thu giữ phương tiện tác nghiệp trên thực tế (20,57%).
Thông thường khi nói tới hành động “thu giữ”, chúng ta hiểu đó là việc làm của cơ quan chức năng Điều đáng chú ý ở đây là trong rất nhiều trường hợp, phóng viên, nhà báo bị những đối tượng hoàn toàn không có thẩm quyền, không thuộc cơ quan chức năng nào, giằng giật máy ảnh Bản thân những nhân viên thuộc cơ quan công quyền cũng có những người lạm dụng quyền hạn, chức vụ để yêu cầu phóng viên, nhà báo giao nộp máy ảnh một cách vô lối, không theo quy định nào, theo như bài viết có tính “khiếu nại” dưới đây của phóng viên Kiều Vượng (website Vtinnhanh)
Trang 29“Lúc 7h30 ngày 18/8/2011, phóng viên chúng tôi bao gồm hai
người có mặt tại thôn Tân Hạ, xã Quang Sơn, thị xã Tam Điệp,
tỉnh Ninh Bình (bên ngoài trụ sở Công ty Adora) Khi chúng
tôi đang tác nghiệp thì có hai người tự xưng danh là Lãnh đạo
xã Quang Sơn đến giật máy ảnh và kéo xe của phóng viên vào
lán xe của Công ty Cùng lúc đó, trung tá cảnh sát Vũ Đức
Thế yêu cầu một phóng viên “nộp máy ảnh” vì tác nghiệp sai
quy định khi chưa “xin phép” chính quyền địa phương?! Phóng
viên còn lại chưa có hoạt động tác nghiệp gì thì bị lực lượng
này đuổi ra khỏi hiện trường.
Khi phóng viên đầu tiên xuất trình các giấy tờ cần thiết, đồng
thời khẳng định việc tác nghiệp của các phóng viên tại thời
điểm trên là không vi phạm pháp luật thì bị các lực lượng gồm
công an, bảo vệ của Công ty… dùng lời nói để đe dọa cản trở
phóng viên tác nghiệp.
Sau đó, trung tá CA Phạm Tường Lâm yêu cầu phóng viên
phải “giao nộp máy ảnh”(?) Khi không được chấp thuận, ông
Lâm đã ép buộc phóng viên mở máy ảnh để xóa tất cả dữ liệu
mà phóng viên đã tác nghiệp tại đây Biết tình hình sẽ khó
khăn nên phóng viên đành phải tìm cách để bảo vệ phương
tiện cũng như dữ liệu tác nghiệp của mình (…)
(Bài “Công nhân đình công, phóng viên tác nghiệp bị cản trở”
– Kiều Vượng – website Vtinnhanh, 23/8/2011)
Nhóm 6 – Phá hoại, tiêu hủy phương tiện tác nghiệp
Nghiêm trọng hơn hành vi thu giữ là hành vi phá hoại, tiêu hủy
phương tiện tác nghiệp của người làm báo Theo khảo sát của RED:
l 244/384 phóng viên, nhà báo từng chứng kiến hoặc nghe nói đến
các vụ đồng nghiệp bị phá hoại máy móc thiết bị, và coi đó là hành
Trang 3047/384 người (12,24%) cho biết chính họ từng là nạn nhân của hành động phá hoại, tiêu hủy phương tiện tác nghiệp.
Nhóm 7 – Đe dọa
320 trên tổng số 384 phóng viên, nhà báo được hỏi khẳng định rằng
đe dọa, khủng bố tinh thần rõ ràng là một loại hành vi cản trở tác nghiệp báo chí (tỷ lệ 83,33%)
175 người (45,57%) cho rằng hành vi đe dọa, khủng bố nhiều khi không nhằm vào phóng viên, nhà báo mà lại vào thân nhân, gia đình
họ, và đấy cũng là hành vi cản trở
71 người từng là nạn nhân của hành động đe dọa, khủng bố (nhằm vào họ hoặc vào người thân); chiếm tỷ lệ 18,49% trong tổng số 384 người được hỏi
Hành vi này mức độ khá nghiêm trọng, nhiều trường hợp có dấu hiệu hình sự, cho nên không khó nhận diện
Trang 31Tây Nguyên là vùng đất nổi lên nhiều mâu thuẫn, phức tạp,
như dân di cư, nạn phá rừng, tàn phá động vật quý hiếm, phá
vỡ kế hoạch của chính quyền địa phương, chất lượng cuộc sống
suy giảm Về mặt xã hội, pháp luật chưa được thực thi nghiêm
minh, chất lượng hệ thống cán bộ còn yếu kém, tranh chấp
khiếu kiện diễn ra trên nhiều lĩnh vực.
