Quy trình thiết kế giáo án điện tử theo thuyết kiến ​​tạo trong dạy học ở trường tiểu học

QUY TRÌNH THIẾT KẾ GIÁO ÁN ĐIỆN TỬ THEO THUYẾT KIẾN ​​TẠO TRONG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC Bốn đặc điểm lớn của bối cảnh thế kỷ 21 là toàn cầu hóa; công nghệ thông tin, kinh tế tri thức và vấn đề dân t.

QUY TRÌNH THIẾT KẾ GIÁO ÁN ĐIỆN TỬ THEO THUYẾT KIẾN TẠO

TRONG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC

Bốn đặc điểm lớn của bối cảnh thế kỷ 21 là toàn cầu hóa; công nghệ thông tin, kinh tế tri thức và vấn đề dân tộc Chúng đòi hỏi phải đổi mới mạnh mẽ, đồng bộ

cả về chương trình, nội dung, phương pháp và kiểm tra đánh giá Việc vận dụng lý luận dạy học theo định hướng phát triển năng lực, ứng dụng công nghệ thông tin dạy học trở thành xu thế của giáo dục hiện đại Bài viết này đề cập đến việc thiết

kế giáo án điện tử theo thuyết kiến tạo giúp giáo viên và học sinh tiếp cận với nguồn tri thức phong phú, đa dạng Kết quả là, nhu cầu khám phá, nghiên cứu và giải quyết vấn đề của họ được kích thích Điều này không chỉ làm cho bài học thêm sinh động, hấp dẫn mà còn nâng cao khả năng học tập, sử dụng công nghệ của giáo viên và học sinh

từ khóa:công nghệ thông tin giáo án điện tử thuyết kiến tạo dung tích giáo dục tiểu học

1 Giới thiệu

Thuyết kiến tạo là một trong những thuyết dạy học nổi trội đang được nghiên cứu

và vận dụng ở tiểu học nhằm đáp ứng nhu cầu học tập theo định hướng phát triển năng lực người học Lý thuyết này khuyến khích học sinh tự xây dựng kiến thức dựa trên kinh nghiệm cá nhân, và trực tiếp áp dụng những gì học được vào thực tế

để giải quyết các vấn đề của cuộc sống.10 Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào thiết kế và tổ chức dạy học theo thuyết kiến tạo giúp bài học sinh động hơn, phù hợp với đặc điểm tâm lý học sinh tiểu học Điều này làm tăng hứng thú học tập, khuyến khích học sinh khám phá bài học, giúp các em làm quen với các ứng dụng công nghệ trong cuộc sống

Rõ ràng, cán bộ quản lý và giáo viên tiểu học đã nhận thức được hiệu quả của việc dạy học theo thuyết kiến tạo dưới sự hỗ trợ của công nghệ thông tin Tuy nhiên, họ chưa hiểu bản chất của thuyết kiến tạo cũng như quá trình dạy học theo thuyết kiến tạo Vì vậy, việc thiết kế bài giảng cũng như tổ chức dạy học chưa mang lại hiệu quả và kết quả như mong muốn Mặt khác, trình độ và năng lực sử dụng công nghệ thông tin của giáo viên còn hạn chế dẫn đến việc khai thác các công cụ phần mềm

để thiết kế bài giảng điện tử còn mang tính hình thức, kém hiệu quả

Xuất phát từ thực trạng đó, mục đích của nghiên cứu này đề cập đến hai vấn đề chính như sau:

1 Đánh giá thực trạng ứng dụng công nghệ thông tin trong thiết kế giáo án điện tử

ở bậc tiểu học ở Việt Nam

2 Đề xuất quy trình thiết kế giáo án điện tử theo lí thuyết kiến tạo trong dạy học ở tiểu học nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học, đảm bảo thực hiện mục tiêu dạy học phát triển năng lực học sinh

2 Nội dung

2.1 Lý thuyết kiến tạo trong giáo dục

Thuyết kiến tạo trong giáo dục được coi là xu hướng dạy học hiện đại nhằm phát huy tích cực tư duy của người học, giúp người học tự tìm kiếm, phát hiện và giải quyết vấn đề trong quá trình dạy học Trong dạy học kiến tạo, người học tự xây dựng kiến thức dựa trên kiến thức và kinh nghiệm sẵn có dưới sự tổ chức, định hướng của người dạy Học tập được thực hiện dễ dàng hơn bằng cách tương tác xã hội Các bài tập thực hành thúc đẩy việc học để làm cho việc học có ý nghĩa và hiệu quả hơn, và cách học của học sinh dựa trên sự hợp tác và làm việc theo nhóm12

