Cùng với việc duy trì hoà bình và an ninh quốc tế, bảo vệ, thúc đẩy và phát triển quyền con người được coi là mối quan tâm hàng đầu trong các hoạt động thực hiện chức năng của LHQ.. Bài
Trang 1TS T−êng Duy Kiªn *
a đời sau thảm họa của cuộc Chiến tranh
thế giới lần thứ II (1945), Liên hợp quốc
(LHQ) trở thành tổ chức quốc tế lớn nhất, có vị
trí, vai trò quan trọng trong việc bảo vệ, thúc
đẩy và phát triển quyền con người Sáu mươi
năm qua, kể từ ngày thành lập, LHQ đã có
nhiều đóng góp tích cực Cùng với việc duy trì
hoà bình và an ninh quốc tế, bảo vệ, thúc đẩy
và phát triển quyền con người được coi là mối
quan tâm hàng đầu trong các hoạt động thực
hiện chức năng của LHQ Với việc không
ngừng hoàn thiện về mặt tổ chức bộ máy nhân
quyền và nỗ lực xây dựng hệ thống các văn
kiện quốc tế về quyền con người, tạo cơ sở
pháp lí quốc tế có giá trị toàn cầu đã chứng tỏ
tầm quan trọng, vị thế không ngừng lớn mạnh
của tổ chức quốc tế lớn nhất hành tinh này
Bài viết này điểm qua hoạt động của LHQ
trong việc bảo vệ, thúc đẩy và phát triển quyền
con người trên khía cạnh tổ chức bộ máy, những
nỗ lực thiết lập hệ thống chuẩn mực pháp lí quốc
tế về quyền con người và tăng cường tính hiệu
quả trong hoạt động của LHQ đối với việc bảo
đảm quyền con người hiện nay
1 Vài nét về tổ chức bộ máy nhân quyền
của Liên hợp quốc
Được xác định ngay ở lời mở đầu của Hiến
chương LHQ rằng “thực sự tin tưởng vào
những quyền cơ bản, nhân phẩm và giá trị của
con người, ở quyền bình đẳng giữa nam và nữ,
ở quyền bình đẳng giữa các nước lớn và nhỏ” nên thông qua sự hợp tác với LHQ, “khuyến
khích phát triển sự tôn trọng các quyền của con người và các tự do cơ bản cho tất cả mọi người không phân biệt chủng tộc, nam nữ, ngôn ngữ hoặc tôn giáo”.(1) Trên cơ sở các quy định của Hiến chương LHQ, một hệ thống tổ chức bộ máy có nhiệm vụ trong lĩnh vực bảo vệ, thúc đẩy và phát triển nhân quyền được thiết lập và cùng với nó, các cơ quan được thành lập theo công ước tạo thành hệ thống có mối quan hệ chặt chẽ, thống nhất nhằm mục tiêu chung là bảo vệ nhân quyền trên phạm vi toàn cầu Được thành lập theo Hiến chương LHQ, Đại hội đồng, Hội đồng kinh tế và xã hội, Uỷ ban nhân quyền, Uỷ ban về địa vị của phụ nữ,
Uỷ ban tư pháp hình sự là những cơ quan chính của LHQ trong việc bảo vệ, thúc đẩy và phát triển quyền con người Mỗi cơ quan có chức năng, nhiệm vụ quyền hạn riêng, trong đó Uỷ ban nhân quyền do Hội đồng kinh tế và xã hội thành lập năm 1946 được xác định là cơ quan chuyên trách trên lĩnh vực nhân quyền Uỷ ban nhân quyền tiến hành tra cứu, chuẩn bị các khuyến nghị và soạn thảo các điều ước quốc tế
về nhân quyền Uỷ ban còn thực hiện nhiệm vụ đặc biệt do Đại hội đồng hoặc Hội đồng kinh tế
R
* Viện nghiên cứu quyền con người Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
Trang 2và xã hội giao cho, trong đó có việc điều tra các
vụ vi phạm nhân quyền ở quốc gia và việc xử lí
các thông báo liên quan đến các vụ việc vi
phạm nhân quyền Uỷ ban hợp tác chặt chẽ với
tất cả các cơ quan khác của LHQ có trách
nhiệm về lĩnh vực nhân quyền Ngoài ra, Uỷ
ban còn giúp Hội đồng kinh tế và xã hội trong
