Báo cáo " Bàn về tính thống nhất của quyền lực nhà nước và sự phân công, phối hợp trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp " pptx

Để lựa chọn thể nhân có tư cách là người đại diện hợp pháp của pháp nhân ngân hàng thương mại, thông thường có hai phương thức: Một là, điều lệ của pháp nhân phải chỉ định rõ ai sẽ có q

rên nguyên tắc, pháp nhân ngân hàng

thương mại vì không phải là một thực

thể vật chất nên chỉ có thể thực hiện các

quyền, nghĩa vụ của nó thông qua một thể

nhân có tư cách là đại diện của pháp nhân

Để lựa chọn thể nhân có tư cách là người đại

diện hợp pháp của pháp nhân ngân hàng

thương mại, thông thường có hai phương

thức: Một là, điều lệ của pháp nhân phải chỉ

định rõ ai sẽ có quyền thay mặt pháp nhân

ngân hàng thương mại thực hiện các quyền và

nghĩa vụ của nó trong các quan hệ pháp luật

với chủ thể khác; hai là, người được điều lệ

của pháp nhân ngân hàng thương mại chỉ định

làm đại diện có thể lập văn bản uỷ quyền cho

người khác thay mình thực hiện các hành vi

đại diện

Trong phương thức thứ nhất, pháp nhân

ngân hàng thương mại sẽ lựa chọn được

người đại diện cho mình một cách trực tiếp

bằng ý chí tập thể của các thành viên pháp

nhân (thông qua bản điều lệ của pháp nhân)

nên thẩm quyền đại diện của người này

thường rất rộng, có thể bao gồm tất cả các

hành vi pháp lí mà pháp nhân ngân hàng

thương mại có thể thực hiện theo pháp luật

Còn trong phương thức thứ hai, các thành

viên pháp nhân chỉ lựa chọn được người đại

diện cho mình một cách gián tiếp, thông qua

ý chí của một thể nhân khác (người đại diện

theo pháp luật của pháp nhân như đã được chỉ

định trong điều lệ) bằng văn bản uỷ quyền nên thẩm quyền đại diện của người được uỷ quyền sau này thường hạn chế hơn, có thể chỉ được phép đại diện cho pháp nhân ngân hàng thương mại trong một số trường hợp nhất định như đã được ghi trong văn bản uỷ quyền

Ở nước ta, pháp luật quy định khá rõ ràng

và chi tiết về các hình thức đại diện hợp pháp cho pháp nhân nói chung và pháp nhân ngân hàng thương mại nói riêng, bao gồm hình thức đại diện theo pháp luật và hình thức đại diện theo uỷ quyền Tuy nhiên, trong thực tế giao dịch pháp lí của ngân hàng thương mại trên thị trường, việc xác định người đại diện hợp pháp cho pháp nhân ngân hàng thương mại để từ đó xác định tính có hiệu lực hay không của các giao dịch pháp lí do người này xác lập và thực hiện nhân danh pháp nhân ngân hàng thương mại đôi khi gặp phải những khó khăn nhất định Những khó khăn này thường liên quan đến các vấn đề rất thực tiễn như như việc xác định các hình thức văn bản uỷ quyền hợp lệ trong giao dịch pháp lí của ngân hàng (chứng cứ chứng minh về sự đại diện); hiệu lực pháp lí của sự đại diện và vấn đề hậu quả pháp lí của giao dịch khi người đại diện cho ngân hàng thương mại hành xử vượt quá phạm vi được uỷ quyền;

T

* Giảng viên Khoa pháp luật kinh tế Trường đại học luật Hà Nội

NguyÔn v¨n TuyÕn *

vấn đề chấp nhận hay khụng cỏc tập quỏn

thương mại và thụng lệ quốc tế về việc uỷ

quyền trong giao dịch thương mại của ngõn

hàng; vấn đề phõn định trỏch nhiệm phỏp lớ

của người đại diện và của người được đại

diện khi giao dịch thương mại của ngõn hàng

được xỏc lập, thực hiện; vấn đề nhõn viờn

ngõn hàng cú thể trở thành người đại diện

hợp phỏp cho ngõn hàng thương mại hay

khụng, khi nào…? Cú thể nhận thấy tất cả

những khú khăn này đều xoay quanh chủ đề

người đại diện hợp phỏp của ngõn hàng

thương mại và việc khắc phục những khú

khăn này sẽ cú ý nghĩa, tỏc dụng quan trọng

trong quỏ trỡnh xỏc lập, thực hiện giao dịch

thương mại cũng như xỏc định đường lối giải

quyết cỏc tranh chấp phỏt sinh từ giao dịch

thương mại của ngõn hàng thương mại

Theo chỳng tụi, ở gúc độ phỏp lớ cú thể

xem xột vấn đề đại diện hợp phỏp của phỏp

nhõn ngõn hàng thương mại trờn những khớa

cạnh chủ yếu sau đõy:

Trước tiờn, chỳng tụi cho rằng cần nhận

thức rừ hơn về bản chất phỏp lớ của quan hệ

đại diện cũng như cỏc hỡnh thức đại diện hợp

phỏp cho phỏp nhõn ngõn hàng thương mại

Việc xỏc định một cỏch chớnh xỏc về hỡnh

thức đại diện của người được coi là đại diện

hợp phỏp cho phỏp nhõn ngõn hàng thương

mại sẽ là điều kiện, tiền đề quan trọng để xỏc

định vấn đề hiệu lực của cỏc giao dịch phỏp lớ

do phỏp nhõn ngõn hàng thương mại xỏc lập

và thực hiện với khỏch hàng Theo quan niệm

truyền thống, mọi phỏp nhõn núi chung và

phỏp nhõn ngõn hàng thương mại núi riờng

đều cú thể xỏc lập cho mỡnh hai hỡnh thức đại

diện, đú là đại diện theo phỏp luật và đại diện

theo uỷ quyền như trờn đó đề cập Chỳng tụi cho rằng việc sử dụng thuật ngữ “đại diện theo phỏp luật” để phõn biệt với “đại diện theo uỷ quyền” khụng phải trong mọi trường hợp đều chớnh xỏc Thật vậy, trờn tinh thần của nguyờn tắc tự định đoạt, chỉ cú cỏc thành viờn phỏp nhõn chứ khụng phải Nhà nước mới cú quyền lựa chọn và chỉ định ai sẽ làm người đại diện cho phỏp nhõn do mỡnh thành lập ra trong cỏc quan hệ phỏp luật với chủ thể khỏc Vai trũ chủ yếu của Nhà nước ở đõy là thừa nhận hay khụng thừa nhận giỏ trị phỏp lớ của sự lựa chọn đú Cũn vai trũ thứ yếu của Nhà nước trong trường hợp này là nếu cỏc thành viờn phỏp nhõn khụng thể lựa chọn được người đại diện hợp phỏp cho phỏp nhõn

do họ thành lập ra thỡ khi đú Nhà nước mới chỉ định thay để đảm bảo quyền lợi chung cũng như quyền lợi tư của cỏc bờn giao dịch

Khi đó, chỉ người nào được pháp luật (chứ không phải điều lệ của pháp nhân) chỉ định làm đại diện cho pháp nhân mới được coi là người đại diện theo pháp luật của pháp nhân

Theo thông lệ, pháp luật các nước thường quy

định người đứng đầu pháp nhân mặc nhiên

được coi là đại diện theo pháp luật của pháp nhân, trừ khi điều lệ của pháp nhân hoặc quyết định thành lập pháp nhân đ2 có chỉ

định cụ thể về người đại diện cho mình

Như vậy, theo nhận thức của chỳng tụi,

cú thể quan niệm người được điều lệ của phỏp nhõn ngõn hàng thương mại chỉ định làm đại diện hợp phỏp cho phỏp nhõn, thực chất cũng chỉ là người đại diện theo sự uỷ quyền trực tiếp của phỏp nhõn ngõn hàng thương mại mà bằng chứng về sự uỷ quyền này chớnh là điều lệ của phỏp nhõn quy định