Thuyết kiến tạo tác động đến chương trình học tập, đến việc hướng dẫn và đánh giá kết quả học tập của học sinh Đặc biệt, thay chương trình phân hóa đối tượng người học, phù hợp với nhận thức của học sinh Song song với đó là tổ chức cho sinh viên trải nghiệm, tìm kiếm cách nhận thức mới, tăng cường tương tác giữa người dạy - người học và người dạy - người học Lý thuyết kiến tạo yêu cầu loại bỏ các bài kiểm tra tiêu chuẩn hóa và phân loại các cấp độ Thay vào đó, đánh giá trở thành một phần của quá trình học tập để học sinh tham gia với tư cách là người tự điều chỉnh sự phát triển trí tuệ của chính mình.11

Cách dạy học theo thuyết kiến tạo nhấn mạnh việc tổ chức cho học sinh tương tác, tìm hướng giải quyết vấn đề theo 5 bước: Chú ý; Sự khảo sát; Thuyết minh; Bản tường trình; và Đánh giá Trong đó, “Chú ý” nhằm tập trung sự chú ý của người học, kích thích tư duy và giúp học sinh hệ thống lại những kiến thức đã học về vấn

đề cần tìm hiểu; “Khảo sát” là giai đoạn học sinh suy nghĩ, lập kế hoạch, thu thập

và sắp xếp thông tin liên quan; “Diễn giải” là quá trình phân tích kết quả điều tra

để tìm hướng giải quyết vấn đề, từ đó mở rộng, cô đọng những hiểu biết và vận dụng vào tình hình thực tế ở bước “Phát biểu”

2.2 Ứng dụng Công nghệ thông tin trong dạy học

Ngày nay, các ứng dụng của công nghệ, đặc biệt là Internet đã thực sự trở thành cầu nối giữa giáo viên, học sinh và nhà trường Việc khai thác và ứng dụng các phần mềm chuyên dụng vào dạy học ngày càng được chú trọng ở tiểu học Bài giảng tích cực kết hợp với sự hỗ trợ của các phần mềm dạy học thu hút sự chú ý của học sinh, tạo sự hấp dẫn cho bài học Việc lĩnh hội kiến thức đạt hiệu quả cao khi học sinh tiếp nhận thông tin từ nhiều nguồn tri giác khác nhau và trong hoạt động của bản thân, tổng hợp, chọn lọc các nguồn đó8 9 Thực tế cho thấy, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học nói chung và dạy học ở tiểu học nói riêng còn hạn chế do giáo viên thường gặp khó khăn trong việc xây dựng các nguồn tư liệu đa phương tiện như phim, ảnh, để sử dụng cho việc thiết kế giáo án điện Bên cạnh đó, các phần mềm dạy học được giáo viên sử dụng chủ yếu để trình diễn minh họa kiến thức cho học sinh mà chưa quan tâm đầy đủ đến phương pháp

sử dụng nhằm hỗ trợ học sinh tự lực, sáng tạo trong quá trình dạy học

Vì vậy, để ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học có hiệu quả cần khai thác

sử dụng các công cụ đa phương tiện như Microsoft Producer for PowerPoint 2003, Photoshop, Video Maker, Dạy học điện tử tích cực hỗ trợ PPDH tích cực Sử dụng phần mềm dạy học hỗ trợ học sinh tự lực, sáng tạo tức là tạo ra hệ thống bài giảng điện tử tích cực cho từng môn học

3 Thiết kế Giáo án Điện tử chủ động trong dạy học ở Tiểu học

Thiết kế bài giảng là kế hoạch bài học cho một bài học cụ thể thể hiện sự tương tác giữa giáo viên với học sinh, giữa học sinh với học sinh nhằm giúp họ đạt được mục tiêu của bài học3 Để có thể xây dựng một bài giảng tích cực có ứng dụng công nghệ thông tin cần tiến hành như sau:

- Bước 1: Tìm hiểu, tìm kiếm nội dung bài học, lựa chọn nội dung cần thiết kế

- Bước 2: Viết kịch bản sư phạm thiết kế bài giảng trên máy vi tính (Khi thực hiện bước này, giáo viên phải hình dung được toàn bộ nội dung cũng như các hoạt động

sư phạm trên lớp của toàn bộ tiết dạy và xác định được nội dung của phần nào bài học cần có sự hỗ trợ của máy tính để bài học đạt hiệu quả Tên hoạt cảnh (Hoạt động) - Thời gian - Nội dung - Hình ảnh hiển thị trên máy tính)

- Bước 3: Thể hiện kịch bản trên máy vi tính (dùng phần mềm công cụ để thiết kế)

- Bước 4: Rà soát, hiệu chỉnh bài kiểm tra trên máy tính (chạy thử), dạy thử

- Bước 5: Viết tài liệu hướng dẫn sử dụng giáo án điện tử (ý đồ sư phạm, kĩ thuật

sử dụng, hoạt động của thầy và trò, tương tác giữa trò, thầy, công nghệ)4

Như vậy, bản chất của quá trình dạy học là quá trình giao tiếp bao gồm việc lựa chọn, sắp xếp và phân phối thông tin trong môi trường sư phạm thích hợp; tương tác giữa người học và thông tin6 13 Thông điệp đó thường là chủ đề sẽ dạy, cũng như các câu hỏi về nội dung cho người học, phản hồi của người học đối với người dạy Tuy nhiên, ở cấp cơ sở, nghiên cứu về vấn đề này nhìn chung chưa hiệu quả

và cần được tiếp tục và có những đánh giá thực trạng cụ thể để đề xuất hướng phát triển có mục tiêu hơn

3.1 phương pháp luận

Để có cái nhìn khách quan về thực trạng ứng dụng công nghệ thông tin trong thiết

kế bài giảng điện tử theo lý thuyết kiến tạo ở tiểu học miền Bắc Việt Nam, chúng tôi đã tiến hành khảo sát 1420 cán bộ quản lý, giáo viên và học sinh tiểu học, trong

đó có 288 cán bộ quản lý ( Hà Nội: 90, Phú Thọ: 107; Lạng Sơn: 91), 532 giáo viên (Hà Nội: 150, Phú Thọ: 192, Lạng Sơn: 190) và 600 học sinh tiểu học (Hà Nội: 250, Phú Thọ: 185, Lạng Sơn: 165) )

Cuộc khảo sát tập trung vào các vấn đề sau:

- Nhận thức của cán bộ quản lý, giáo viên và học sinh tiểu học về vai trò của thiết

kế và tổ chức dạy học theo thuyết kiến tạo với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin ở tiểu học

- Trình độ tin học và mức độ ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học của giáo viên tiểu học

- Khó khăn khi thiết kế bài dạy kiến tạo trong dạy học ở tiểu học

Qua khảo sát, thống kê, chúng tôi có cơ sở đánh giá thực trạng ứng dụng công nghệ thông tin trong thiết kế kiến tạo bài giảng điện tử ở cấp tiểu học miền Bắc Việt Nam Đây là cơ sở quan trọng để nghiên cứu, đề xuất quy trình xây dựng bài giảng điện tử tích cực hóa trong dạy học ở tiểu học

3.2 Kết quả nghiên cứu

Việc đổi mới phương pháp dạy học và ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học nhằm đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao đang là mối quan tâm lớn của các nhà giáo dục Việt Nam1 Vấn đề đặt ra là sự kết hợp giữa dạy học theo thuyết kiến tạo với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin để đạt hiệu quả dạy học đồng thời phát huy năng lực của học sinh Khảo sát thực trạng cho chúng ta cái nhìn tổng quan về việc thiết kế giáo án điện tử tích cực trong dạy học ở các trường tiểu học phía Bắc Việt Nam

Kết quả khảo sát nhận thức của CBQL và GVTH tại 3 tỉnh/TP: Hà Nội, Phú Thọ, Lạng Sơn ( Bảng 1 ) về vai trò của thiết kế và tổ chức dạy học theo thuyết kiến tạo với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin cho thấy sự quan tâm và hiểu biết về những tác động tích cực mà dạy học theo thuyết kiến tạo và công nghệ thông tin mang lại cho quá trình giáo dục