Báo chí ở khu vực Tây Nguyên là lực lượng mạnh, phản ánh
khá tốt thực trạng nóng bỏng của Tây Nguyên Tuy nhiên, hiệu
quả không phụ thuộc vào sự phản ánh của báo chí Nhiều vụ
việc, ví dụ phá rừng, sau khi được phản ánh trên báo chí lại
rơi vào im lặng Tác động của báo chí đối với các nhóm lợi ích
hầu như không đáng kể Hầu hết các vụ việc do báo chí phát
hiện đều không được giải quyết, chỉ một số rất ít có hồi âm
Cơ quan chức năng nhiều nơi tỏ ra thờ ơ, vô can Làm báo
ở những địa phương như Tây Nguyên có thể nói là rất nguy
hiểm Bản thân tôi đã gặp hầu hết các hình thức cản trở, chỉ
chưa bị hành hung thôi Đe dọa, khủng bố tinh thần thì đã có,
mà hậu quả lớn nhất là bị thiệt hại về tài sản, xe ô-tô bị đốt
Về phía người dân, họ ủng hộ nhiệt tình, tôn trọng và tích cực
hợp tác với nhà báo Thái độ bất hợp tác, nếu có, chỉ rơi vào
trường hợp báo chí đang phản ánh tiêu cực của người dân
(Nhà báo Hoàng Thiên Nga, trưởng ban đại diện báo Tiền
Phong khu vực Tây Nguyên)
Nhóm 8 – Giữ người
Hành vi cản trở này đã có dấu hiệu hình sự (Điều 123 Bộ luật Hình
sự về Tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật), xâm phạm quyền
công dân thấy rõ, cho nên nó không phải là một dạng cản trở tinh vi
Tuy thế, mức độ liều lĩnh, nguy hiểm, coi thường pháp luật của đối
tượng thì lại cao, cho nên đối tượng cản trở trong các trường hợp
nhìn chung là thành phần ít học, “đối tượng xã hội” (lưu manh, côn
đồ, lâm tặc…) Các vụ giữ người, nhất là giữ phóng viên, nhà báo
đang tác nghiệp hợp pháp, do đó thường được coi là “chuyện lớn”, đủ
để xuất hiện trên mặt báo
HỘP 6:
Trang 32Theo khảo sát của RED:
l 206 phóng viên, nhà báo nhận diện giam giữ, nhốt là hành vi cản trở tác nghiệp báo chí (53,65%);
l 247 phóng viên, nhà báo liệt hành vi “giữ chân” nhằm hạn chế tác nghiệp cũng giống như hành vi câu lưu trái pháp luật (64,32%);
l 119 phóng viên, nhà báo coi hành vi còng tay, khóa tay thuộc nhóm hành vi cản trở “giữ người” (30,99%)
55/384 người từng thực sự bị cản trở theo cách này (14,32%).Dưới đây là bản tường trình của phóng viên Trần Công Lũy gửi báo Công Lý, ngày 30/5/2011, về việc anh bị lực lượng cảnh sát cơ động còng tay vô cớ tại một hội chợ ở An Giang
(…) Khoảng 12 giờ 15 phút chúng tôi đến trung tâm hội chợ tọa lạc tại khu đất trống thuộc thị trấn Tịnh Biên, huyện Tịnh Biên, tỉnh An Giang Lúc này là trưa nên Hội chợ cũng vắng thưa người tham quan mua sắm Tôi dùng máy camera chụp ảnh lại cảnh người dân mua sắm ở các gian hàng, ảnh tảng đường thốt nốt…
Lúc này tôi nghe có tiếng tranh luận giữa một số người, nội dung gì thì tôi không rõ Khi tôi đến chỗ ấy thì thấy có hai người phụ nữ đang nói chuyện với một người thanh niên tầm hơn 25 tuổi đang ngồi vắt chân trên xe gắn máy.
