Nhận thức về đạo làm người của trần quốc tuấn qua tác phẩm hịch tướng sĩ

NHẬN THỨC VỀ ĐẠO LÀM NGƯỜI CỦA TRẦN QUỐC TUẤN QUA TÁC PHẨM HỊCH TƯỚNG SĨ Hịch Chiêu Quân là tác phẩm gắn liền với tên tuổi của vị đại tư lệnh lừng lẫy thế giới – Trần Quốc Tuấn, Hưng Đạo Đại Vương, ng.

NHẬN THỨC VỀ ĐẠO LÀM NGƯỜI CỦA TRẦN QUỐC TUẤN QUA TÁC

PHẨM HỊCH TƯỚNG SĨ

Hịch Chiêu Quân là tác phẩm gắn liền với tên tuổi của vị đại tư lệnh lừng lẫy thế

giới – Trần Quốc Tuấn, Hưng Đạo Đại Vương, người đã góp công lớn làm nên hào khí Đông Á dưới triều đại nhà Trần của Việt Nam Nhằm động viên tinh thần đoàn kết, tập hợp sức mạnh đoàn kết dân tộc vì cuộc chiến chống Nguyên Mông lần thứ

hai, Khuyến binh ra đời và thắp lên ngọn lửa yêu nước trong mỗi người Việt Nam

để từ đó làm nên chiến thắng vẻ vang của Việt Nam trước Đế quốc Mông Cổ Vương quốc hùng mạnh nhất thế giới lúc bấy giờ Hơn nữa, tác phẩm thể hiện một tuyên bố rằng lòng yêu nước là một trong những đạo đức đáng trân trọng nhất của

con người Tinh thần yêu nước trong động viên người línhmang yếu tố nhân văn

gắn bó, hòa quyện trong tình yêu thương, khát vọng hạnh phúc gia đình của mỗi người trên cơ sở thống nhất giữa lợi ích cá nhân với lợi ích tập thể, quốc

gia Nghiên cứu nhận thức về đạo làm người của Trần Quốc Tuấn trong Hịch chiêu binh sẽ giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về hào khí Á Đông, góp phần phát huy

những tài sản quý báu và những giá trị lâu bền của văn hóa Việt Nam, đồng thời làm nền tảng để xây dựng nền văn hóa truyền thống Việt Nam trong hoàn cảnh như hiện nay

1 Giới thiệu

Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn (1228-1300) là anh hùng dân tộc Việt Nam, danh nhân văn hóa, nhà quân sự thiên tài trong lịch sử thế giới Ông đã đóng vai trò then chốt trong chiến thắng của Dân tộc Việt Nam thời nhà Trần, trong cuộc đấu tranh chống quân Nguyên Mông xâm lược, đế quốc hùng mạnh nhất lúc bấy giờ, viết nên những trang vàng trong sử sách Việt Nam Qua ba lần đánh thắng Mông Cổ, ông được vua giữ quyền Đại Tư lệnh và lập được nhiều chiến công vang dội, minh chứng cho những đóng góp của ông cũng như của nhà Trần đối với lịch

sử nước nhà Chiến thắng của nước ta dưới sự lãnh đạo của Người trước Mông Cổ của Hốt Tất Liệt là một trong những chiến công chói lọi nhất của lịch sử quân sự Việt Nam và thế giới

Bài Khuyến binh được viết trước cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ

hai, cuộc kháng chiến khốc liệt và khó khăn nhất trong ba cuộc kháng chiến Cuộc xâm lược lần thứ hai của quân Mông Cổ nhằm mục đích: trả thù cho thất bại lần trước; chiếm Việt Nam (Đại Việt lúc bấy giờ) để làm cầu nối sang các nước phương Nam khác của Trung Quốc Sự ngu xuẩn và tàn ác của quân giặc đã làm cho quân dân nhà Trần căm phẫn và quyết tâm đánh đuổi quân xâm lược bằng tất

cả sức mạnh tiềm tàng Tuy nhiên, trước sức mạnh như vũ bão của quân địch, trong các tướng lĩnh đã có tư tưởng đầu hàng đều nảy sinh tâm lý e ngại, do dự Để khơi dậy tinh thần quyết chiến và quyết thắng, đồng lòng của nhân dân trước họa xâm

lược, Lời động viên chiến sĩ đã ra đời.