việc điều phối các hoạt động về nhân quyền
trong hệ thống LHQ
Uỷ ban này lúc đầu gồm 18 thành viên với
nhiệm vụ soạn thảo bản Tuyên ngôn quốc tế
về nhân quyền Hiện nay, Uỷ ban gồm 53
nước thành viên Các nước thành viên trong
Uỷ ban được bầu theo nhiệm kì 3 năm Uỷ
ban họp hàng năm trong thời gian 6 tuần và
hoạt động theo quy chế của các uỷ ban chức
năng của Hội đồng kinh tế và xã hội Chỉ có
các thành viên của Uỷ ban hoặc người thay
thế mới có quyền bỏ phiếu
Để thúc đẩy công việc của mình, Uỷ ban đã
thành lập một số cơ quan trực thuộc, trong đó
có Tiểu ban ngăn ngừa sự phân biệt đối xử và
bảo vệ các dân tộc thiểu số (từ năm 1999, Tiểu
ban này được đổi tên thành Tiểu ban thúc đẩy
và bảo vệ nhân quyền) Gần đây, Uỷ ban đã
thành lập các cơ quan điều tra các vấn đề nhân
quyền ở một số nước và lãnh thổ cụ thể đồng
thời tích cực áp dụng nhiều biện pháp khác
nhau nhằm giải quyết các vụ vi phạm nhân
quyền Các biện pháp đó gồm: Thành lập
nhóm chuyên viên điều tra thực tế, các báo
cáo viên đặc biệt, các đại diện hoặc những
người được uỷ quyền, bổ nhiệm để xem xét
tình hình nhân quyền ở một số nước Uỷ ban
đồng thời cũng thành lập các nhóm làm việc
mở rộng không chính thức giúp soạn thảo các
tuyên ngôn, công ước quốc tế về nhân quyền
Bên cạnh các cơ quan trên, theo Nghị quyết
số 48/141 ngày 20/12/1993 của Đại hội đồng LHQ, Cao uỷ LHQ về quyền con người đã được thành lập với nhiệm vụ chính là:
- Thúc đẩy và bảo vệ có hiệu quả tất cả các quyền con người; quyền phát triển; cung cấp dịch vụ tư vấn kỹ thuật và trợ giúp tài chính đối với các quốc gia có yêu cầu với quan điểm ủng
hộ các hành động và các chương trình trong lĩnh vực nhân quyền;
- Phối hợp với các chương trình giáo dục, thông tin trong lĩnh vực nhân quyền; đóng vai trò tích cực trong việc tháo gỡ các chướng gại vật để thực hiện nhân quyền và ngăn ngừa sự tiếp diễn vi phạm nhân quyền trên phạm vi thế giới; đề cao hợp tác quốc tế để thúc đẩy và bảo
vệ các quyền con người; gắn kết các cuộc đối thoại về nhân quyền với tất cả các chính phủ; phối hợp với các hoạt động thúc đẩy, bảo vệ
nhân quyền trong hệ thống Liên hợp quốc
Bảo vệ, thúc đẩy và phát triển nhân quyền bên cạnh hệ thống cơ quan được thành lập theo Hiến chương, cơ quan giám sát thực hiện các công ước quốc tế về quyền con người cũng được thành lập theo quy định của công ước Hiện nay có bảy công ước quốc tế tạo ra nghĩa
vụ pháp lí cho các quốc gia thành viên khi tham gia một trong bảy điều ước quốc tế này phải có nghĩa vụ pháp lí thực hiện các quyền được quy định trong công ước Các uỷ ban được thành lập theo công ước bao gồm: Uỷ ban loại trừ tệ phân biệt chủng tộc, Uỷ ban nhân quyền (được thành lập theo Công ước quốc tế
về các quyền dân sự và chính trị), Uỷ ban về các quyền kinh tế, xã hội và văn hoá, Uỷ ban xoá bỏ tệ phân biệt đối xử đối với phụ nữ, Uỷ ban chống tra tấn, Uỷ ban quyền trẻ em và Uỷ
Trang 3ban bảo vệ các quyền của những công nhân
nhập cư và các thành viên gia đình họ
Các uỷ ban được thành lập theo công ước
có nhiệm vụ giám sát các quốc gia thành viên
thực hiện các quyền trong công ước, thông
qua việc nhận và xem xét các báo cáo của các