Dữ liệu trong Bảng 1cho thấy, hầu hết các ý kiến được khảo sát đều cho rằng việc

sử dụng công nghệ thông tin trong thiết kế bài dạy và dạy học sẽ giúp giáo viên và học sinh tiếp cận với công nghệ hiện đại (85,5%); tiếp đến là “Nâng cao hứng thú học tập, giảng dạy của giáo viên, học sinh” (chiếm 77,8%); “Bài giảng hấp dẫn, sinh động, dễ nhớ, dễ hiểu” chiếm 73,7% và “Cập nhật thông tin mới” chiếm 72,2% Hiệu ứng “Tiết kiệm thời gian” ít được ban giám hiệu và giáo viên lựa chọn vì cho rằng việc thiết kế bài giảng và tổ chức dạy học có ứng dụng công nghệ thông tin cần nhiều thời gian để chuẩn bị, xây dựng, tìm kiếm, chọn lọc, sắp xếp thông tin trong bài học cho phù hợp Tuy nhiên, hầu hết học sinh trong cuộc khảo sát cho rằng học tập với sự trợ giúp của công nghệ thông tin giúp tiết kiệm thời gian và làm cho bài học hấp dẫn hơn rất nhiều Qua đó, có thể thấy, cán bộ quản lý, giáo viên và học sinh tiểu học đều thấy được vai trò tích cực của việc thiết kế và dạy học theo thuyết kiến tạo

Để có thể thiết kế một bài giảng điện tử hiệu quả, giáo viên cần có kỹ năng sử dụng

cơ bản các phần mềm để giảng dạy Thực tế cho thấy trình độ công nghệ thông tin của CBQL và giáo viên tiểu học trong cuộc khảo sát này đảm bảo chuẩn về trình

độ nhưng kỹ năng sử dụng công nghệ của giáo viên trong giảng dạy chưa hiệu quả Khi điều tra giáo viên tiểu học về mức độ sử dụng các phần mềm dạy học cơ bản như Microsolf PowerPoint, Flash, Violet, Adobe Presenter, Lecture Maker,

Movie Maker, Photoshop hoặc sử dụng Google search, Email, đánh cắp Website để thiết kế giáo án theo thuyết kiến tạo của các giáo viên ở Hà Nội, Phú

Thọ, Lạng Sơn, chúng tôi có kết quả trình bày ở bảng 2

Số liệu thống kê này cho thấy số lượng giáo viên sử dụng CNTT trong thiết kế giáo

án theo lý thuyết kiến tạo còn thấp (11,8%) Tỷ lệ này thấp hơn với giáo viên ở các tỉnh trung du, miền núi Số giáo viên được tuyển dụng ở mức độ thành thạo chỉ chiếm 26,9%, còn phần lớn là chưa thành thạo (42,9%) Điều này cho thấy giáo viên đã có ý thức và tích cực sử dụng công nghệ trong thiết kế giáo án dạy học theo thuyết kiến tạo Tuy nhiên, do việc sử dụng công nghệ thông tin còn hạn chế nên hiệu quả của giáo án chưa cao Qua tìm hiểu sản phẩm e-learning của giáo viên và qua trao đổi, quan sát với giáo viên, chúng tôi nhận thấy phần lớn giáo viên chỉ sử dụng dữ liệu trên Internet và đưa vào bài giảng bằng PowerPoint chứ chưa chỉnh

sửa dữ liệu, thông tin theo một giáo án cụ thể Kết quả này phần nào phản ánh những hạn chế về năng lực tin học của giáo viên tiểu học Để có thể thiết kế bài giảng điện tử hiệu quả, giáo viên không chỉ cần có kiến thức mà còn phải thành thạo các kỹ năng tin học cơ bản Tuy nhiên, chỉ một số giáo viên nắm vững CNTT, việc ứng dụng CNTT vào trường tiểu học chưa đạt hiệu quả như mong muốn Mặt khác, để thiết kế giáo án điện tử hiệu quả, ban giám hiệu và giáo viên cần xác định rõ những khó khăn trong việc triển khai các giải pháp cụ thể Khảo sát các vấn

đề giáo viên tiểu học gặp phải khi thiết kế bài giảng điện tử theo thuyết kiến tạo (lựa chọn, xác định nội dung dạy học, xây dựng giáo án, tìm kiếm, xử lý ngữ liệu;

sử dụng phần mềm số hóa các đơn vị kiến thức và thiết kế các hoạt động học tập, nhận diện các hoạt động học tập) môi trường có sự hỗ trợ của công nghệ thông tin)