Sự uỷ quyền trong trường hợp này khụng

phải là hợp đồng uỷ quyền mà là hành vi

phỏp lớ đơn phương thể hiện ý chớ tập thể của

cỏc thành viờn phỏp nhõn Cũn đối với trường

hợp thứ hai, người đại diện theo chỉ định của

điều lệ phỏp nhõn kớ văn bản uỷ quyền lại

cho người thứ ba, chỳng tụi quan niệm đõy

cũng là hỡnh thức đại diện theo uỷ quyền

nhưng là sự uỷ quyền giỏn tiếp (vỡ phải thụng

qua ý chớ của một thể nhõn khỏc - người kớ

văn bản uỷ quyền) Quan hệ uỷ quyền này

khụng phải phỏt sinh giữa người kớ văn bản

uỷ quyền mà là phỏp nhõn do người đú được

chỉ định làm đại diện, với người được uỷ

quyền sau này Vỡ thế, người kớ văn bản uỷ

quyền (vớ dụ, chủ tịch hội đồng quản trị hoặc

tổng giỏm đốc điều hành của ngõn hàng

thương mại) sẽ khụng cú tư cỏch là người uỷ

quyền mà thực chất chỉ cú tư cỏch là đại diện

cho người uỷ quyền - phỏp nhõn ngõn hàng

thương mại Qua sự phõn tớch trờn đõy, chỳng

ta nhận thấy cú sự trựng hợp về tư cỏch phỏp

lớ là cả người được điều lệ của phỏp nhõn

ngõn hàng thương mại chỉ định làm đại diện

lẫn người được uỷ quyền sau này đều cú tư

cỏch giống nhau, đú là tư cỏch của người

được uỷ quyền, mặc dự phương thức uỷ

quyền và phạm vi uỷ quyền cú thể khỏc nhau

Túm lại, về cỏc hỡnh thức đại diện hợp

phỏp cho phỏp nhõn ngõn hàng thương mại,

theo chỳng tụi chỉ cú thể chấp nhận một

trường hợp duy nhất được xem là hỡnh thức

đại diện theo phỏp luật, đú là trường hợp

phỏp luật quy định một cỏch cụ thể người

đứng đầu pháp nhân, ví dụ, tổng giỏm đốc

của ngõn hàng thương mại là người đại diện

đương nhiờn của phỏp nhõn ngõn hàng

thương mại khi điều lệ của phỏp nhõn này khụng cú quy định cụ thể về việc lựa chọn người đại diện Cũn cỏc trường hợp khỏc, kể

cả trường hợp điều lệ của phỏp nhõn ngõn hàng thương mại cú chỉ định tổng giỏm đốc

là người đại diện cho ngõn hàng thương mại thỡ cũng đều phải được nhỡn nhận như là hỡnh thức đại diện theo uỷ quyền Sự phõn biệt giữa đại diện theo phỏp luật với đại diện theo

uỷ quyền khụng chỉ cú tỏc dụng làm phong phỳ thờm lớ luận khoa học phỏp lớ về vấn đề đại diện của phỏp nhõn mà cũn cú ý nghĩa thực tiễn trong việc xỏc định phạm vi cũng như thẩm quyền đại diện của những người đại diện

Một cỏch khỏi quỏt, cú thể nhận thấy hai hỡnh thức đại diện này khỏc nhau ở chỗ, nếu trong hỡnh thức đại diện theo phỏp luật, người đại diện sẽ đương nhiờn cú quyền thực hiện tất cả những hành vi phỏp lớ mà phỏp nhõn do

họ là đại diện cú thể làm theo luật định, nhõn danh phỏp nhõn và hành xử vỡ quyền lợi của phỏp nhõn thỡ trong hỡnh thức đại diện theo

uỷ quyền, người đại diện - người được uỷ quyền chỉ cú thể làm những gỡ mà văn bản uỷ quyền cho phộp Vỡ thế, khi một phỏp nhõn ngõn hàng thương mại xỏc lập cỏc văn bản uỷ quyền cho người đại diện, cho dự đú là văn bản quan trọng nhất của phỏp nhõn như bản điều lệ hay là những hỡnh thức văn bản uỷ quyền khỏc thỡ nhất thiết phần nội dung cụng việc uỷ quyền cho người đại diện làm thay nhõn danh mỡnh cũng phải được quy định một cỏch rừ ràng và cụ thể

