XÂY DỰNG MÔ HÌNH CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG TRƯỜNG MẦM NON TRƯỚC YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC Ở VIỆT NAM Công tác xã hội trong trường học đã hình thành từ hàng trăm năm trước Công tác xã hội trẻ em là một bộ p.
Trang 1XÂY DỰNG MÔ HÌNH CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG TRƯỜNG MẦM NON TRƯỚC YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC Ở VIỆT NAM
Công tác xã hội trong trường học đã hình thành từ hàng trăm năm trước Công tác
xã hội trẻ em là một bộ phận của dịch vụ công tác xã hội nhằm hỗ trợ tốt nhất cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, giúp bảo vệ trẻ em, góp phần mang lại hạnh phúc cho trẻ em và gia đình Cho đến nay, dịch vụ công tác xã hội đã có mặt ở hầu hết các nơi trên thế giới, góp phần đưa dịch vụ trợ giúp người khuyết tật trên toàn thế giới góp phần cải thiện một phần chất lượng cuộc sống, giải quyết các vấn đề xã hội, đem lại bình đẳng và công bằng xã hội Xây dựng mô hình công tác xã hội trong trường mầm non nhằm tham gia có hiệu quả vào việc bảo vệ quyền trẻ em, hỗ trợ các em trong học tập và hòa nhập cộng đồng Tuy nhiên, ở Việt Nam mới bắt đầu ở dạng thí điểm Đề tài đề cập đến một số khía cạnh lý luận, thực tiễn,
1 Giới thiệu
Công tác xã hội trẻ em là một bộ phận của dịch vụ công tác xã hội nhằm hỗ trợ tốt nhất cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, giúp bảo vệ trẻ em và góp phần mang lại hạnh phúc cho trẻ em và gia đình Công tác xã hội trong trường học đã có từ hàng trăm năm trước, nhưng ở Việt Nam mới thực sự bắt đầu phát triển những mô hình thử nghiệm và điều này vẫn còn khiến đại đa số người dân còn lúng túng
Đã có một số nghiên cứu về lĩnh vực công tác xã hội trường học và sự phát triển của công tác xã hội trường học ở một số nước (Mỹ, Úc, Trung Quốc, Malaysia, Singapore…) của Freg, A (Hatta, ZA Kelly, MS, Berzin, SC, Frey, A., Alvarez, M., Shaffer, G., & O'Brien, K (2010)3 , Levine, KA, & Zhu Raines, J, C., Stone, S., & Frey, A (2010)5 , Biển Đông (2010)6 , Lee, JS (2012)7 ; Thực hành Công tác
xã hội và Dịch vụ Công tác xã hội trường học của Alen-Meares, P (2010)8 , Kelly,
MS, Raines, JC, Stone, S., & Frey, A (2010)9 ; Vai trò của nhân viên xã hội trong trường học của Harrison, K., & Harrison, R (2009)10 ; Tiêu chuẩn và thực hành dịch vụ công tác xã hội cho nhân viên xã hội của To, SM (2006)11 , Barrett, C., Downing, C., Prederick, J., Johannsen, L., & Riseley, D (2008)12 , NASW (2012)13 , Hiệp hội Công nhân xã hội Úc (2013)14 ; Hướng dẫn công tác xã hội học đường, tư vấn khuyết tật trẻ em và kỹ năng làm cha mẹ của NCSS (2007)15 , SWD (2008)16 ; vai trò và thách thức của công tác xã hội trường học của Yamano, N (2011)17 ; Năng lực và Giá trị trong Thực hành của Nhóm Công tác Xã hội của Joseph Lassner, Kathleen Powell, Elaine Finnegan (2013)18 ; nội dung và quy trình công tác xã hội với gia đình của Robert Constable, Daniel B Lee (2015)19 ; Jozefiak T., Kayed NS, Rimehaug T., Wormdal AK, Brubakk AM,
Trang 2Wichsstrom L (2016)20 và Bronsard G., Alessandrini M., Fond G, Rối loạn tâm thần ở trẻ em và thanh thiếu niên , Loundou A., Auquier P., Tordjman S., Boyer L (2016)21
2 Nội dung
2.1 Nhu Cầu Phát Triển Mô Hình Công Tác Xã Hội Trong Trường Mầm Non
2.1.1 Công tác xã hội trong trường học trên thế giới và ở Việt Nam ngày nay
