Các hoạt động tư pháp đã phục vụ đắc lực cho việc giải quyết những tranh chấp trong xã hội, bảo vệ chế độ xã hội, quyền làm chủ của nhân dân, quyền bình đẳng giữa các dân tộc, bảo vệ lợi
Trang 1TS NguyÔn Minh §oan *
ư pháp với nghĩa là phán xử xuất hiện
từ rất sớm như là nhu cầu tất yếu của
đời sống cộng đồng con người Bởi lẽ, trong
quá trình hoạt động sản xuất, trao đổi, sinh
hoạt cùng nhau của con người không thể
tránh khỏi những tranh chấp cần được phán
xử, giải quyết công bằng giữa các bên Nói
cách khác, khi các bên có tranh chấp mà
không tự giải quyết được thì họ có nhu cầu
tìm đến người mà họ cho là vô tư, khách
quan, có khả năng đưa ra những kết luận
đúng đắn, công bằng cho các bên, được các
bên chấp nhận để nhờ phán xử Chủ thể có
vai trò phán xử có thể là bất kì cá nhân nào
hay tổ chức xã hội hoặc cơ quan nhà nước mà
hiện nay chủ yếu là toà án Hoạt động phán
xử do toà án tiến hành luôn dựa trên cơ sở
pháp luật và các chính sách của Nhà nước
Một trong những yêu cầu không thể
thiếu trong hoạt động tư pháp là khách
quan, vô tư, công bằng Do vậy, tư pháp
phải là người “cầm cân, nảy mực” công
bằng Không phải ngẫu nhiên những người
tham gia vào các hoạt động tư pháp được
coi là những người đại diện công lí, người
bảo vệ công lí
Công tác tư pháp ở nước ta thời gian qua
đã có nhiều biến chuyển tích cực, về tổ chức
và bộ máy các cơ quan tư pháp đã được điều
chỉnh cho phù hợp hơn, việc giải quyết các
vụ án, vụ việc ngày càng chính xác và khách quan hơn Các hoạt động tư pháp đã phục vụ đắc lực cho việc giải quyết những tranh chấp trong xã hội, bảo vệ chế độ xã hội, quyền làm chủ của nhân dân, quyền bình đẳng giữa các dân tộc, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức, bảo vệ trật tự pháp luật Bên cạnh những thành tựu đó thì công tác tư pháp ở nước ta cũng còn nhiều điều bất cập như năng lực của một số cán bộ tư pháp, nhất là
ở các địa phương vẫn còn hạn chế, thủ tục tố tụng còn phức tạp, rườm rà tạo ra tâm lí e ngại của nhân dân nói chung, của các nhà đầu tư cả trong và ngoài nước nói riêng về giải quyết các tranh chấp tại các cơ quan tài phán Việt Nam, việc thi hành các quyết định hoặc bản án của toà án rất khó khăn và chậm chạp làm cho niềm tin vào công lí bị hạn chế Tình hình đó đòi hỏi tư pháp phải được cải cách theo hướng xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân Vì lẽ đó Nghị quyết Đại hội IX Đảng cộng sản Việt Nam đã nhấn
mạnh: “Cải cách tổ chức, nâng cao chất
T
* Giảng viên chính Khoa hành chính - nhà nước Trường đại học luật Hà Nội
Trang 2lượng và hoạt động của các cơ quan tư pháp,
nâng cao tinh thần trách nhiệm của cơ quan
và cán bộ tư pháp trong công tác điều tra, bắt,
giam, giữ, truy tố, xét xử, thi hành án, không
để xảy ra những trường hợp oan, sai”.(1)
Cải cách tư pháp ở nước ta phải nằm
trong tổng thể việc thực hiện quyền lực nhà
nước thống nhất nhưng có sự phân công,
phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong
việc thực hiện ba quyền lập pháp, hành pháp
và tư pháp Trong nhà nước pháp quyền, vị
trí, vai trò của pháp luật được đề cao, do vậy
tư pháp là người bảo vệ pháp luật cũng phải
được đề cao Lập pháp có nhiệm vụ ban
hành luật, hành pháp có nhiệm vụ tổ chức
thi hành luật còn tư pháp có nhiệm vụ bảo
vệ luật, do vậy tư pháp cần phải có vị trí, vai
trò xứng đáng trong cơ chế thực hiện quyền
lực nhà nước thống nhất Tư pháp cũng cần
phải thực hiện sự kiểm soát cần thiết đối với
lập pháp và hành pháp Vì lẽ đó việc cải
cách tư pháp sẽ rất khó khăn bởi việc cải
cách tư pháp theo tinh thần xây dựng nhà
nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa sẽ không
thể không đụng chạm tới lập pháp và hành
pháp Tuy nhiên, việc đề cao vai trò của tư
pháp chỉ có nghĩa là tạo cho tư pháp những
khả năng thực hiện đầy đủ quyền năng vốn
có của nó, làm cho quyền lực nhà nước
thống nhất trở nên đầy đủ, mạnh mẽ và có
hiệu lực cao hơn Từ đó cũng cho thấy việc
cải cách các cơ quan tư pháp phải nằm trong