Lúc này trên tay tôi vẫn còn cầm camera Người thanh niên này nói:
- Quay gì vậy ông nội?
Do tôi cũng không biết ông này là ai nên tôi không trả lời Liền sau đó ông này nói to: “Ông không được quay phim chụp ảnh ở đây”
Tôi nói ở đây tôi đâu thấy có bảng cấm nào đâu?
Rồi xuất hiện thêm một người thanh niên mập, mặc áo sơ mi ngắn tay
và quần sọt tới hét: “Tôi nói không cho quay là không được quay” Tôi lặp lại ý như nói với người thanh niên khi trước Và nói tôi là nhà báo đưa tin hội chợ sao mà không được chụp ảnh?
Trang 33Người thanh niên áo vàng bỏ xuống xe và lấy điện thoại gọi cho ai đó
còn người mập thì hét vào mặt tôi: “Nhà báo cũng không được quay
Muốn tôi lấy máy đập không? Báo chí là cái gì?”
Khi gọi điện xong thì tôi thấy có hai chiến sĩ cảnh sát cơ động chạy đến
Lúc này người mập dùng tay chụp camera của tôi Theo phản ứng tự
nhiên tôi thu máy lại và xô họ ra Người này xông vào và hô còng tay
nó lại Cảnh sát cơ động móc còng ra Tôi la lớn: “Tôi là phóng viên
tác nghiệp, phạm tội gì mà còng?” Bà con đang mua sắm gần đó đi
tới xem chừng hơn 20 người Lúc này nhà báo Quốc Huy cũng vừa đi
tới nên móc thẻ nhà báo ra và nói to: “Chúng tôi là nhà báo đang tác
nghiệp, phạm tội gì mà bắt?” Bà con khi biết chuyện cũng la lên: “Sao
bắt người ta?” Do không biết hai thanh niên mặc thường phục là ai nên
tôi giữ máy một cách quyết liệt Ngay sau đó có lực lượng bảo vệ chuyên
nghiệp chừng 5-6 người tới cùng với hai cảnh sát cơ động và hai người
mặc thường xông vào người tôi, rồi người bẻ tay, người bóp cổ, kẻ nắm
đầu và còng ngoặt hai tay tôi ra phía sau Sau khi còng được tôi họ cho
hai cảnh sát cơ động xốc hai tay tôi lôi về trụ sở công an thị trấn Tịnh
Biên cách nơi xảy ra vụ việc gần 2 km trước sự chứng kiến của đông đảo
người dân, lái xe ôm tại khu vực đó Một số người dân còn xông vào lực
lượng công an phân bua, đòi họ có chuyện gì thì cũng mở còng cho nhà
báo nhưng bất thành
Đến trụ sở công an thị trấn họ cho tôi ngồi vào nghế, tay vẫn còng xiết
hết mức rất đau, tôi đề nghị được nói lỏng nhưng họ bỏ ngoài tai
Chừng 30 phút sau, có một người đàn ông mặc đỏ gay, nực mùi rượu,
trên cổ áo ông ta còn vắt cái khăn lạnh, chứng tỏ ông này vừa mới đi
uống rượu ở đâu đó mới về Ông này hỏi tôi là ai, làm gì bị bắt, đòi xem
thẻ nhà báo, giấy giới thiệu công vụ… Do tôi đang bị còng không lấy
giấy tờ được nên ông này cho người mở một bên còng cho tôi Tôi trình
giấy giới thiệu của báo Công Lý, Quốc Huy thì trình thẻ nhà báo Ông
này tự xưng là Sáu Kiêu, Phó trưởng Công an huyện Sau khi xem xong
biết chúng tôi là phóng viên thật nên ông này trả lại và nói chờ người có
trách nhiệm đến làm việc.