Công tác xã hội là một ngành khoa học ứng dụng nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của con người, tạo ra những biến đổi xã hội và mang lại phúc lợi xã hội Khoa học công tác xã hội và công tác xã hội hình thành và phát triển đã mang lại những lợi ích rõ rệt thông qua việc cung cấp các dịch vụ hữu ích cho con người Cho đến nay, công tác xã hội đã có mặt ở hầu hết các quốc gia trên thế giới
và đã và đang hỗ trợ những người yếu thế, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống, giải quyết các vấn đề xã hội, đem lại bình đẳng và công bằng xã hội Với những giá trị quan trọng đó, CTXH đã được đưa vào nhiều lĩnh vực khác nhau với các đối tượng khác nhau (trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, người khuyết tật, người nghèo, người già, phụ nữ…), trong các bối cảnh xã hội khác nhau (bệnh viện, tòa
án và đặc biệt là trong trường học) Với sứ mệnh của mình,
Công tác xã hội trong trường học ở các nước đã xuất hiện từ rất sớm, bắt đầu từ phương Tây với sự phát triển về an sinh xã hội, sau đó lan sang các nước châu Á
và châu Úc Vương quốc Anh là quốc gia đầu tiên ở Châu Âu đưa dịch vụ công tác
xã hội vào hệ thống trường học nhằm giúp học sinh vượt qua những khó khăn tâm
lý xã hội, phát huy tối đa tiềm năng và hoàn thành nhiệm vụ học tập một cách tiềm năng và hiệu quả (1871); tiếp theo là Canada, Australia (1940), Thụy Điển (1950), Phần Lan và Đức (1960) Mô hình công tác xã hội học đường ở Mỹ được phát triển
từ đầu những năm 1906, chủ yếu nhằm hỗ trợ học sinh cần được bảo vệ để các em
có thể thích nghi với trường học và cải thiện kết quả học tập, cung cấp dịch vụ kết nối gia đình, nhà trường và cộng đồng địa phương, hỗ trợ nhà trường thực hiện chính sách giáo dục phù hợp với sự thay đổi của môi trường xã hội; điều chỉnh các chính sách của trường học, và hỗ trợ các chương trình xóa mù chữ trong các gia đình ở Mỹ (bắt đầu với các trường học ở New York, Boston và Hartfort) Từ những năm 1980, nhân viên CTXH trường học ngày càng đóng vai trò là chuyên gia sức khỏe tâm thần (phòng ngừa và điều trị sức khỏe tâm thần) can thiệp tích cực vào các dịch vụ dành cho trẻ khuyết tật, tham gia giải quyết triệt để tình trạng nghèo đói, lạm dụng chất gây nghiện và bạo lực Hiệp hội Công tác xã hội trường
Trang 3học Hoa Kỳ khẳng định công tác xã hội trường học là một trong những lĩnh vực quan trọng nhất của công tác xã hội, là công cụ thúc đẩy nhà trường đạt được các mục tiêu học tập Bằng kiến thức và kỹ năng chuyên môn của mình, nhân viên công tác xã hội học đường tác động đến trẻ em và hệ thống trường học, giúp các
em nâng cao khả năng đáp ứng nhiệm vụ học tập thông qua sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và cộng đồng Ở châu Á, công tác xã hội học đường được phát triển ở New Zealand, Singapore, Trung Quốc, Đài Loan, Hồng Kông (từ những năm 70 của thế kỷ 20); Nhật Bản, Hàn Quốc, Mông Cổ, Ả-rập Xê-út (từ những năm 1980, 1990)
Công tác xã hội trong trường học ở Việt Nam: Cùng với sự phát triển của công tác