Lời động viên chiến sĩ là một tác phẩm nổi tiếng, thu hút sự quan tâm của nhiều

nhà nghiên cứu Tuy nhiên, chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu về nhận thức của Trần Quốc Tuấn về đạo làm người trong tác phẩm này Sau đây xin liệt kê

một số tác phẩm về đạo làm người, Trần Quốc Tuấn và Lời Khuyến Sĩ :

Thứ nhất, một số công trình nghiên cứu về đạo đức con người như: bài viết Đạo làm người trong truyền thống Việt Nam1 của Nguyễn Thế Kiệt, Phạm Bá

Lương; tác phẩm Đạo làm người trong Văn hóa Việt Nam 2 Khoa Triết học, Đại

học Sư phạm Hà Nội; bài Nho giáo về Đạo làm người 3 và Đạo làm người trong đạo Phật Quan niệm về Nhân sinh và ý nghĩa của nó đối với Xã hội Việt Nam hiện nay4 của Nguyễn Thị Thơ Những tác phẩm như vậy cho rằng đạo làm người là chuẩn mực đạo đức, chuẩn mực để con người noi theo trong cuộc sống Trong các đức tính đó, lòng yêu nước là đức tính hàng đầu theo quan niệm về cách ứng xử của con người Việt Nam

Thứ hai, một số công trình nghiên cứu về Trần Quốc Tuấn và Lời động binh của ông như: bài viết Trần Quốc Tuấn – vị anh hùng dân tộc vĩ đại, nhà chính trị lỗi lạc, nhà quân sự tài ba5 của Phạm Trường Sinh; bài Tinh thần cứu nước và sách lược “khoanh dân” của Trần Quốc Tuấn, một điểm nhấn quan trọng7 của Trần Huy Liệu; tác phẩm Quan niệm đại đoàn kết của Trần Quốc Tuấn8 của Bùi Thị Dung; tác phẩm Một số trận đánh lớn trong Lịch sử Việt Nam9 của Phan Huy Lê, Bùi Đăng Dung, Phan Đại Doãn; bài Trần Quốc Tuấn và vai trò của ông trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông10 của Hoàng Hùng; bài viết Sự phát triển tư tưởng yêu nước của người Việt Nam qua ba tác phẩm “Nam quốc sơn hà” (Lãnh thổ nước Việt), “Hịch tướng sĩ” và “Bình Ngô đại cáo” (Đại cáo bình định thiên hạ) Ngô)11 của Tầm Vu; tác phẩm Đạo làm người từ Lý Thường Kiệt đến Hồ Chí Minh12 của Trần Văn Giàu Các tác phẩm trên nhìn chung đã đánh giá cao công lao của Trần Quốc Tuấn đối với đất nước Trong khi các công trình đó đã trình bày được phần nào những vấn đề liên quan đến đạo đức làm người trong Binh pháp, thì chưa làm rõ được quan niệm về nhân đức của Trần Quốc Tuấn qua Binh pháp Vì vậy, một nghiên cứu như vậy là cần thiết để trình bày thêm những hiểu biết về triết

lý nhân sinh của người Việt đầu thế kỷ XIII, về tính hào hiệp của người Á Đông, đồng thời nhận ra truyền thống quý báu của người Việt

2 Nội dung

2.1 Nhân Đạo

Đạo làm người là triết lý sống hướng con người đến những việc làm thiện Mỗi thời đại có một quan niệm đạo đức làm người riêng, khác nhau nhưng đều hướng con người về lẽ phải

Theo Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê, Đạo là: “phương hướng, nguyên tắc mà con người trong xã hội phải tuân theo và bảo vệ” [15 , 463] Vì vậy, chúng ta có thể hiểu đạo đức con người là con đường và nguyên tắc mà chúng ta phải tuân theo để trở thành một con người thực sự Cách thức và nguyên tắc như vậy là khác nhau từ mỗi thời đại Trong quan niệm truyền thống của chúng ta, đạo làm người thường đi

liền với đạo đức Như vậy, có thể nói Đạo đức làm người là chuẩn mực đạo đức cơ bản, là nhân tố tất yếu mà xã hội trong từng thời kỳ lịch sử của nó phải có để con người noi theo.

Đạo làm người có nội dung đa dạng với nhiều cách tiếp cận khác nhau Đối với cách tiếp cận về vị trí, vai trò của con người trong xã hội phong kiến, theo Nho giáo, đạo làm người được chia thành: Đức vua, tôi tớ, Phụ tử, Hiếu thảo, Phu thê

và phu quân, v.v .Đối với cách tiếp cận của chuẩn mực đạo đức Nho giáo, đạo đức của con người bao gồm: Trung đạo, Tôn trọng, Nhân nghĩa và Chính nghĩa, v.v Ví

dụ kẻ tôi tớ phải trung với vua, con trai con gái phải hiếu thảo với cha mẹ, cho nên