Một lúc sau có người cũng mặc thường phục giới thiệu tên là Lê Thành
Đồng, phụ trách An ninh của Công an huyện Tịnh Biên… Ông Đồng đề
nghị cảnh sát cơ động mở còng luôn cho tôi nhưng tôi không đồng ý và
Trang 34đề nghị lạnh đạo công an huyện phải giải thích vì sao bắt giữ tôi, hoặc lập biên bản sự việc thì tôi mới cho tháo còng.
Ông Đồng cho gọi một người sau này giới thiệu là Thiếu tá Trần Văn Hai, Đội trưởng Cảnh sát Hình sự Công an huyện lập biên bản “Ghi lời khai”… và tôi đã trình bày đúng phần trên đây Tôi đề nghị thêm: một là phải cung cấp cho tôi họ tên, cấp bậc chức vụ của hai người mặc thường phục hành hung tôi; thứ hai, là nếu như công an thấy việc làm mình là sai thì phải đưa tôi qua bên hội chợ và tháo còng ngay bên đó thì tôi mới cho mở còng.
Sau khi hội ý với ai đó, ông Hai cho biết tháo còng bên hội chợ thì không tiện, mong thông cảm, còn tên hai thanh niên kia thì cũng phải chờ ý kiến lãnh đạo Chừng 10 phút sau ông Lê Thành Đồng lại vào và cho biết người thanh niên áo vàng tên là Tân, cán bộ cảnh sát hình sự huyện, còn người mập tên là Sang, cán bộ cảnh sát hình sự tỉnh An Giang tăng cường cho huyện; về cấp bậc, họ tên đầy đủ thì “xin lỗi chỉ cho biết tới
đó thôi”.
Nhóm 9 – Quấy rối tình dục (để không tác nghiệp được)
Quấy rối tình dục là một hành vi nghiêm trọng nhằm vào công dân Một trong những lý do khiến nghề báo bị coi là “nghề nguy hiểm” là các phóng viên, nhà báo (cả nam và nữ) đều có nguy cơ trở thành nạn nhân của quấy rối tình dục Tuy nhiên, khảo sát của RED chỉ giới hạn ở những hành vi quấy rối nhằm mục đích đe dọa, gây nhiễu
để phóng viên, nhà báo không tác nghiệp được Với xác định này, tỷ
lệ phóng viên, nhà báo bị quấy rối tình dục để không tác nghiệp được chỉ chiếm 18 trường hợp trên tổng số 384 người được hỏi
80 trong số 384 người được hỏi cho rằng quấy rối tình dục để không tác nghiệp được là hành vi cản trở báo chí (20,83%) 18 người đã thực
sự là nạn nhân của hành vi cản trở này (4,69%)
Nhóm 10 – Bôi nhọ, vu khống
207 trên tổng số 384 phóng viên, nhà báo được hỏi cho rằng nói xấu, bôi nhọ, vu khống người làm báo cũng là một loại hành vi cản trở tác nghiệp báo chí (53,91%), vì nó gây ra nhiều hậu quả, mà nhẹ nhàng nhất là người làm báo mất tinh thần, không hoàn thành được công
Trang 35việc (xem phần III.3., “Hậu quả của hành vi cản trở tác nghiệp báo
chí”)
35 người từng thực sự bị cản trở theo cách này (9,11%)
Trích thư của nhà báo Cao Hùng (cơ quan thường trú báo Lao
Động) gửi lãnh đạo, ngày 28/3/2011:
(…) Phía lãnh đạo Trường Cao đẳng Điện Lực còn rêu rao đã “mua”
được báo Lao Động rồi Thậm chí, tôi còn trao cho ông Ngọc một ảnh
chụp dòng chữ do ông Trần Huy Thanh – một trưởng khoa Trường Cao
đẳng Độc Lập – viết công khai lên bảng thông tin giữa sân trường rằng
“muốn có tiền, hãy đi làm phóng viên báo Lao Động” (?!) Tôi cho đó là
một hành vi vô văn hóa, xúc phạm nghiêm trọng, trước hết với uy tín
của báo Lao Động; kế đó, là hành vi nói sai sự thật, cố tình bôi nhọ, xúc
phạm tới danh dự, nhân phẩm của phóng viên báo Lao Động.