xã hội nói chung, công tác xã hội học đường cũng có nhiều chuyển biến nhưng chưa thực sự nhận được sự quan tâm đúng mức của các cấp chính quyền Trong quá trình phát triển của nhà trường, những vấn đề phức tạp nảy sinh khá nghiêm trọng đối với học sinh (tình trạng áp lực, quá tải học tập, bạo lực học đường ) Tuy nhiên, nếu không có sự giúp đỡ về chuyên môn của nhân viên xã hội, nhiệm vụ này được giao cho giáo viên và nhà trường nên giải quyết không triệt để Cùng với sự phát triển của xã hội, cấu trúc gia đình Việt Nam có nhiều thay đổi Cha mẹ dành quá nhiều thời gian cho công việc nên khoảng cách giữa cha
mẹ và con cái ngày càng lớn, dẫn đến việc trẻ nhỏ hay quấy rầy hoặc không nhận được sự giúp đỡ kịp thời từ gia đình khi gặp vấn đề khó khăn.22 Mô hình cung cấp dịch vụ tại các trung tâm công tác xã hội, trung tâm can thiệp sớm và giáo dục hòa nhập trẻ khuyết tật trong trường mầm non Việt Nam lần đầu tiên xuất hiện tại TP.HCM (Các khu học chánh địa phương đang đi đầu trong việc thúc đẩy mô hình
tư vấn học đường.) Tuy nhiên, các trung tâm tư vấn mới đối với tâm lý học hơn là công tác xã hội Trung tâm công tác xã hội tỉnh Thái Nguyên với chương trình
“Đánh giá sự phát triển tâm thần cho trẻ mầm non” đã đánh giá trẻ và phát hiện trẻ
có rối loạn tâm thần và trẻ rối loạn phổ tự kỷ (ASD), qua đó tư vấn về giáo dục nuôi dạy cho phụ huynh, và kết nối và triển khai các hoạt động trị liệu cho trẻ rối nhiễu tâm trí và trẻ tự kỷ23 Đà Nẵng đã triển khai thành công 3 mô hình công tác
xã hội trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe tâm thần cho cộng đồng và đạt hiệu quả cao: i) Mô hình “3 trong 1” (từ đầu năm 2015) lồng ghép can thiệp sớm rối nhiễu tâm trí trong trường học, hỗ trợ kỹ năng làm cha mẹ, hỗ trợ xã hội đối với những gia đình có hoàn cảnh khó khăn, qua đó sàng lọc, phát hiện trẻ cần can thiệp sớm; ii) mô hình câu lạc bộ độc lập dành cho trẻ chậm phát triển; iii) mô hình hỗ trợ người bệnh tâm thần hòa nhập cộng đồng24 Tại Hà Nội, các mô hình can thiệp sớm, giáo dục hòa nhập và chăm sóc trẻ khuyết tật đã được hình thành và phát triển
Trang 4khá đa dạng, trong đó có Câu lạc bộ Gia đình trẻ tự kỷ tại Trung tâm Đào tạo và Phát triển Giáo dục Đặc biệt do Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và Trường Cao đẳng Quốc gia TP Giáo dục; Trung tâm Can thiệp sớm Trường Mầm non Hoa Sen; các Trung tâm hỗ trợ Trường Mầm non Hoa Trà My, Trường Mầm non Chất lượng cao Ngôi Sao Sáng, Trường Mầm non Tư thục Lâm Nhi, Trường Mầm non Myoko, Trường Mầm non Chuyên biệt Các mô hình này đã mang lại hiệu quả thiết thực trong công tác chăm sóc, giáo dục trẻ có nhu cầu đặc biệt
2.1.2 Cơ sở pháp lý cho mô hình công tác xã hội trong trường mầm non
- Sự cần thiết của công tác xã hội trong trường mầm non
Công tác xã hội là hoạt động thực tiễn mang tính tổng hợp cao, được thực hiện theo những nguyên tắc và phương pháp nhất định nhằm hỗ trợ các cá nhân và nhóm giải quyết các vấn đề trong cuộc sống của họ với mục tiêu vì hạnh phúc con người và tiến bộ xã hội Công tác xã hội đã phát triển trở thành một ngành khoa học, một nghề không thể thiếu trong xã hội hiện đại, góp phần quan trọng vào phúc lợi xã hội, hỗ trợ phát triển đất nước nhanh và bền vững Công tác xã hội trong trường mầm non nhằm cải thiện môi trường sống, học tập và lao động trong trường mầm non, từ đó tạo ra môi trường học tập an toàn cho sự phát triển của trẻ thông qua công việc trực tiếp của người lao động Công tác xã hội với các đối tượng liên quan đến các vấn đề xã hội của trẻ em (như cha mẹ trẻ,
Do môi trường đặc thù, giáo viên mầm non luôn phải chịu áp lực từ công việc, từ