ta gọi tôi tớ là trung đạo, hiếu là lễ nghĩa

Chế độ phong kiến Việt Nam thời Trần chịu sự chi phối trực tiếp của hệ thống quan niệm Phật giáo và Nho giáo Trong khi Phật giáo quan niệm đề cao tinh thần giúp dân, giải cứu con người khỏi cảnh khốn cùng, chiến tranh, nô lệ thì Nho giáo đòi hỏi con người phải sống có nguyên tắc theo địa vị xã hội với phép tắc phục tùng và

bảo vệ quyền lợi của nhà vua Như vậy, đạo làm người trong bài Khuyến binhcòn

bị chi phối bởi các chuẩn mực đạo đức phong kiến theo khuynh hướng Phật giáo

và Nho giáo, đồng thời chịu ảnh hưởng của hoàn cảnh lịch sử, đó là khả năng xâm lược của quân Mông Cổ Tình hình đó đã quy định những chuẩn mực đạo đức cơ bản cho người dân Để thực hiện các đức tính nhân văn (trung, nghĩa, nhân, nghĩa, v.v.), bảo vệ gia đình và các mối quan hệ, nhân dân không còn cách nào khác là phải thể hiện tinh thần yêu nước, thống nhất và kiên quyết đánh thắng quân xâm lược để bảo vệ lãnh thổ của Tổ quốc đất nước mẹ

2.2 Nội dung cơ bản quan niệm về đạo làm người của Trần Quốc Tuấn qua

việc khuyến khích kẻ sĩ

Thứ nhất, yêu nước là chuẩn mực đạo đức hàng đầu của con người

Trong Lời khuyến binh, Trần Quốc Tuấn đã thể hiện rõ quan niệm làm người của

mình, trong đó lòng yêu nước được đặt lên hàng đầu

Yêu nước là tình cảm tự nhiên của mọi dân tộc trên thế giới chứ không riêng gì Việt Nam Tuy nhiên, mức độ mạnh yếu của tình cảm đó cùng với nội dung, hình thức, biểu hiện và chiều hướng phát triển của nó còn tuỳ thuộc vào hoàn cảnh lịch

sử của mỗi nước Dù trong hoàn cảnh nào thì cội nguồn của lòng yêu nước vẫn là yêu những điều bình dị trong cuộc sống, là tuổi thơ của mỗi người Như Ylia Erenbua đã từng viết: Lòng yêu nước ban đầu là lòng yêu những gì tầm thường nhất: yêu cái cây trước nhà, yêu con phố nhỏ bên sông, yêu hương lê mùa thu, v.v.,

đó là tình yêu quê hương, làng xóm , của quê làm nên tình quê Đối với người Việt Nam cũng vậy, lòng yêu nước bắt nguồn từ tình yêu gia đình, họ hàng, làng xóm, ruộng đồng quê hương Mặc dù lòng yêu nước không có sẵn khi bạn được sinh

ra, nó được hình thành một cách tự nhiên thông qua quá trình sống của con người trong mối quan hệ với tự nhiên, gia đình và xã hội Và tình yêu ấy được bồi đắp theo thời gian, là sự vận động của lịch sử, là kết quả của quá trình phát triển lịch

sử Đối với người Việt Nam, lòng yêu nước không chỉ là tình cảm tự nhiên mà là sản phẩm của quá trình lịch sử dựng nước và giữ nước: “Chống ngoại xâm, bảo vệ độc lập, tự do là điều kiện đầu tiên để dân tộc tồn tại và phát triển Lòng yêu nước

vì thế đã trở thành một tình cảm thiêng liêng và là điều kiện sống còn” [ mà là sản phẩm của quá trình lịch sử dựng nước và giữ nước: “Chống ngoại xâm, bảo vệ độc lập, tự do là điều kiện đầu tiên để dân tộc tồn tại và phát triển Lòng yêu nước vì thế đã trở thành một tình cảm thiêng liêng và là điều kiện sống còn” [ mà là sản phẩm của quá trình lịch sử dựng nước và giữ nước: “Chống ngoại xâm, bảo vệ độc lập, tự do là điều kiện đầu tiên để dân tộc tồn tại và phát triển Lòng yêu nước vì thế đã trở thành một tình cảm thiêng liêng và là điều kiện sống còn” [17, 20] Nằm ở

vị trí địa lý hết sức quan trọng, là nơi nối liền đất liền với biển, đảo, đầu mối giao thông giữa Nam và Bắc, Đông và Tây, sẵn có nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, Việt Nam đã sớm trở thành mục tiêu hấp dẫn của các thế lực xâm lược Chúng muốn chiếm nước ta không chỉ vì tài nguyên thiên nhiên và của cải, mà còn vì mục đích lấy nước ta làm mắt xích để vào đất liền và ra biển Chỉ cần làm một phép tính đơn giản, trong suốt chiều dài lịch sử, dân tộc ta đã tiến hành 15 cuộc chiến tranh giữ nước, hơn 100 cuộc khởi nghĩa và đấu tranh giải phóng đất nước thoát khỏi ách