(…) Khi phóng viên viết bài, suốt thời gian 7 ngày, lãnh đạo báo gác bài
phóng viên mà không hề hồi âm, cho phóng viên biết bài đã bị gác vì lý
này hay lý do kia, thì có vi phạm nguyên tắc hay không ? Lẽ ra, phóng
viên cần được biết ngay tức thời rằng, bài báo bị gác do viết còn sai sót,
hoặc phóng viên có dấu hiệu ăn hối lộ phía bị phê phán.v.v… Nếu được
thông báo và có lý do xác đáng, tôi tâm phục khẩu phục và chấp nhận
bị gác bài mà không áy náy điều gì Đằng này, sau 7 ngày không có ý
kiến gì với phóng viên, tới khi báo ra, lãnh đạo báo mới cho biết bài báo
“không có thông tin gì mới” (?).
Tiếp theo đó là ra quyết định xử phạt tôi Thiết nghĩ ở đây, cho dù tôi có
mắc sai phạm của báo, thì so với những gì phóng viên thực hiện, (mang
lại kết quả tốt là kẻ sai phạm phải ra đi, giúp hàng loạt cán bộ công nhân
viên tại Trường Cao đẳng Điện Lực đòi được công bằng), sai phạm đó
cũng không đáng kể Bởi lẽ, phóng viên của báo đã điều tra chính xác các
sai phạm Về mặt danh dự, các bài báo đã là minh chứng hùng hồn cho
cả tập thể cán bộ công nhân viên Trường Cao đẳng Điện Lực một chân
lý: Báo Lao Động đã không bị mua như một số người trong ê kíp của ông
Hiệu trưởng từng rêu rao bôi nhọ tờ báo Qua đó, uy tín của tờ báo càng
được nâng cao trong bạn đọc Lẽ ra, với những gì phóng viên đã làm, ít
ra lãnh đạo báo phải động viên, an ủi; đằng này, trái lại, một… cái tát
vào mặt phóng viên chỉ vì vi phạm quy định trên.
Trang 36Nhóm 11 – Tấn công, gây thương tích
Đây là hành vi phạm tội hình sự nghiêm trọng với tính chất côn đồ thấy rõ, cho nên không khó nhận diện nó: 237 trong tổng số 384 phóng viên, nhà báo được hỏi cho rằng tấn công, gây thương tích là hành vi cản trở tác nghiệp báo chí (61,72%)
Đặc biệt, 35 trên tổng số 384 người được hỏi đã từng bị tấn công, gây thương tích trong quá trình tác nghiệp (9,11%), và không một trường hợp nào trong số này được chứng kiến đối tượng tấn công bị
xử lý theo pháp luật sau đó Nguyên nhân có thể do các vụ việc đều
“chưa đủ nghiêm trọng” để cả dư luận báo chí lẫn cơ quan chức năng vào cuộc Đây là điều nhà báo Trần Đức Chính, Tổng Biên tập báo Nhà báo và Công luận (cơ quan ngôn luận của Hội Nhà báo Việt Nam), từng nói: “… Trong quá trình tác nghiệp nhà báo thường phải đối mặt với nhiều khó khăn, nguy hiểm, nhưng thực tế lại đang thiếu những quy định pháp lý để bảo vệ danh dự, tính mạng và tài sản của nhà báo, cũng như là bảo vệ quyền được thu thập thông tin như Luật Báo chí đã quy định Trong khi đó việc xử lý những kẻ côn đồ,
vi phạm pháp luật theo pháp luật hình sự lại chiếm một tỷ lệ rất nhỏ
và các vụ việc đều đợi kết quả giám định thương tật của nhà báo, nếu đạt 11% trở lên mới khởi tố theo Điều 104 Bộ Luật Hình sự về tội Cố
ý gây thương tích” (Hội thảo “Nhà báo tác nghiệp trong tình huống nóng”, Hà Nội, tháng 8/2010)
Nhóm 12 – Trả thù