áp lực của cha mẹ và xã hội, tâm lý căng thẳng nên đôi khi giáo viên bị bức xúc Nhân viên xã hội sẽ là người phát hiện, đánh giá nhu cầu của giáo viên, tư vấn, tư vấn, kết nối các nguồn lực để hỗ trợ giáo viên, nhân viên và nhà trường.25 Từ những vấn đề nêu trên, đặt ra yêu cầu cấp thiết là phải có đội công tác
xã hội để giúp giải quyết vấn đề của trẻ em, tạo cầu nối gắn kết với gia đình, xây dựng các thiết chế xã hội nhằm đảm bảo sự an toàn, phát triển về thể chất, tình cảm
và xã hội của trẻ cũng như việc thực hiện quyền trẻ em trong trường mầm non
- Các chỉ thị liên quan đến CTXH trường học ở Việt Nam
Hiến pháp năm 2013 khẳng định “Nhà nước ưu tiên đầu tư và thu hút các nguồn đầu tư khác cho giáo dục, chăm lo cho giáo dục mầm non…” (khoản 2 Điều 61) Luật Giáo dục năm 2005 điều chỉnh hệ thống giáo dục quốc dân, trong đó xác định rõ mục tiêu giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện (Điều 2); ghi nhận quyền của công dân, trách nhiệm của Nhà nước, gia đình và toàn xã
Trang 5hội trong việc thực hiện bình đẳng, công bằng trong giáo dục để người có hoàn cảnh khó khăn thực hiện quyền và nghĩa vụ học tập của mình; xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, an toàn (Điều 10, Điều 12); khẳng định trách nhiệm của xã hội và gia đình trong việc thực hiện phổ cập trẻ em 5 tuổi và điều kiện cho trẻ em đến trường (Điều 11); quy định nội dung giáo dục mầm non nhằm giúp trẻ
em phát triển toàn diện về thể chất, tình cảm, trí tuệ, thẩm mỹ, hình thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách, chuẩn bị cho trẻ em vào lớp một (Điều 22) Luật Giáo dục, Luật Người khuyết tật, Luật Trẻ em đều ghi nhận trẻ em phải được phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ, tinh thần, đạo đức và xã hội, không có sự phân biệt đối xử; tuyên bố ba cấp độ bảo vệ trẻ em: phòng ngừa, hỗ trợ, can thiệp cũng như các dịch vụ xã hội cung cấp cho trẻ em và trách nhiệm của các bên liên quan; và thừa nhận trách nhiệm của các cơ sở giáo dục, giáo viên, cán bộ quản lý giáo dục và nhân viên hỗ trợ giáo dục trong việc bảo đảm quyền của trẻ em Ngoài
ra còn nhiều văn bản pháp luật khác làm cơ sở pháp lý cho mô hình CTXH trong trường mầm non như quy định về giáo dục hòa nhập cho người tàn tật, khuyết tật Nghị định số 23/2006/QĐ-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo Đào tạo); Đề án phát triển nghề công tác xã hội giai đoạn 2010-2020 (Quyết định số 32/2010/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ)26 và Kế hoạch phát triển nghề công tác xã hội trong ngành giáo dục năm 2017 Tất cả các văn bản trên là cơ sở trực tiếp để từng bước hình thành và phát triển mô hình hệ thống phòng dịch tễ nghề công tác xã hội trong các trường phổ thông trên toàn quốc đất nước, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo; phát triển dịch vụ công tác xã hội trường học nhằm bảo vệ trẻ em khỏi mọi hình thức xâm hại, bạo lực, hỗ trợ phát triển khả năng tự giải quyết vấn
đề của trẻ em; tăng cường phối hợp liên ngành giữa Bộ Giáo dục và Đào tạo với các bộ, ngành về chăm sóc, giáo dục trẻ thơ
2.2 Tiêu chuẩn mô hình công tác xã hội trong trường mầm non
- Để mô hình công tác xã hội phát triển trong các cơ sở giáo dục mầm non Việt
Nam hiện nay, cần quan tâm ba vấn đề:
(tôi) Xác định nhiệm vụ, mục tiêu, cơ chế hoạt động, bảo đảm cung ứng đầy đủ nguồn nhân lực và nguồn lực tài chính; tập trung đào tạo cử nhân công tác xã hội,
cử nhân tâm lý học đường; giải quyết tích cực như một chương trình quốc gia đáp ứng nhu cầu cấp thiết của các trường phổ thông hiện nay;
(ii) Tự chủ tài chính và biên chế trong trường mầm non trên cơ sở huy động xã hội hóa và tự huy động các nguồn lực nhằm nâng cao nhận thức của cán bộ quản lý
Trang 6nhà trường; biên soạn tài liệu và hướng dẫn giáo viên xây dựng đội ngũ nhân viên công tác xã hội, tư vấn tâm lý trong trường mầm non;
(iii) Dựa vào nguồn nhân lực CTXH tại phường/xã để kết hợp CTXH tại từng trường học
- Các tiêu chuẩn kiểu mẫu cần đạt được là:
(i) Đáp ứng nhu cầu cơ bản của các nhóm đối tượng: Các dịch vụ CTXH trong
trường mầm non cần đa dạng, cung cấp cho nhiều đối tượng, phù hợp với nhu cầu của các nhóm đối tượng sử dụng lao động, đáp ứng mục tiêu giúp trẻ em, cha mẹ
trẻ, giáo viên, trường mầm non; đối với trẻ mẫu giáo: cần phát hiện và kiểm soát
các hành vi bất thường (ví dụ: sợ hãi, rối loạn cảm xúc hoặc hành vi, hung hăng hoặc gây hấn, không tham gia các hoạt động chung, chậm phát triển trí tuệ, bảo trợ
xã hội…), phòng ngừa và can thiệp trong trường hợp trẻ bị xâm hại (bạo lực, bỏ mặc, bỏ rơi, xâm hại tình dục…), vận động bảo vệ quyền trẻ em trong trường hợp
vi phạm, kết nối các nguồn lực giúp đỡ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt…; đối với giáo viên mầm non: cần hỗ trợ xác định những trường hợp trẻ có nhu cầu đặc biệt, phối hợp triển khai các hoạt động giáo dục hòa nhập, phòng chống tai nạn, thương tích, giải quyết stress, tâm lý bản thân, kết nối với phụ huynh trong việc thông báo
và cung cấp các vấn đề của trẻ thông tin gia đình đến cô giáo ; đối với người quản lý: cần hỗ trợ xây dựng chính sách, chương trình giáo dục dựa trên quy định pháp luật, thay đổi nhận thức của cộng đồng về giáo dục trẻ em, huy động các nguồn lực phát triển cộng đồng, tư vấn chính sách, pháp luật liên quan đến trẻ em; hỗ trợ vấn
đề dư luận quan tâm ; đối với phụ huynh: cần để phụ huynh tham gia vào quá trình giải quyết vấn đề, tiếp cận các dịch vụ xã hội và các nguồn lực có thể hỗ trợ phụ huynh, kết nối giữa gia đình và nhà trường để thay đổi nhận thức, hành vi, là cầu nối giữa gia đình và nhà trường
(ii) Có cơ cấu tổ chức và quy trình làm việc phù hợp: Mô hình công tác xã hội
phải gọn nhẹ, linh hoạt, có khả năng thực hiện nhiều dự án khác nhau; phải kết nối được với mạng lưới cung cấp dịch vụ phúc lợi xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức phi chính phủ, bệnh viện, cơ quan công an, tòa án, tổ chức bảo vệ, chăm sóc trẻ em với mạng lưới cộng tác viên tại cơ sở để kịp thời phát hiện, cung cấp thông tin trên khách hàng
(iii) Tính chuyên nghiệp của nhân viên công tác xã hội trong trường mầm non: Nhân viên công tác xã hội là thành phần quan trọng của mô hình nên họ phải
được đào tạo về kiến thức và kỹ năng để giải quyết các yêu cầu trong trường mẫu
Trang 7giáo; trong chương trình đào tạo phải đặc biệt định hướng về công tác xã hội trong trường mầm non với việc tiếp cận và thực hành ở trường mầm non
(iv) Đảm bảo tính kinh tế và hiệu quả : Một mô hình được triển khai trong thực tế
luôn phải tính đến yếu tố kinh tế và hiệu quả triển khai các hoạt động hiệu quả (tiết kiệm chi phí quản lý, nhân lực…);