đô hộ ngoại xâm, tổng thời gian đấu tranh chống ngoại xâm đã lên tới hơn 12 thế

kỷ Việt Nam đã đánh bại quân xâm lược đến từ ba trong năm châu lục trên thế giới Do yêu cầu của lịch sử, tình yêu Tổ quốc Việt Nam từng bước được phát triển

và trở thành ý thức yêu nước, ý thức bảo vệ cuộc sống gia đình, hòa bình xóm làng,

ý thức cộng đồng dân tộc và trách nhiệm của công dân đối với đất nước, v.v .Như vậy ta thấy được lòng yêu nước, nhất là trong gian khó của đất nước đã là một đức tính cần có của người Việt Nam và trở thành nét đẹp truyền thống của quê hương

ta Lòng yêu nước đã hòa quyện vào tình cảm, máu thịt và tâm hồn của mỗi người Việt Nam từ bao đời nay, tạo thành một sức mạnh thần kỳ giúp chúng ta vượt qua mọi hoàn cảnh khó khăn, giúp chúng ta chiến đấu với tinh thần kiên cường bảo vệ chính nghĩa trước kẻ thù bất kể sức mạnh của chúng tình làng nghĩa xóm, ý thức cộng đồng dân tộc và trách nhiệm của công dân đối với đất nước v.v… Như vậy có thể thấy, lòng yêu nước, nhất là trong những lúc đất nước gian khó, đã là một đức tính cần có của người dân Việt Nam và trở thành truyền thống cảnh đẹp quê hương

ta Lòng yêu nước đã hòa quyện vào tình cảm, máu thịt và tâm hồn của mỗi người Việt Nam từ bao đời nay, tạo thành một sức mạnh thần kỳ giúp chúng ta vượt qua mọi hoàn cảnh khó khăn, giúp chúng ta chiến đấu với tinh thần kiên cường bảo vệ chính nghĩa trước kẻ thù bất kể sức mạnh của chúng tình làng nghĩa xóm, ý thức cộng đồng dân tộc và trách nhiệm của công dân đối với đất nước v.v… Như vậy có thể thấy, lòng yêu nước, nhất là trong những lúc đất nước gian khó, đã là một đức tính cần có của người dân Việt Nam và trở thành truyền thống cảnh đẹp quê hương

ta Lòng yêu nước đã hòa quyện vào tình cảm, máu thịt và tâm hồn của mỗi người Việt Nam từ bao đời nay, tạo thành một sức mạnh thần kỳ giúp chúng ta vượt qua mọi hoàn cảnh khó khăn, giúp chúng ta chiến đấu với tinh thần kiên cường bảo vệ chính nghĩa trước kẻ thù bất kể sức mạnh của chúng

Hồ Chí Minh, một lãnh tụ tài ba của Việt Nam đã nói rằng: “Dân tộc ta có một lòng yêu nước sâu sắc Đó là truyền thống quý báu của đất nước ta Từ xưa đến nay, tinh thần ấy luôn trỗi dậy trước mọi cuộc xâm lăng của ngoại bang và đoàn kết toàn dân thành một làn sóng hùng hậu, rộng lớn đưa đất nước vượt qua mọi khó khăn, nhấn chìm tất cả quân xâm lược cùng với đồng minh của chúng” [18 , 171] GS Trần Văn Giàu cũng cho rằng: “Tình cảm yêu nước là tình cảm cao cả nhất của đất nước ta, của dân tộc Việt Nam” và “Lòng yêu nước là sợi dây xuyên suốt toàn bộ lịch sử Việt Nam từ ngàn xưa đến nay Trong tình cảm ấy, chất Việt tự nhiên thể hiện rõ nhất ở sự trọn vẹn và cô đọng, hơn cả Chủ nghĩa yêu nước đã trở thành một triết lý sống xã hội và nhân văn của người Việt Nam” [17 ; 100-101]