quốc gia thành viên đệ trình lên Một số uỷ
ban còn nhận và xem xét đơn khiếu nại của
các cá nhân cho rằng các quyền của họ trong
công ước đã bị quốc gia thành viên vi phạm và
ngoài ra các uỷ ban công ước còn ban hành
các bình luận chung về việc giải thích nội
dung của công ước và hướng dẫn các quốc gia
xây dựng báo cáo
2 Liên hợp quốc với nỗ lực xây dựng và
phát triển các chuẩn mực quốc tế về quyền
con người
Chính từ thảm họa của chiến tranh thế
giới lần thứ II, cộng đồng quốc tế cùng nhau
thiết lập bản Hiến chương LHQ năm 1945 và
đề ra mục đích nhằm duy trì hoà bình và an
ninh thế giới; thúc đẩy, tôn trọng và bảo đảm
quyền con người Do vậy, chỉ ba năm sau khi
LHQ được thành lập, Đại hội đồng LHQ đã
thông qua bản Tuyên ngôn thế giới về nhân
quyền năm 1948 thực sự mở ra một kỉ
nguyên mới cho những cam kết và hành động
quốc tế trong việc đảm bảo các quyền và tự
do cơ bản của con người
Từ những chuẩn mực tối thiểu được thiết
lập trong Hiến chương LHQ và Tuyên ngôn thế
giới về nhân quyền năm 1948, LHQ có sự
chuẩn bị tích cực công việc lập pháp về nhân
quyền Trước hết, để biến các quy định của
Tuyên ngôn nhân quyền thành cam kết chính
trị – pháp lí có giá trị ràng buộc đối với các
quốc gia thành viên, Uỷ ban nhân quyền đã bắt
tay ngay vào việc soạn thảo Công ước quốc tế
về nhân quyền Tuy nhiên, do hậu quả của chiến tranh lạnh nên các quy định trong Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền đã được tách ra thành hai công ước quốc tế riêng biệt Đó là Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội
và văn hoá và Công ước quốc tế về các quyền
dân sự và chính trị Cả hai công ước này được
Đại hội đồng LHQ thông qua năm 1966 và chính thức có hiệu lực năm 1976 Hai công ước này, cùng với Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền năm 1948 được xác định là Bộ luật nhân quyền quốc tế
Cùng với việc xây dựng Bộ luật nhân quyền mang giá trị pháp lí nền tảng, LHQ cũng tích cực xây dựng các chuẩn mực pháp lí quốc
tế nhằm tăng cường bảo vệ các quyền cụ thể, quyền của các nhóm, dân tộc khác nhau, tập trung vào các vấn đề như ngăn ngừa phân biệt đối xử; bảo vệ quyền phụ nữ, quyền trẻ em; xoá bỏ chế độ nô lệ; lao động cưỡng bức; các thể chế, tập tục tương tự nô lệ; quyền con người trong quản lí tư pháp; tự do thông tin;
tự do hiệp hội; tuyển dụng lao động; kết hôn, gia đình và thanh niên; phúc lợi xã hội; tiến
bộ và phát triển; quyền hưởng thụ văn hoá, phát triển và hợp tác văn hoá quốc tế; quốc tịch, không quốc tịch, cư trú và tị nạn; tội phạm chiến tranh, tội phạm chống nhân loại
và vấn đề diệt chủng
Như vậy, nếu xét về mặt số lượng văn bản, chỉ tính từ năm 1948, tức là khi Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền được Đại hội đồng LHQ thông qua đến nay, đã có hơn 60 văn kiện quốc
tế về nhân quyền, trong đó có hơn 30 công ước quốc tế và nghị định thư bổ sung công ước đã được LHQ thông qua, chưa kể các văn kiện
Trang 4quốc tế khác về nhân quyền hoặc liên quan đến
nhân quyền do các tổ chức chuyên môn thuộc
hệ thống LHQ như Tổ chức lao động thế giới
(ILO), Tổ chức y tế thế giới (WHO), Tổ chức