(v) Có cơ chế, chính sách phù hợp: Để triển khai mô hình công tác xã hội trong
trường mầm non cần có cơ chế, chính sách nhằm tạo cơ sở pháp lý thúc đẩy sự ra đời của mô hình (chủ trương chung của Bộ Giáo dục và Đào tạo, địa phương và bậc mầm non) nên cần tiếp tục tuyên truyền, vận động thực hiện CTXH trong trường mầm non (hiện nay là Quyết định số 327/QĐ-BGDĐT của Bộ GD&ĐT) để lãnh đạo địa phương và trường mầm non nhận thức rõ về CTXH công việc và vai trò của công tác xã hội trong việc thực hiện công tác bảo vệ, giáo dục trẻ em
- Các điều kiện đảm bảo cho mô hình công tác xã hội trong trường mầm non
(tôi) Cơ sở vật chất: Để có một mô hình vừa mang tính tư vấn, vừa phục vụ xã hội
thì yếu tố đảm bảo hoạt động phải là một trong những yếu tố quan trọng được tính đến Tùy theo lĩnh vực cung cấp dịch vụ mà các yếu tố cần thiết của dịch vụ công tác xã hội hiệu quả sẽ khác nhau, như: trụ sở, phòng giao dịch, phòng can thiệp hoặc hỗ trợ thân chủ; Công cụ và phương tiện làm việc cụ thể; tài liệu, sách báo, tranh ảnh liên quan đến lĩnh vực dịch vụ; điện thoại, bàn, máy vi tính Nguồn tài chính để thực hiện các hoạt động cũng là yếu tố cần được tính đến, có thể được tài trợ từ nhiều nguồn: phí dịch vụ, quyên góp
(ii) Hợp pháp hóa các hoạt động dịch vụ:Để hoạt động hành nghề và cung cấp
dịch vụ chính quy được công nhận và đảm bảo tính hợp pháp của các giao dịch, cần có quyết định thành lập cơ sở hành nghề và cung cấp dịch vụ công tác xã hội Ngoài ra, việc hợp thức hóa thành lập và hoạt động của cơ sở còn tạo niềm tin cho khách hàng, góp phần nâng cao uy tín, vị thế của cơ sở với xã hội Trên thực
tế, cơ sở cung cấp dịch vụ công tác xã hội ít được công chúng biết đến, điều này ảnh hưởng đến số lượng thân chủ sử dụng dịch vụ và tất yếu sẽ ảnh hưởng đến mục tiêu tồn tại của mô hình Vì vậy, việc phổ biến thông tin về mô hình dịch vụ ra xã hội là rất cần thiết Hình thức thông tin tuyên truyền đa dạng nhưng phải phù hợp với tính chất đặc thù của dịch vụ và khả năng tài chính của cơ sở
(iii) Nguồn nhân lực đủ năng lực thực hiện dịch vụ công tác xã hội: Có thể nói
nguồn nhân lực là yếu tố quan trọng nhất quyết định sự thành công của dịch vụ Vì đây là mô hình cung cấp dịch vụ nên nguồn nhân lực sẽ là những người làm công
Trang 8tác xã hội chuyên nghiệp, các nhà quản lý Tuy nhiên, để đảm bảo chất lượng dịch
vụ cung cấp, các cơ sở phải chuẩn bị lực lượng riêng, chuyên nghiệp để thường xuyên thực hiện nghiệp vụ Trong việc thực hiện công tác xã hội thực hành, luôn phải có một đội ngũ nhân viên tận tâm với sự tham gia thực hành của sinh viên
(iv) Phối hợp giữa đào tạo lý thuyết và ứng dụng thực tế: việc cập nhật thông tin
về kỹ thuật lý thuyết và thực hành mới trong cung cấp dịch vụ là rất cần thiết; Mô hình đào tạo thực hành gắn với cung cấp dịch vụ sẽ là sự kết hợp hài hòa giữa lý thuyết và thực hành đảm bảo hiệu quả; Có sự gắn kết, bổ sung giữa việc đào tạo sinh viên trên lớp với sự bổ sung, gắn kết với việc cung cấp dịch vụ của chính cơ
sở đào tạo
(v) Xây dựng mối quan hệ tốt với nhiều cá nhân, tổ chức : Trong thực tế, mỗi nhà
cung cấp dịch vụ thường không thể độc lập cung cấp dịch vụ nếu không có mối quan hệ với một số cá nhân, tổ chức nhất định; Phải có sự phối hợp, liên kết giữa