Hành động trả thù thường diễn ra sau khi tác phẩm báo chí đã được công bố, nếu xét theo tiêu chí này, nó không phải là “cản trở tác nghiệp báo chí” Tuy nhiên, điều nguy hiểm là hành động trả thù gây những hậu quả rất nghiêm trọng (về tinh thần, thể xác, thậm chí đe dọa tính mạng) cho phóng viên, nhà báo, và làm họ mất tinh thần, không thể tiếp tục xông xáo, nhiệt tình cống hiến trong nghề Trong một số trường hợp, sự trả thù diễn ra khi nhà báo mới công
bố được một phần thông tin mà đối tượng đã ra tay nhằm làm cho nhà báo không dám công bố thông tin nữa Nếu tính đến khía cạnh này thì trả thù cũng là một dạng hành vi cản trở tác nghiệp báo chí
197 trên tổng số 384 phóng viên, nhà báo được hỏi xác nhận điều
đó (51,30%)
Trang 3729 người đã thực sự bị trả thù liên quan đến hoạt động tác nghiệp
(7,55%)
Kết luận (cho phần III.1, Các hình thức cản trở)
12 nhóm hành vi cản trở mà 384 phóng viên, nhà báo trên toàn quốc
nhận diện chưa thể là đầy đủ, vì như đã nói ở trên, cản trở tác nghiệp
báo chí, trên thực tế, “thiên hình vạn trạng” Có những hình thức cản
trở rất khó xác định và phân loại, do đó chúng tôi gọi chung là “các
hành vi khác” Thực tế, có 9 phóng viên, nhà báo (tỷ lệ 2,34%) cho biết
đã bị cản trở bằng “các hành vi khác đó”, ví dụ: đối tượng phủ nhận
thông tin đã cung cấp (dù phóng viên, nhà báo có bằng chứng ghi âm
hay không); và mượn báo khác “đánh” lại v.v…
Ngoài những trường hợp cản trở thấy rõ như thu giữ, phá hoại
phương tiện tác nghiệp (nhóm 5 và 6), đe dọa (nhóm 7), giữ người
(nhóm 8), tấn công và/hoặc gây thương tích (nhóm 11), còn có
những hình thức cản trở rất tinh vi như: né tránh cung cấp thông
tin (nhóm 1), gây khó dễ (nhóm 2), ngăn chặn gián tiếp qua bên thứ
ba (nhóm 4)
Các phóng viên, nhà báo được khảo sát làm việc trong tất cả các loại
hình báo chí: báo in (257 người), báo điện tử (53), truyền hình (44),
phát thanh (12)… cho nên ý kiến của họ bao quát được bức tranh
báo chí Việt Nam, trên diện rộng Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy
rủi ro bị cản trở là tương đương nhau trên mọi loại hình báo chí, dù
hình thức cản trở có thể khác nhau ít nhiều: phóng viên truyền hình
và phóng viên ảnh có nguy cơ bị thu giữ, đập phá phương tiện tác
nghiệp cao hơn phóng viên báo in Tuy nhiên, điều này cũng còn
phụ thuộc vào bản thân cơ quan báo chí: Thông thường phóng viên
của đài lớn (như Ban Thời sự Đài Truyền hình Việt Nam VTV) ít có
rủi ro bị đe dọa, tấn công… như các đài địa phương, báo nhỏ
Trang 38“Tôi làm ở Đài nên không ngại chuyện bị cản trở lắm Các sự kiện chính trị-xã hội, hội thảo lớn nhỏ, chúng tôi đều nhận được giấy mời của ban tổ chức, nhiều khi chỉ đi làm theo giấy mời thôi đã không hết việc.
Vấn đề “bị cản trở” không đặt ra với chúng tôi lắm Thường chúng tôi liên hệ qua điện thoại trước, nếu “bên kia” bất hợp tác, chúng tôi có thể mang thiết bị đến tận cơ sở của họ, đứng ở ngoài quay vào và thuyết minh rằng “đã liên hệ nhưng bị đối tượng từ chối”.