văn hoá, khoa học và giáo dục (UNESCO) và
tổ chức quốc tế khác như ñy ban quèc tÕ chữ
thập đỏ thông qua
Trên cơ sở đó, có thể khẳng định, thành tựu
lớn nhất trong hoạt động của LHQ trên lĩnh
vực nhân quyền kể từ ngày thành lập đến nay,
đó là lần đầu tiên, quyền con người chính thức
được đặt trên nền tảng Hiến chương LHQ và
luật quốc tế hiện đại Quyền con người từ chỗ
thuộc lĩnh vực điều chỉnh của pháp luật quốc
gia, trở thành vấn đề toàn cầu, được điểu chỉnh
bởi pháp luật quốc tế và ngày nay trở thành
ngành luật quốc tế về quyền con người
Những nỗ lực, đóng góp của LHQ trong
việc bảo vệ, thúc đẩy và phát triển quyền con
người chính là ở chỗ khẳng định giá trị phổ
biến của các quyền, tập trung vào quyền
bình đẳng của tất cả mọi người; công nhận,
thực hiện nhân quyền được xác định là mục
tiêu chung của toàn nhân loại; xác định tính
toàn diện của các quyền con người trên tất
cả các lĩnh vực dân sự, chính trị, kinh tế, xã
hội và văn hoá là cho tất cả mọi người đồng
thời xây dựng những tiêu chuẩn, luật pháp
quốc tế và tạo dựng một hệ thống đảm bảo
quốc tế để thúc đẩy, giám sát thực hiện nhân
quyền trên phạm vi thế giới và thiết lập tính
trách nhiệm của nhà nước đối với các cam
kết về nghĩa vụ nhân quyền theo luật pháp
quốc tế; thông qua đó, giảm thiểu nguy cơ
xâm phạm quyền và các tự do cơ bản của
con người ở cấp độ quốc gia
3 Tăng cường tính hiệu quả trong cơ chế hoạt động của Liên hợp quốc nhằm bảo
vệ tốt hơn quyền con người
Qua sáu mươi năm hoạt động, kể từ ngày thành lập, khó có thể đánh giá hết những thành tựu của LHQ trong việc xây dựng hệ giá trị, tiêu chuẩn phổ quát của các quyền con người Thông qua đó, cộng đồng thế giới ngày càng quan tâm hơn, có biện pháp tốt hơn cho việc thúc đẩy, bảo vệ những giá trị đích thực của quyền và các tự do cơ bản của con người để phòng tránh cho nhân loại những hậu quả của
sự sai lầm đã xảy ra trong thế kỉ XX như lời
mở đầu của Hiến chương LHQ đã xác định Tuy vậy, từ thực tiễn qua sáu mươi năm hoạt động của LHQ trong lĩnh vực này còn nổi lên nhiều bất cập Trước hết, nhân quyền từ chỗ là thành quả đấu tranh của nhân loại tiến bộ đã bị lợi dụng và bị “chính trị hoá” trong nhiều diễn đàn của LHQ Điều này thể hiện rõ nét nhất trong các phiên họp của Uỷ ban nhân quyền Bên cạnh đó, để duy trì hoạt động của các
cơ quan nhân quyền LHQ, cần một nguồn tài chính đủ cho hoạt động nhưng thực tế trong nhiều chương trình, kế hoạch đã được lập ra,
do không đủ tài chính nên tình trạng phải “huy động” từ các quốc gia, các tổ chức, thậm chí cả
cá nhân khiến cho chương trình, kế hoạch thường bị nhiều thế lực chính trị thao túng Hoạt động của các cơ quan nhân quyền trong
hệ thống LHQ còn có sự chồng chéo về chức năng, nhiệm vụ, cơ chế hợp tác và phối hợp thiếu đồng bộ cũng là nguyên nhân giảm hiệu quả và hiệu lực trong hoạt động thúc đẩy và bảo vệ nhân quyền của LHQ
Trước những bất cập đang tồn tại và là những trở ngại trực tiếp cho hoạt động bảo vệ,
Trang 5thúc đẩy nhân quyền của LHQ trong thế kỉ
mới, đòi hỏi cần có sự cải tổ mạnh mẽ để tăng
cường tính hiệu quả trong hoạt động bảo vệ
nhân quyền của LHQ và cũng là để thực hiện