Qua bài Hịch , Trần Quốc Tuấn đã tìm được cái chung, tiếng nói chung, lợi ích

chung cho mọi người làm cơ sở xây dựng đại đoàn kết toàn dân tộc để chống lại sự xâm lược của kẻ thù hùng mạnh Vậy số chia là gì? Đó là đạo làm người (gồm đạo làm vua, đạo làm quan, đạo làm tướng, đạo làm dân, đạo làm cha, v.v.) Và một lần

nữa, ước chung của những cách như vậy là gì? Trong Lời động viên binh lính,chia

rẽ là lòng yêu nước Chỉ cần có lòng yêu nước bảo vệ đất nước thì nhân dân mới làm tròn đạo vua, quan, tướng, dân; vừa là vùng lên đánh giặc, giữ yên cho nước,

vừa là người làm tròn đạo cha, đạo hiếu, đạo vợ, chồng v.v trong văn hóa Việt

Nam

Trước hết, yêu nước là thể hiện lòng tự hào, tự tôn dân tộc, tinh thần không sợ kẻ thù xâm lược Trần Quốc Tuấn đã vạch trần bản chất tham lam và tội ác to lớn của quân xâm lược Chúng xâm lược nước ta, vơ vét của cải, làm xấu mặt ta, khinh bỉ

tổ tông ta: “Chúng ta đã thấy sứ giặc nghênh ngang qua đường ta, khua lưỡi cú vọ

để sỉ nhục triều đình Đáng khinh như chó với dê, chúng dám làm nhục quan lớn của ta Được hỗ trợ bởi Mongol Khan, họ không ngừng yêu cầu thanh toán ngọc trai, lụa, vàng và bạc Sự giàu có của chúng ta là có hạn nhưng lòng tham của họ là

vô hạn”13

Trần Quốc Tuấn đã thể hiện ý thức về độc lập, chủ quyền là quyền thiêng liêng không ai có quyền xâm phạm Như vậy, khi chứng kiến cảnh nước nhà bị xâm lăng nhục nhã, nhân dân bị áp bức, Trần Quốc Tuấn đã tỏ ra vô cùng phẫn uất, ông coi quân xâm lược chỉ là lũ tiểu nhân, không hiểu đạo lý, phép tắc phân định - mà nước ta đã đặt ra chủ quyền riêng, lãnh thổ riêng, đất nước ta được xây dựng bằng công sức của cha ông ta qua bao thế hệ

Là người có tấm lòng yêu nước sâu sắc, lại chứng kiến tội ác của giặc ngoại xâm diễn ra ngay trên quê hương mình, Trần Quốc Tuấn không kìm được sự xót xa, căm giận Ông bày tỏ nỗi uất hận sâu sắc và quyết tâm đánh giặc: “Ngày không ăn, đêm không ngủ Nước mắt lăn dài trên má và trái tim tôi rỉ máu như thể nó bị cắt thành từng mảnh Tôi run lên vì tức giận vì tôi không thể ăn thịt kẻ thù của chúng

ta, nằm trong da hắn, nhai gan hắn và uống máu hắn Tôi sẵn sàng hy sinh mạng sống của mình một ngàn lần trên chiến trường nếu tôi có thể làm được những điều này”13 Có thể nói, lòng yêu nước và căm thù giặc của Trần Quốc Tuấn đã đạt đến đỉnh cao tạo thành một sức mạnh không gì thay đổi được Thà hy sinh mạng sống còn hơn chịu tủi nhục thân nô lệ kẻ vô tổ quốc

Trên cơ sở miêu tả tinh thần yêu nước của mình, ông đã khơi dậy lòng yêu nước, thức tỉnh những trái tim đang sợ hãi và thổi bùng ngọn lửa phẫn nộ của những người dân còn mê muội trước vận mệnh đất nước, thống nhất họ sẵn sàng chống giặc ngoại xâm Ông nhắc lại nhiều bậc hiền mẫu, những bề tôi hy sinh tính mạng

vì vua như: Kỷ Tín đã liều chết cứu vua Cao Đế; Đỗ Vũ lấy lưng che chở cho vua Chiêu Vương; Dư Nhượng đã nuốt than hồng để tỏ quyết tâm báo thù cho chủ… từ

đó Trần Quốc Tuấn bàn việc nước: “Vả, bệ hạ bễ bễ, ngươi vẫn bình tĩnh; bạn vẫn thờ ơ khi đất nước của bạn bị đe dọa! Bạn, những sĩ quan, bị buộc phải phục vụ những kẻ man rợ và bạn không cảm thấy xấu hổ! Bạn nghe âm nhạc với các sứ giả của kẻ thù và bạn không nhảy lên trong sự tức giận”13 Người phê phán những người có lối sống ích kỷ, không quan tâm đến hoàn cảnh đất nước Qua đó, Người thể hiện quan niệm về trách nhiệm của mỗi người trước bản thân và trước dân tộc,

đó là mỗi người phải có trách nhiệm giữ tự trọng, danh dự của mình để rồi bảo vệ danh dự Tổ quốc, không để cho bất kỳ kẻ thù địch bên ngoài nào lực lượng vi phạm