cơ sở xã hội với các cơ quan, tổ chức có liên quan trong việc kết nối, giới thiệu và bảo vệ thân chủ Ngoài ra, nên có sự liên kết với các tổ chức phi chính trị Nhằm huy động các nguồn lực, hỗ trợ đào tạo kinh nghiệm, kỹ thuật mới trong công tác
xã hội
2.3 Biện Pháp Xây Dựng Mô Hình Công Tác Xã Hội Trong Trường Mầm Non
2.3.1 Xây dựng phòng CTXH trường mầm non
Đây là mô hình lý tưởng nhất mà các trường mầm non thành lập phòng công tác xã hội với biên chế ít nhất là 2 nhân viên chuyên môn được làm việc và hưởng lương
từ ngân sách nhà nước hoặc từ quỹ của trường hoặc được nhà trường ký hợp đồng lao động xác định thời hạn Họ hoạt động dưới sự quản lý của trường mầm non, trên cơ sở chương trình quốc gia về phát triển công tác xã hội trong trường học Ưu điểm của mô hình là đảm bảo tính chuyên nghiệp cao; vị trí rõ ràng của nhân viên
xã hội trong trường mẫu giáo; trẻ sẽ nhận được sự can thiệp, trợ giúp tốt nhất và hiệu quả nhất Khó khăn của mô hình là cần có cơ chế từ cơ quan quản lý nhà nước, sự phối hợp của các trường mầm non, chi phí cao và tăng biên chế
Vì vậy, cần có quy định cụ thể về biên chế nhân viên CTXH trong trường mầm non; Văn bản hướng dẫn cụ thể về nguyên tắc đạo đức và chuẩn mực thực hành công tác xã hội trường học trên cơ sở học tập, tham khảo chuẩn mực chung của các nước phát triển, các nước trong khu vực và có sự điều chỉnh phù hợp với tình hình
cụ thể của Việt Nam; khẳng định tầm quan trọng của công tác xã hội trong trường mầm non đối với mọi người dân, đặc biệt là cha mẹ trẻ, giáo viên và cán bộ quản
Trang 9lý giáo dục mầm non; Có những nghiên cứu, đánh giá về thực trạng nhu cầu công tác xã hội trong trường mầm non từ các góc độ khác nhau của công tác xã hội trường học và sự phát triển của xã hội Việt Nam
2.3.2 Xây dựng mô hình cung cấp dịch vụ phù hợp với bối cảnh Việt Nam
Trong điều kiện Việt Nam hiện nay, khi hệ thống cung cấp dịch vụ công tác xã hội chưa thực sự hoàn thiện cả về phạm vi phục vụ và năng lực đáp ứng yêu cầu của thực tiễn, các biện pháp phát triển mô hình cung cấp dịch vụ công tác xã hội trong trường mầm non bao gồm:
Thứ nhất, mô hình đáp ứng nhu cầu cơ bản của các nhóm đối tượng: các nhóm xã hội nhận được dịch vụ công tác xã hội rất đa dạng nên không thể có cơ sở đáp ứng tất cả các nhu cầu Mỗi cơ sở sẽ phải lựa chọn một hoặc một số nhu cầu để đáp ứng những nhu cầu và khả năng cụ thể của khách hàng trong hai loại sau: (i) Dịch vụ khẩn cấp và ngắn hạn: Là các dịch vụ liên quan đến các hoạt động (bao gồm đánh giá ban đầu và xác định các tổn thương cần can thiệp và hỗ trợ), các dịch vụ chăm sóc khẩn cấp nhằm đảm bảo đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng một cách an toàn và ngay lập tức (nơi trú ẩn, thực phẩm, quần áo) , chăn, màn, thuốc men và các biện pháp can thiệp y tế khẩn cấp); Dịch vụ cung cấp thông tin về phúc lợi xã hội, pháp luật và kiến thức chung về phát triển (sức khỏe, quyền, nghĩa vụ, và các địa chỉ có thể cần được liên hệ để giải quyết vấn đề .); (ii) Dịch vụ dài hạn: Đây
là những dịch vụ liên quan đến các hoạt động bao gồm đánh giá cá nhân, gia đình,
xã hội và cộng đồng để xác định các vấn đề xã hội mà khách hàng đang gặp phải