tầm nhìn của Hiến chương về một thế giới hoà
bình và công bằng Để làm được điều đó,
trước hết cần:
- Cải tổ và thay đổi cơ chế hoạt động của
các cơ quan nhân quyền của LHQ hiện nay
Tăng cường tính hiệu quả trong cơ chế
hoạt động của LHQ cần tiếp tục duy trì và đổi
mới cơ chế hoạt động hiện hành, trong đó có
hoạt động của cơ quan nhân quyền được thành
lập theo Hiến chương LHQ và các cơ quan
thành lập theo công ước
Đối với cơ quan được thành lập theo Hiến
chương, vấn đề cấp bách hiện nay là cải tổ và
đổi mới tổ chức và hoạt động của Uỷ ban nhân
quyền Bảo đảm giảm thiểu tính quan liêu,
tính không hiệu quả và đặc biệt phi chính trị
hoá trong hoạt động của cơ quan này theo
đúng chức năng, nhiệm vụ và tôn chỉ, mục
đích của Hiến chương LHQ và các chuẩn mực
nhân quyền quốc tế Hiện nay, có nhiều quan
điểm khác nhau về việc đổi mới tổ chức và
hoạt động của Uỷ ban nhân quyền Phát biểu
tại phiên họp lần thứ 61 của Uỷ ban nhân
quyền ngày 7/4/2005, trong bài “LHQ cần một
cơ quan nhân quyền mới” Tổng thư kí LHQ,
ông Kofi Annan chính thức đề xuất đổi tên Uỷ
ban nhân quyền thành Hội đồng nhân quyền
với quy mô nhỏ hơn nhưng bảo đảm tính đại
diện cao hơn và hoạt động thường xuyên hơn
Đối với các cơ quan được thành lập theo
các công ước, cần tăng cường khả năng giám
sát các quốc gia trong việc thực hiện công
ước, thông qua việc hỗ trợ các quốc gia để xây
dựng và đệ trình báo cáo quốc gia lên Uỷ ban
công ước Trong bản báo cáo năm 2002 về
“Tăng cường LHQ: diễn đàn về sự thay đổi
hoá hơn nữa hệ thống điều ước, coi đó là yếu
tố chính trong mục tiêu thúc đẩy và bảo vệ nhân quyền của LHQ Sự thay đổi này, trước hết cần có cách tiếp cận phối kết hợp chặt chẽ giữa các uỷ ban công ước, theo đó các uỷ ban cần tìm kiếm các cách thức để đề cao hiệu quả hoạt động thông qua việc sắp xếp lại và hài hoà phương pháp làm việc, bài học thực tiễn được rút ra từ nhiều năm qua Bên cạnh đó, phát triển hệ thống báo cáo theo điều ước, cần tập trung để bảo đảm thực hiện có hiệu quả các điều ước quốc tế về nhân quyền vì thực tiễn đang có sự thách thức rất lớn như các quốc gia thường báo cáo chậm, thậm chí không báo cáo đồng thời cần tiêu chuẩn hoá những yêu cầu đối với các báo cáo khác nhau; nên có sự thống nhất về nội dung và hình thức của các báo cáo quốc gia; tiến tới cho phép mỗi quốc gia tự đưa ra một báo cáo riêng tóm tắt việc thực hiện một loạt các quyền theo các điều ước nhân quyền quốc tế mà quốc gia là thành viên; trách nhiệm của quốc gia đối với việc không báo cáo hay báo cáo chậm
- Tiếp tục xây dựng và phát triển các hệ
thống điều ước quốc tế về nhân quyền
Các văn kiện quốc tế về nhân quyền như hiện nay là chưa đủ cho việc thúc đẩy và bảo
vệ tốt hơn nữa nhân quyền trong thế kỉ mới Mặc dù vào năm 2000, số lượng mới các văn kiện quốc tế về nhân quyền đã được thông qua
và có hiệu lực, như việc thông qua hai nghị định thư bổ sung Công ước quốc tế về quyền trẻ em năm 1989 về buôn bán trẻ em, lạm dụng tình dục trẻ em và văn hoá phẩm khiêu dâm trẻ em; về trẻ em trong xung đột vũ trang
Trang 6Tháng 12/2002, thông qua Nghị định thư bổ
sung Công ước chống tra tấn Hiện nay, tăng