ở các mức độ (rất khó, bình thường, không khó), ta thu được kết quả trình bày

ở bảng 3

Nhìn vào số liệu thống kê, có thể thấy phần lớn giáo viên tiểu học gặp khó khăn nhất trong việc số hóa kiến thức và thiết kế hoạt động học tập (đứng đầu bảng xếp hạng) Tiếp theo là những khó khăn trong việc xác định môi trường học tập với sự

hỗ trợ của công nghệ thông tin và xây dựng giáo án Điều này cũng dễ hiểu vì khi giáo viên chưa thiết kế được kịch bản hợp lý, chưa chuyển đổi được dữ liệu, sắp xếp dữ liệu hợp lý thì không thể viết hướng dẫn rõ ràng, hiệu quả Khi trao đổi với giáo viên chúng tôi thấy việc lựa chọn, xác định nội dung dạy học cho họ không khó, nhưng khó nhất là làm sao để chuyển hóa nội dung thành bài giảng điện tử tích cực mà không lạm dụng công nghệ

 Bảng 1 Các mức độ nhận thức về vai trò của thiết kế bài giảng/bài học

và tổ chức dạy học theo thuyết kiến tạo với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin

 Bảng 2 Phổ biến công nghệ giáo dục trong đào tạo giáo viên tiểu học

 Bảng 3 Khó khăn khi thiết kế kiến tạo điện tích trong dạy học tiểu học

Trên cơ sở kết quả khảo sát hiện trạng, chúng tôi đã nghiên cứu và đề xuất quy trình thiết kế bài giảng điện tử tích cực theo lý thuyết kiến tạo như sau:

1 Xác định các nguyên tắc khi thiết kế bài giảng điện tử tích cực theo thuyết kiến tạo

- Đảm bảo nguyên tắc chung về phương pháp dạy học bộ môn

- Phù hợp với đặc điểm dạy học theo thuyết kiến tạo

- Bám sát quy trình dạy học 5 bước của thuyết kiến tạo

- Đảm bảo các yêu cầu cơ bản khi ứng dụng công nghệ thông tin

- Theo quy trình thiết kế giáo án có ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học ở tiểu học

2 Căn cứ các nguyên tắc để xác định quy trình thiết kế bài giảng điện tử tích cực theo thuyết kiến tạo:

- Bước 1: Xác định Mục tiêu học tập dựa trên lý thuyết kiến tạo với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin

- Bước 2: Thiết kế nội dung học tập theo lý thuyết kiến tạo với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin

- Bước 3: Thiết kế hoạt động học

- Bước 4: Thiết kế đồ dùng dạy - học với sự trợ giúp của công nghệ thông tin

- Bước 5: Thiết kế đánh giá và tổng hợp với sự trợ giúp của công nghệ thông tin

- Bước 6: Thiết kế môi trường học tập khám phá có sự hỗ trợ của công nghệ thông tin (các điều kiện, phương tiện cần có để thực hiện kế hoạch dạy học)

Đây là một giáo án dựa trên lý thuyết kiến tạo trong Khoa học:

Bài: Các nguồn nhiệt

(Theo chương trình khoa học lớp 4 Việt Nam)

I Mục đích:

Sau bài học, học sinh có thể:

- Kể tên và nêu vai trò của các nguồn nhiệt thường gặp trong đời sống

- Thực hiện các quy tắc đơn giản để phòng tránh rủi ro, nguy hiểm khi sử dụng các nguồn nhiệt

- Tiết kiệm khi sử dụng các nguồn nhiệt trong sinh hoạt

- Yêu khoa học, thích phương pháp học khám phá với sự hỗ trợ của CNTT

- Phát triển năng lực giải quyết các vấn đề thực tiễn

II Dạy học:

1 Giáo viên : Giáo án điện tử có tích hợp các đoạn phim, hình ảnh về nguồn nhiệt

và tranh ảnh sử dụng nguồn nhiệt ở gia đình

thẻ nhiệm vụ

Máy tính, máy chiếu

2 Học sinh : Giấy A3, bút màu.

III Các hoạt động dạy học chủ yếu

 Cái bàn