Ông cũng chỉ ra những hệ lụy nguy hiểm của sự ngu dốt trong thời gian khó của đất nước: “Nếu không đánh quân Mông Cổ để rửa hận cho quốc gia, nếu không huấn luyện quân sĩ để đánh đuổi bọn mọi rợ này, thì đầu hàng chúng.” Nếu việc như vậy có thể xảy ra mà không có bất kỳ sự phản kháng nào, thì người dân sẽ xấu

hổ trước trời đất Như vậy, để thực hiện đạo nhân nghĩa, toàn dân phải nhận rõ nỗi nhục mất nước, thân phận nô lệ và đồng lòng đánh đuổi giặc ngoại xâm ra khỏi nước Lời động viên ấy là lời kêu gọi thiết tha đối với quân và dân, thổi bùng lên ngọn lửa căm thù đến mức không còn chỗ dựa dưới trời để chung sống với quân thù

Hai là, tư tưởng cơ bản về đạo làm người

Cơ sở tư tưởng về đạo làm người trong bài Khuyến binh là tư tưởng Đạo đức của

Nho giáo và Phật giáo

Dưới chế độ phong kiến, do chịu ảnh hưởng tư tưởng Nho giáo, lòng trung thành với vua chúa đã trở thành chuẩn mực đạo đức tối cao được xã hội thừa nhận và tôn vinh Ý chí của con người hướng đến hành động tu thân – tề gia – trị quốc – bình thiên hạ theo Nho giáo, coi chúng là lẽ sống của con người Mẫu người của Nho giáo là con người đi đầu trong cuộc sống, con người làm tròn bổn phận và trách nhiệm với người khác – “trung nhân”, “nhân nghĩa” và con người hy sinh mạng sống vì chính nghĩa cao cả, trong đó vua và quan một đi đầu Như vậy, trong phần

mở đầu của tác phẩm,13 Những tấm gương ấy có tác dụng thức tỉnh, động viên các

sĩ phu thi hành bổn phận, trách nhiệm của mình trước họa nước nhà nguy biến Lòng trung với vua trong tác phẩm không mơ hồ, khái quát mà gắn liền với tinh thần yêu nước (Trung với vua và yêu nước) và sẵn sàng xả thân vì nước

Tư tưởng chủ đạo của đạo Phật là cứu khổ, giải thoát con người khỏi bể khổ bằng con đường tu tập Tuy nhiên, do ảnh hưởng của cả Nho giáo và Phật giáo như đã nói ở trên, tinh thần cứu khổ trong Phật giáo đã trở thành hiện thực, bằng hành

động thiết thực xuất phát vào đời sống Lời kêu gọi chiến sĩ là lời kêu gọi con

người đứng lên giải phóng bản thân, gia đình và đất nước khỏi ách nô lệ lầm than Đức Phật dạy: Con người tự mình là ngọn đèn cho mình, hãy thắp đuốc lên

mà đi Trong Lời khuyến binh , Trần Quốc Tuấn đã thể hiện nhất quán tinh thần này của đạo Phật Vì vậy, lời động viên binh línhcó tác dụng thức tỉnh ý thức trách

nhiệm của mỗi người về vận mệnh của chính mình, của đất nước

Để quy tụ quyết tâm, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, trong tác phẩm này, Trần Quốc Tuấn đã thể hiện sâu sắc tư tưởng “lấy dân làm gốc”, cứu nước chính là cứu dân, dựa vào dân để cứu nước Tư tưởng “lấy dân làm gốc” được Người thực hiện xuyên suốt trong suốt cuộc đời Cho đến khi mất, ông vẫn khuyên vua Trần Anh Tông về kế sách trị vì Điều này để biết rằng “lo cho dân làm gốc rễ sâu xa, là

chính sách cứu nước tốt nhất” Trong Động viên chiến sĩ, anh ấy nói: “Bạn đã phục

vụ trong quân đội theo lệnh của tôi trong một thời gian dài Khi bạn cần quần áo, tôi mặc cho bạn; thiếu gạo ta cho ăn; khi thứ hạng của bạn quá thấp, tôi đã thăng cấp cho bạn; khi tiền lương của bạn không đủ, tôi đã tăng nó Nếu bạn phải di chuyển bằng đường thủy, tôi đã cung cấp cho bạn những chiếc thuyền; nếu bạn phải đi du lịch bằng đường bộ, tôi sẽ cung cấp cho bạn những con ngựa Trong thời chiến, chúng ta cùng chung nguy hiểm; trên bàn tiệc tiếng cười của chúng tôi đồng

thanh vang lên” Ngoài ra, Khuyến khích các chiến sĩkhẳng định vai trò to lớn của

nhân dân, khẳng định sự cần thiết phải tập hợp sức mạnh của cả nước trong cuộc kháng chiến chống giặc, cứu nước Tư tưởng “dân làm gốc” sau này được Nguyễn Trãi và Hồ Chí Minh làm sáng tỏ Nguyễn Trãi, qua thực tiễn 10 năm theo Lê Lợi kháng chiến chống quân Minh xâm lược đã khẳng định: “Chèo thuyền là của dân; lật thuyền cũng là dân”, “Lật thuyền mới biết dân là nước” Trong thời đại Hồ Chí Minh, tư tưởng “lấy dân làm gốc” đã trở thành kim chỉ nam trong hành động của Đảng và Nhà nước