và lập kế hoạch can thiệp; tư vấn, hỗ trợ tâm lý xã hội và tìm kiếm sự chăm sóc phù hợp; vận động bảo vệ quyền; kết nối các dịch vụ xã hội khác, hỗ trợ pháp lý và thủ tục; Phối hợp với các nhà chuyên môn (bác sĩ, giáo viên, công an ) để đáp ứng nhu cầu của đối tượng; Nghiên cứu các vấn đề về an sinh xã hội để xây dựng các chính sách liên quan tư vấn, hỗ trợ tâm lý xã hội và tìm kiếm sự chăm sóc phù hợp; vận động bảo vệ quyền; kết nối các dịch vụ xã hội khác, hỗ trợ pháp lý và thủ tục; Phối hợp với các nhà chuyên môn (bác sĩ, giáo viên, công an ) để đáp ứng nhu cầu của đối tượng; Nghiên cứu các vấn đề về an sinh xã hội để xây dựng các chính sách liên quan tư vấn, hỗ trợ tâm lý xã hội và tìm kiếm sự chăm sóc phù hợp; vận động bảo vệ quyền; kết nối các dịch vụ xã hội khác, hỗ trợ pháp lý và thủ tục; Phối hợp với các nhà chuyên môn (bác sĩ, giáo viên, công an ) để đáp ứng nhu cầu của đối tượng; Nghiên cứu các vấn đề về an sinh xã hội để xây dựng các chính sách liên quan
Trang 10Thứ hai, cơ cấu tổ chức và phương thức triển khai hiệu quả: Mỗi mô hình dịch vụ
sẽ có những đặc điểm tổ chức và hoạt động khác nhau tùy thuộc vào đối tượng, phạm vi và địa bàn phục vụ Mô hình phải nhẹ, linh hoạt, có khả năng thực hiện nhiều dự án khác nhau, phù hợp với các nhà cung cấp dịch vụ xã hội Các cơ sở cần xây dựng văn phòng trung tâm và các văn phòng vệ tinh để dịch vụ tiếp cận khách hàng dễ dàng hơn, thông tin về dịch vụ được phổ biến rộng rãi hơn; Cần xây dựng mạng lưới cộng tác viên ở cơ sở để kịp thời phát hiện, cung cấp thông tin về khách hàng; Có thể kết nối thành mạng lưới các cơ quan phúc lợi xã hội (bệnh viện, trường học, công an, tòa án, cơ quan LĐ-TB&XH…), các tổ chức xã hội, tổ chức phi chính phủ
Thứ ba, xây dựng đội ngũ cán bộ công tác xã hội chuyên nghiệp: Cơ sở dịch vụ phải có đội ngũ cán bộ chuyên trách được đào tạo về công tác xã hội Ngoài các cơ
sở có thể sử dụng cộng tác viên để tăng khả năng cung cấp dịch vụ, nhân sự chủ chốt trong từng vụ việc phải đáp ứng được đào tạo về chuyên môn CTXH, họ phải
có kỹ năng thực hành tốt Tùy theo lĩnh vực hoạt động, cơ sở cung cấp dịch vụ phải lựa chọn đội ngũ cán bộ phù hợp để được đào tạo về các lĩnh vực công tác xã hội phù hợp
2.3.3 Xã hội hóa công tác xã hội trong trường mầm non
Phối hợp sử dụng nguồn nhân lực CTXH địa phương: Trong mô hình này, trường mầm non sẽ trở thành một bộ phận trong hệ thống can thiệp và phòng ngừa của nhân viên CTXH xã/phường tâm tại địa phương Theo đó, nhân viên công tác xã hội sẽ đưa hoạt động công tác xã hội trong trường mầm non vào chương trình, hoạt động thường xuyên của cơ sở; Can thiệp hoặc ngăn ngừa các vấn đề của thân chủ trên cả ba môi trường nhà trường, xã hội và gia đình để làm cầu nối giữa nhà trường với cộng đồng và gia đình, hợp tác giải quyết vấn đề ở trường mẫu giáo Ưu điểm của mô hình là chia sẻ nguồn nhân lực, giảm chi phí; đảm bảo độ sâu; Tính kết nối, liên lạc giữa các cơ quan trong hệ thống bảo vệ trẻ em tốt Khó khăn của
mô hình là nguồn nhân lực làm công tác xã hội tại các địa phương còn hạn chế cả
về số lượng và tính chuyên nghiệp, do đó,
Huy động các lực lượng tham gia công tác xã hội trong trường mầm non, hoạt động dưới hai hình thức: (i) Hợp đồng giữa nhân viên công tác xã hội độc lập hoặc trung tâm dịch vụ công tác xã hội với phụ huynh của trẻ: lãnh đạo trường mầm non
sẽ tạo điều kiện để nhân viên công tác xã hội thực hiện các hoạt động chuyên môn
do phụ huynh tài trợ; (ii) Khai thác sự hỗ trợ từ các tổ chức phi chính phủ hoạt