Thứ hai, cần cú nhận thức rừ ràng hơn về

cỏc tiờu chớ để xỏc định tư cỏch đại diện của người đại diện cho phỏp nhõn ngõn hàng

thương mại Chỉ khi nào chỳng ta cú nhận

thức đỳng đắn về cỏc tiờu chớ xỏc định tư

cỏch đại diện của người đại diện cho phỏp

nhõn ngõn hàng thương mại thỡ khi đú mới cú

thể xỏc định một cỏch chớnh xỏc và khỏch

quan về hiệu lực phỏp lớ của giao dịch cũng

như đường lối giải quyết tranh chấp phỏt sinh

từ giao dịch Chỳng tụi nhận thức rằng mặc

dự người đại diện của phỏp nhõn ngõn hàng

thương mại vốn là thể nhõn cú tờn gọi riờng,

cú đời sống tõm lớ riờng và cú thõn phận

phỏp lớ riờng, hoàn toàn độc lập với thõn

phận phỏp lớ của phỏp nhõn ngõn hàng

thương mại nhưng khi họ đúng vai trũ là

người đại diện cho phỏp nhõn ngõn hàng

thương mại thỡ họ phải hành động vì quyền

lợi của phỏp nhõn ngõn hàng thương mại chứ

không thể bị chi phối bởi ý chí cá nhân hay

các lợi ích của cá nhân mình

Xuất phỏt từ nhận thức như vậy, chỳng

tụi cho rằng việc xỏc định tư cỏch đại diện

của người đại diện cho ngõn hàng thương mại

trong khi xỏc lập và thực hiện cỏc giao dịch

phỏp lớ với khỏch hàng cần phải dựa vào cỏc

tiờu chớ cơ bản sau đõy:

1 Xỏc định xem người đại diện đú được

chỉ định bằng phương thức và bằng chứng

nào: Phỏp luật? Điều lệ của phỏp nhõn hay

văn bản uỷ quyền hợp lệ khỏc? Đõy là tiờu

chớ về mặt hỡnh thức để xỏc định tư cỏch đại

diện cho phỏp nhõn ngõn hàng thương mại

của thể nhõn nào đú Nếu khụng cú bằng

chứng cụ thể về sự đại diện thỡ khụng thể xỏc

định được người nào đú cú tư cỏch là đại diện

hợp phỏp cho phỏp nhõn ngõn hàng thương

mại hay khụng Trong thực tiễn giao dịch

phỏp lớ của ngõn hàng thương mại, việc xỏc

định cỏc bằng chứng về sự đại diện luụn là

vấn đề phức tạp, rắc rối và nhiều khi gặp phải những khú khăn khụng thể giải quyết được

do phỏp luật chưa quy định rừ ràng, đầy đủ

về cỏc hỡnh thức văn bản uỷ quyền được coi

là hợp lệ Theo chỳng tụi, để đảm bảo quyền lợi hợp phỏp cho cỏc bờn giao dịch cũng như đảm bảo nguyờn tắc tự định đoạt và tự do ý chớ trong quỏ trỡnh giao dịch, phỏp luật cần chấp nhận nguyờn tắc tập quỏn trong giao dịch thương mại là phỏp nhõn ngõn hàng thương mại cú thể bày tỏ ý chớ đớch thực của mỡnh trong việc lựa chọn người đại diện bằng bất kỡ hỡnh thức nào cú thể chứng minh được

Với nguyờn tắc này, cú thể chấp nhận cỏc văn bản sau đõy như là bằng chứng hợp lệ về việc

uỷ quyền đại diện: a) Điều lệ của phỏp nhõn ngõn hàng thương mại; b) Quyết định bổ nhiệm phú tổng giỏm đốc, giỏm đốc chi nhỏnh, trưởng văn phũng đại diện; c) Giấy uỷ quyền hoặc hợp đồng uỷ quyền cử đại diện cho phỏp nhõn ngõn hàng thương mại trong giao dịch với người thứ ba; d) Văn bản phõn

cụng nhiệm vụ cho cỏ nhõn cỏn bộ, nhõn viờn

của ngõn hàng thương mại; e) Cỏc văn bản khỏc thể hiện ý chớ đớch thực của phỏp nhõn ngõn hàng thương mại trong việc lựa chọn người đại diện cho mỡnh Với nhận thức như trờn, chỳng tụi quan niệm người đúng vai trũ đại diện hợp phỏp cho phỏp nhõn ngõn hàng thương mại trong giao dịch với khỏch hàng