Những phân tích trên là tư tưởng rất cơ bản của lòng yêu nước - chuẩn mực đạo đức hàng đầu của con người

Ba là, cơ sở hiện thực cho đạo đức làm người

Nội dung cốt yếu của đạo đức nhân nghĩa trong Lời động viên chiến sĩ là tinh thần

yêu nước, lòng căm thù giặc sâu sắc, sự kiên quyết, đồng lòng nhất trí tiêu diệt kẻ

xâm lược Lời động viên quân sĩ không chỉ thể hiện lòng yêu nước của Trần Quốc

Tuấn mà còn hô hào lòng yêu nước của mỗi người dân Việt Nam Lòng yêu nước trong tác phẩm xuất phát từ tình yêu cha mẹ, vợ con, tổ tiên Và những tình yêu

ấy không vô hình, không chung chung mà cụ thể, gắn liền với lợi ích của hiện thực cuộc sống trên cơ sở thống nhất giữa lợi ích cá nhân và lợi ích dân tộc

Theo lẽ chung, lạc thú, ích kỷ là chuyện chung của mọi người, nhưng trong thời buổi nguy nan của đất nước, lợi ích của quốc gia, của nhân dân phải được đặt lên hàng đầu Bởi nếu đất nước và nhân dân thiếu tinh thần chiến đấu và sức mạnh trước biến cố xâm lược của Mông Cổ thì mọi cơ nghiệp và của cải của đất nước sẽ rơi vào tay quân xâm lược Mọi thú vui và quyền lợi cá nhân sẽ bị hủy diệt dưới gót chân của kẻ thù: “Cựa của các ngươi có chọc thủng được áo giáp của chúng không? Liệu những mưu mẹo bạn sử dụng trong trò chơi may rủi có hữu ích trong việc đẩy lùi hắn không? Liệu tình yêu của vợ con bạn có ích lợi gì trong Quân đội không? Tiền của bạn không đủ để mua cái chết của kẻ thù, rượu của bạn để mê hoặc anh ta, cũng không phải âm nhạc của bạn để làm điếc tai anh ta.”13 Khi đó,

cả vua lẫn dân đều rơi vào kiếp nô lệ với muôn vàn đau khổ! Vì lẽ đó, Người kêu gọi quân sĩ rèn luyện binh thư, toàn dân phải góp sức đánh giặc, vận mệnh nước phải đặt lên hàng đầu: “Ta nói thật với các ngươi, bỏ lửa vào củi cũng không được

đốt bất cứ lúc nào, vì vậy bạn cần phải cẩn thận Phải luyện binh luyện cung, khiến

ai cũng giỏi như Bồng Mông, Hậu Nghệ , đánh bại Hốt Tất Liệt , thắng Vân Nam Vương ở Cao Nhai ” 13

Vậy đâu là cơ sở cho đạo đức nhân nghĩa, lòng yêu nước và sự đoàn kết trong cuộc chiến đấu chống lại kẻ thù? Theo Người, đó là sự thống nhất giữa quan niệm và lợi ích của các tầng lớp xã hội, giữa đạo vua, đạo làm quan, đạo binh, đạo dân, đạo

cha, đạo hiếu v.v để hình thành một đường lối yêu nước thống nhất Động viên các chiến sĩtồn tại hai ngôi “ta” và “các ngươi”, câu nói đó thể hiện mối quan hệ

chung giữa các tầng lớp xã hội phong kiến “Tôi” đại diện cho giai cấp thống trị và