cường hơn nữa các văn kiện quốc tế về quyền
con người đã và đang được thảo luận tại các
cơ quan nhân quyền của LHQ Trong đó có
việc thành lập uỷ ban lâm thời với mục đích
soạn thảo “một công ước quốc tế có tính toàn
diện và trọn vẹn về bảo vệ, thúc đẩy quyền và
nhân phẩm của những người tàn tật” Năm
2002, Uỷ ban nhân quyền cũng đã thành lập
“Nhóm làm việc mở với quan điểm để xem
xét sự lựa chọn liên quan đến việc chi tiết hoá
nghị định thư bổ sung Công ước quốc tế về
các quyền kinh tế, xã hội và văn hoá”.(2) Và
một nghị định thư như vậy được thông qua sẽ
mở đường cho Uỷ ban về quyền kinh tế, xã
hội có thẩm quyền xem xét đơn khiếu nại của
các cá nhân, cho rằng các quyền trong Công
ước đã bị quốc gia thành viên xâm phạm
Tương tự, trên các diễn đàn LHQ, đang
nổi lên những quan điểm khác nhau về tính ưu
tiên trong việc thực hiện các điều ước quốc tế
về nhân quyền hiện hành hay là tiếp tục đàm
phán để ra đời những văn kiện quốc tế mới về
quyền con người trong tương lai Tuy nhiên,
nhiều ý kiến cho rằng vấn đề nhân quyền cần
được quan tâm nhưng pháp luật hiện hành
chưa đề cập một cách đầy đủ, do đó, trong
tương lai sẽ có thêm nhiều văn kiện mới mà
trước hết đang tập trung vào các vấn đề như:
Soạn thảo văn kiện về cưỡng bức mất tích và
có thể là một công ước về cưỡng bức mất tích;
về quyền con người và quyền định hướng giới
tính và chuyển đổi giới tính, không có sự phân
biệt đối xử; về quyền con người và các tập
đoàn doanh nghiệp; về bảo vệ người bản xứ;
về đền bù và bồi thường thiệt hại; triển khai
toà án hình sự quốc tế
- Tăng cường hoạt động trợ giúp, bảo đảm nhân quyền ở các quốc gia
Tính hiệu quả trong hoạt động của LHQ đối với việc bảo vệ quyền con người chính là việc xây dựng và xác lập tiêu chuẩn, khuôn khổ pháp lí quốc tế, được áp dụng toàn cầu và thông qua đó, các quốc gia không phân biệt hệ thống chính trị, trình độ phát triển kinh tế xã hội tự nguyện chấp nhận và ràng buộc nghĩa
vụ pháp lí của mình theo khuôn khổ pháp lí quốc tế và qua đó, chuẩn mực nhân quyền quốc tế được xác lập và hài hoà ở cấp độ quốc gia Chính vì vậy, không thể nói hoạt động bảo vệ nhân quyền của LHQ có hiệu quả một khi nhân quyền ở nhiều quốc gia bị vi phạm hay chà đạp thô bạo
Do vậy, tăng cường các hoạt động trợ giúp quốc gia trong việc thực hiện các công ước quốc tế về nhân quyền của LHQ là rất quan trọng Hoạt động trợ giúp có thể bằng nhiều hình thức khác nhau như mở các hội nghị, hội thảo, thông qua đối thoại, trao đổi trên tinh thần xây dựng, tập huấn, đào tạo cán bộ thông qua việc hình thành chính sách, pháp luật quốc gia bảo đảm sự hài hoà và phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế về nhân quyền Đồng thời hỗ trợ các quốc gia trong quá trình trở thành thành viên của các điều ước quốc tế
về nhân quyền./
(1) Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Trung tâm nghiên cứu quyền con người, Các văn kiện quốc
tế về quyền con người, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1998, tr 19, 20
(2) Các Nghị quyết của Uỷ ban 2002/25 và 2003/18,
Cơ quan Cao uỷ Liên hợp quốc về quyền con người, tài liệu tham khảo số 30