cú thể là bất kỡ thể nhõn nào cú năng lực phỏp luật và năng lực hành vi để thực hiện cỏc cụng việc giao dịch nhõn danh phỏp nhõn ngõn hàng thương mại Theo quan niệm này, người cú khả năng tiếp nhận tư cỏch làm đại diện hợp phỏp cho phỏp nhõn ngõn hàng thương mại khụng chỉ là chủ tịch hội đồng quản trị, tổng giỏm đốc hay giỏm đốc chi

nhánh mà còn có thể là chính các nhân viên

ngân hàng đang thực hiện các công việc được

giao bởi ngân hàng thương mại Tuy nhiên,

do địa vị pháp lí của các nhân viên ngân hàng

vốn không phải là những người giữ chức vụ

quản lí hay điều hành ngân hàng nên họ sẽ

chỉ được coi là người đại diện hợp pháp cho

ngân hàng thương mại trong một số khâu của

quá trình giao dịch, chẳng hạn như tiếp nhận

hồ sơ vay vốn, thẩm định hồ sơ và lập báo

cáo thẩm định, xây dựng và gửi văn bản giao

dịch cho khách hàng, tư vấn hay trả lời khách

hàng về các vấn đề liên quan đến nội dung

công việc giao dịch

Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn giao dịch,

để tránh các quan điểm tranh luận không cần

thiết về việc xác định người đại diện hợp

pháp cho ngân hàng thương mại khi giao dịch

với khách hàng, chúng tôi cho rằng pháp luật

cần có quy định bắt buộc các ngân hàng

thương mại phải công khai hoá cho khách

hàng biết về những người đại diện hợp pháp

cho mình Khi đó, khách hàng mặc nhiên sẽ

bị coi như đã biết hoặc buộc phải biết về

những người đại diện hợp pháp của ngân

hàng thương mại Do vậy, họ có thể tự quyết

định về việc có xác lập giao dịch hay không

với ngân hàng thương mại

2 Xác định xem người đại diện đó nhân

danh ai khi tiến hành các giao dịch với người

thứ ba: Nhân danh pháp nhân ngân hàng

thương mại hay nhân danh chính họ? Đây là

một trong số các tiêu chí quan trọng về nội

dung để xác định tư cách đại diện của người

đại diện cho pháp nhân ngân hàng thương

mại Sở dĩ như vậy là vì bản chất của quan hệ

đại diện là một quan hệ uỷ quyền, trong đó

người được uỷ quyền (bên đại diện) nhân

danh người uỷ quyền (bên được đại diện) để hành xử vì quyền lợi hợp pháp của người uỷ quyền Nếu trong quan hệ uỷ quyền này, người được uỷ quyền được chỉ định rõ là họ đồng thời có tư cách đại diện cho người uỷ quyền thì mặc nhiên họ phải hiểu rằng mình

có nghĩa vụ nhân danh bên uỷ quyền để hành động Nhưng nếu có bằng chứng chứng minh

người được uỷ quyền (ví dụ, tổng giám đốc

hoặc giám đốc chi nhánh của ngân hàng thương mại) đã không nhân danh bên uỷ quyền (pháp nhân ngân hàng thương mại) mà nhân danh chính mình khi thực hiện các công việc được uỷ quyền thì trong trường hợp đó

họ không phải là người đại diện cho bên uỷ quyền - pháp nhân ngân hàng thương mại Khi đó, pháp nhân ngân hàng thương mại hoàn toàn không bị sự ràng buộc với giao dịch pháp lí do người này xác lập và thực hiện Tuy nhiên, trong thực tiễn pháp lí việc tìm ra bằng chứng về việc người được uỷ quyền đã không nhân danh bên uỷ quyền mà nhân danh chính mình là điều rất khó khăn nên pháp nhân ngân hàng thương mại khó thoát khỏi trách nhiệm liên đới với tư cách người được đại diện Chúng tôi đồng ý với quan điểm của TS Nguyễn Ngọc Điện cho rằng việc xác định người được uỷ quyền nhân danh ai khi xác lập và thực hiện giao dịch sẽ

là căn cứ để phân biệt trường hợp uỷ quyền đại diện (ví dụ: Hợp đồng đại lí bảo hiểm)

với trường hợp uỷ quyền không đại diện (ví dụ: Hợp đồng đại lí vận chuyển hàng hoá

hoặc hợp đồng uỷ thác xuất nhập khẩu hàng hoá trong thương mại).(1)