“và của bạn” là những người bị trị và binh lính Theo đó, tất cả các cuộc thảo luận xảy ra được thể hiện thành một mệnh đề song song của “Tôi” và “tất cả các bạn” xung quanh vấn đề nghĩa vụ và lợi ích Có thể nói, Trần Quốc Tuấn đã tô thêm một màu sắc hiện thực cho học thuyết Nho giáo Trong khi Nho giáo chỉ nhắc đến nghĩa vụ mà không có tư lợi, thì Trần Quốc Tuấn đã kết hợp cả hai, làm cho nghĩa

vụ trở nên thực tế và cụ thể hơn Đồng thời, Trần Quốc Tuấn cũng bổ sung thêm tính chất nhân văn cho đạo Phật Tư tưởng giải thoát con người khỏi bể khổ của Phật giáo đã được Trần Quốc Tuấn mở rộng và đưa vào thực tế cuộc sống Đặc biệt, mỗi người đều ý thức được đất nước đang lâm nguy, nên quyết tâm đứng lên giải phóng mình cũng như giải phóng cả dân tộc; và giải phóng dân tộc khỏi ách nô

lệ cũng là giải phóng chính họ Trần Quốc Tuấn đã thể hiện mối quan hệ khăng

khít giữa cá nhân và xã hội, giữa lợi ích của mỗi người với lợi ích của mọi người trong xã hội trong thời điểm đất nước “ngàn cân treo sợi tóc”

Ông đã đưa ra một kịch bản mất nước do ham vui cá nhân mà không biết tình hình đất nước, không nhận thức được sự kết hợp giữa lợi ích của mỗi cá nhân với lợi ích của đất nước và tách rời lợi ích cá nhân với lợi ích của đất nước Theo Người, nếu không thắng được quân thù là mất tất cả: “Đau xót thay! Và không chỉ tôi mất thái

ấp của mình, mà tài sản của bạn cũng sẽ rơi vào tay kẻ thù Không phải chỉ có gia đình tôi bị đuổi ra ngoài, mà vợ con của các người cũng sẽ bị hạ xuống làm nô

lệ Không chỉ mồ mả tổ tiên ta bị giày xéo dưới gót quân xâm lược, mà mồ mả tổ tiên các bạn cũng sẽ bị xâm phạm Tôi sẽ bị sỉ nhục trong cuộc đời này và trong hàng trăm cuộc đời khác, và tên tuổi của tôi sẽ bị hoen ố một cách nhục nhã Danh

dự của gia đình bạn cũng sẽ bị bôi nhọ mãi mãi với sự xấu hổ về thất bại của bạn Hãy nói cho tôi biết: Vậy thì bạn có thể thỏa mãn bản thân trong những thú vui không?”13

Ông cũng chỉ ra những thiệt hại của mỗi cá nhân nếu đất nước bị cướp mà mọi người phải hiểu rõ thực trạng, đó là: mất quyền lợi, mất vợ con, mồ mả bị đào bới, mang lấy tủi nhục v.v , mỗi người đều nhận thức hy sinh vì nước cũng là vì mình,

vì gia đình, họ hàng, hoàn cảnh đất nước cũng chính là vì mình, vì vậy phải rèn luyện bản lĩnh trận mạc để tất cả đều điêu luyện như bậc hiền tài như Hậu Nghệ, Bàng Mông và có thể lấy đầu Hốt Tất Liệt, chém Vân Nam Vương ở Cao Nhai:

“Đời này ta chẳng những thành tựu tâm nguyện, mà danh vọng của ngươi cũng trường tồn trăm thế kỷ Không chỉ tên của tôi sẽ được bất tử, mà tên của bạn cũng

sẽ tìm thấy một vị trí trong quốc gia của chúng tôi' lịch sử của s Vào thời điểm đó, bạn sẽ không hạnh phúc trọn vẹn ngay cả khi bạn không mong đợi?13

Là một nhà quân sự tài ba có học, liệu Trần Quốc Tuấn có tiếp thu tư tưởng của Hàn Phi Tử (khoảng 280-223 TCN) - một đại biểu xuất sắc của trường phái pháp quyền trên cơ sở khẳng định bản chất con người là kẻ hám lợi Trong tác phẩm nổi tiếng nhất của mình, Hàn Phi Tử đã xây dựng học thuyết Pháp học Theo quan điểm của Hàn Phi Tử, con người làm mọi việc đều vì lợi ích cá nhân, luôn mưu cầu lợi ích cho lợi ích của mình Con người luôn ích kỷ, hám lợi, thích được thưởng mà

sợ bị trừng phạt, v.v., đó là lẽ tự nhiên: “ưa lợi thì tìm, ghét hại thì tránh, đó là tình người” [20 , 124] Theo Người, con người luôn quan tâm đến lợi ích, lợi ích ở đâu

thì con người ở đó Ông đưa ra dẫn chứng: “ Vương Lương yêu ngựa, Câu Tiễn

-Vua nước Việt yêu Vương Lương chỉ muốn đánh nhau cưỡi ngựa Bác sĩ ngậm vết thương của bệnh nhân không phải vì hám lợi mà vì vụ lợi Những người khác, khi người thợ mộc đóng quan tài, họ mong người ta chết sớm Mong họ chết sớm