(Một biên tập viên ban Thời sự VTV, trao đổi với nhóm khảo sát, ngày 15/7/2011)
Lực lượng phóng viên làm cho các tờ báo và website nhỏ là những người có xác suất bị cản trở rất cao mà khả năng được bảo vệ trước pháp luật thì lại thấp, vì như đã nói ở phần I.1, về mặt pháp luật, họ không được thừa nhận là nhà báo, là người thi hành công vụ Đối tượng cản trở thường gặp được nhận diện và phân loại thành 5 nhóm chính: Đối tượng xã hội, người dân bình thường, tổ chức xã hội, doanh nghiệp, cán bộ trong các cơ quan Nhà nước
Trong số 384 phóng viên và nhà báo được khảo sát trên toàn quốc:
HỘP 7:
Trang 39l 149 người cho biết họ từng bị cản trở bởi các đối tượng xã hội (lưu
manh, côn đồ, buôn lậu, lâm tặc…), chiếm tỷ lệ 38,80%;
l 43 người từng bị người dân thường cản trở, chiếm tỷ lệ 11,02%;
l 81 người từng bị tổ chức xã hội (bệnh viện, trường học…) cản trở,
chiếm tỷ lệ 21,09%;
l 165 người từng bị doanh nghiệp cản trở, chiếm tỷ lệ 42,97%;
l 289 người từng bị cán bộ, nhân viên trong cơ quan Nhà nước cản
trở, chiếm tỷ lệ 75,26%
l 14 người bị những đối tượng khác cản trở (3,65%)
Như vậy, phóng viên, nhà báo bị cản trở tác nghiệp nhiều nhất là
cán bộ, nhân viên trong các cơ quan Nhà nước, thứ đến là từ khối
doanh nghiệp Đối tượng xã hội kiểu lưu manh, côn đồ chỉ xếp thứ
ba trong những lực lượng cản trở báo chí Những người dân thường
cũng là một bộ phận gây cản trở tác nghiệp báo chí, nhưng số này có
lẽ chủ yếu chỉ do nhận thức kém, chẳng hạn, họ bất hợp tác với báo
chí chỉ để… cho vui (Xem phần B, III, Nguyên nhân từ phía các đối
tượng cản trở)
Trang 40Trong công việc, tôi có đôi khi gặp cản trở, như là: Người phát ngôn của cơ quan không nắm được vấn đề, mà gặp người đứng đầu thì rất khó Các doanh nghiệp chỉ hợp tác khi có lợi cho họ, khi phản ánh tiêu cực thì không hợp tác Tuy nhiên, đối tượng cản trở nhiều nhất là các cơ quan chức năng, cơ quan nhà nước Nguyên nhân là do thông thường họ không muốn mình đưa tin sơ suất về họ, vụ việc vẫn chưa được giải quyết xong
Có trường hợp họ tác động qua đồng nghiệp, bạn bè để can thiệp Nhiều khi đối tượng bôi nhọ nhà báo (tung tin là nhà báo nhận tiền, cốt hạ thấp danh dự nhà báo…) Nhẹ nhàng nhất thì họ làm cho việc thu thập thông tin kéo dài hoặc không thu thập được, bài báo khó hoàn thành.
(Nhà báo Ngô Hồng Thủy, báo Lao Động ở Cần Thơ)
Về các lĩnh vực tác nghiệp hay bị cản trở nhất, khảo sát trên 384 phóng viên, nhà báo cho thấy họ thường gặp cản trở khi đang tác nghiệp:
l Phản ánh một vấn đề thời sự xã hội: 215 trường hợp (55,99%);
l Chống tiêu cực về tài chính: 176 (45,83%);
l Liên quan đến quản lý đất đai: 156 (40,63%);
l Chống xâm hại môi trường: 144 (37,50%);
l Liên quan đến quản lý tài nguyên, khoáng sản: 130 (33,85%);
l Liên quan đến hoạt động điều tra, truy tố, xét xử: 126 (32,81%);
l Liên quan đến công tác cán bộ: 99 (25,78%);