3 Xác định xem người đại diện đó hành

xử có phù hợp với phạm vi và thẩm quyền đại diện hay không? Trên nguyên tắc, người

đại diện phải hành động phù hợp với phạm vi

công việc được uỷ quyền đại diện Tuy nhiên,

trong thực tiễn giao dịch pháp lí của ngân

hàng thương mại, có thể xảy ra trường hợp

người được chỉ định làm đại diện hợp pháp

cho pháp nhân ngân hàng thương mại đã xác

lập và thực hiện giao dịch thương mại vượt

quá thẩm quyền đại diện hoặc hoàn toàn

không có thẩm quyền đại diện Trong những

trường hợp như vậy, nhà làm luật cho rằng

pháp nhân ngân hàng thương mại sẽ không bị

ràng buộc về mặt pháp lí với giao dịch do

người được chỉ định làm đại diện cho mình

xác lập Lí do là ở chỗ, trong những trường

hợp này người được chỉ định làm đại diện

thực chất không có tư cách là đại diện cho

pháp nhân ngân hàng thương mại Khi đó,

mọi hậu quả pháp lí xảy ra cho các bên có

liên quan đều do người xác lập giao dịch

không có hoặc vượt quá thẩm quyền đại diện

chịu trách nhiệm trực tiếp đối với người thứ

ba ngay tình Tuy nhiên, xuất phát từ nhu cầu

thực tiễn, tập quán giao dịch cũng như pháp

luật đều chấp nhận rằng nếu người được đại

diện (ở đây ngụ ý chỉ pháp nhân ngân hàng

thương mại) đồng ý ràng buộc với giao dịch

pháp lí do người đại diện xác lập vượt quá

phạm vi uỷ quyền (hoặc xác lập khi không có

thẩm quyền đại diện) bằng cách hoàn thành

các thủ tục uỷ quyền cho hợp lệ thì giao dịch

đó vẫn có hiệu lực đối với người được đại

diện (pháp nhân ngân hàng thương mại)

4 Xác định xem người đại diện đó có xác

lập và thực hiện giao dịch vì quyền lợi của

pháp nhân ngân hàng thương mại không hay

vì quyền lợi chính họ? Tiêu chí này tương đối

khó xác định trong thực tiễn giao dịch pháp lí

của ngân hàng thương mại, bởi lẽ, đôi khi

quyền lợi của pháp nhân ngân hàng thương mại và quyền lợi của cá nhân người đại diện cho nó không thể xác định ranh giới và tách

biệt rõ ràng Ví dụ: Ông X là giám đốc của

một chi nhánh của ngân hàng thương mại A, được uỷ quyền đại diện cho pháp nhân ngân hàng thương mại A kí hợp đồng tín dụng cho doanh nghiệp B vay tiền để sau đó doanh nghiệp này cho gia đình ông X vay lại một phần vốn trong số tiền đã vay của ngân hàng

Trong trường hợp này, có phải ông X đã hành động vì quyền lợi của ngân hàng thương mại A không hay chỉ vì quyền lợi cá nhân của ông ta và phải chăng giao dịch pháp

lí mà ông ta xác lập không có hiệu lực? Theo chúng tôi, câu trả lời trong trường hợp này là giao dịch vẫn có hiệu lực nếu chứng minh được rằng việc xác lập giao dịch này không

hề ảnh hưởng đến mục tiêu chính của việc cho vay và không gây hậu quả bất lợi gì đáng

kể cho pháp nhân ngân hàng thương mại

Tóm lại, qua sự phân tích trên đây về hình thức đại diện và các tiêu chí xác định người đại diện cho pháp nhân ngân hàng thương mại, chúng tôi mong muốn tham góp một vài ý kiến nhằm góp phần nhận thức lại vấn đề đại diện hợp pháp của ngân hàng thương mại Trên cơ sở đó, tạo điều kiện cho việc xem xét vấn đề hiệu lực của giao dịch dân sự nói chung và hiệu lực của giao dịch thương mại của ngân hàng nói riêng cũng như xác định đường lối giải quyết các tranh chấp phát sinh từ các giao dịch này trong thực tiễn đời sống./

(1).Xem: TS Nguyễn Ngọc Điện, “Bình luận các hợp đồng thông dụng trong luật dân sự Việt Nam”, Nxb

Trẻ thành phố Hồ Chí Minh năm 2001, tr 403