tổng thể cải cách bộ máy nhà nước ta
Nói tới tư pháp là nói tới công tác xét xử
và những hoạt động phục vụ hoặc liên quan
trực tiếp tới hoạt động xét xử Trong nhà
nước pháp quyền hoạt động tư pháp không
chỉ dừng lại ở việc xem xét tư pháp đối với hoạt động của các tổ chức, hành vi của các
cá nhân trong xã hội mà còn phải bao gồm
cả việc xem xét tư pháp đối với các văn bản pháp luật trái với Hiến pháp và đối với các văn bản điều chỉnh tổ chức và hoạt động của các tổ chức xã hội trái với đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước Việc xem xét hoạt động của các tổ chức, hành vi của các cá nhân khi có tranh chấp hoặc xảy ra vi phạm pháp luật là bắt buộc đối với tất cả các chủ thể (tất cả các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội, các đơn vị kinh tế, các lực lượng vũ trang, công dân và các chủ thể pháp luật khác) trừ những chủ thể được quyền miễn trừ Chẳng hạn như ở nước ta, đối với đại biểu Quốc hội khi không
có sự đồng ý của Quốc hội và trong thời gian Quốc hội không họp, không có sự đồng
ý của Uỷ ban thường vụ Quốc hội thì không được bắt giam, truy tố đại biểu Quốc hội Hoạt động xem xét tư pháp đối với các văn bản pháp luật (kể cả văn bản quy phạm pháp luật và văn bản pháp lí cá biệt) và văn kiện của các tổ chức xã hội khác chỉ tiến hành khi có tranh chấp (có khiếu kiện) hoặc
vi phạm Có như vậy thì mới tránh được những tranh chấp liên quan đến việc ban hành, đến nội dung của các văn bản pháp luật, văn bản của các tổ chức xã hội và mới bảo đảm được tính tối cao của Hiến pháp - một trong những yêu cầu cơ bản của nhà nước pháp quyền
Hoạt động tư pháp là loại hoạt động quyền lực đòi hỏi có tính chuyên sâu về chuyên môn Do vậy, để xem xét tư pháp đối với các hành vi và các văn bản pháp luật có
Trang 3vi phạm đến Hiến pháp đòi hỏi chúng ta
phải thành lập Uỷ ban bảo hiến hoặc Toà án
hiến pháp Uỷ ban bảo hiến hay Toà án hiến
pháp không phải là cơ quan đứng trên hoặc
ngang hàng với Quốc hội hay các cơ quan
cao cấp khác của Nhà nước mà nó chỉ là cơ
quan chuyên môn có nhiệm vụ phân xử
những tranh chấp có liên quan đến Hiến
pháp Việc thành lập cơ quan này theo
chúng tôi không có gì phương hại đến vị trí,
vai trò của các cơ quan khác trong bộ máy
Nhà nước ta hiện nay mà ngược lại, nó sẽ
góp phần bảo đảm tính thèng nhất của hệ
thống pháp luật, bảo đảm tính tối cao của
Hiến pháp và nguyên tắc pháp chế xã hội
chủ nghĩa
Một trong những nguyên tắc và đòi hỏi
quan trọng của nhà nước pháp quyền là
quyền tư pháp phải được coi trọng, tính độc
lập của tư pháp phải được bảo đảm, toà án
phải dễ tiếp cận Tuy nhiên, sự độc lập, vô
tư của các cơ quan tư pháp chỉ có được trên
thực tế khi tạo lập được cơ chế tổ chức và
hoạt động thích hợp Nghĩa là, sự độc lập
của các cơ quan tư pháp cần được bảo đảm
cả về mặt pháp lí và mặt thực tế, cả về tổ
chức lẫn trong hoạt động Phải làm sao để
khi xét xử, thẩm phán độc lập và chỉ tuân
theo pháp luật; mọi tổ chức, cơ quan, cá
nhân không thể can thiệp được vào quá trình
ra quyết định, bản án của thẩm phán
Cuộc sống liên tục phát triển, các quan
hệ xã hội ngày càng trở nên phức tạp, nhu
cầu cần đến sự phán quyết phân xử ngày
càng nhiều, đòi hỏi phạm vi thẩm quyền của
các cơ quan xét xử phải được mở rộng Như
trên đã trình bày, trong đời sống cứ mỗi khi
có tranh chấp về vấn đề gì đó mà các bên không tự giải quyết được thì buộc phải mời người phán xử Chính vì thế, việc cải cách tư pháp hiện nay ở nước ta nên theo hướng mở rộng phạm vi các vấn đề được quyền phán quyết cho các cơ quan tư pháp Thậm chí có thể cho phép tư pháp trong phạm vi thẩm quyền của mình có thể giải quyết bất cứ vụ việc nào mà người dân hay các tổ chức cần đến sự giúp đỡ của tư pháp miễn là không trái với các quy định của pháp luật hiện hành Chẳng hạn, thời gian qua, để tiến hành công nghiệp hoá, hiện đại hoá hầu hết các
dự án lớn ở các địa phương khác nhau đều rất khó khăn và lúng túng trong việc giải phóng mặt bằng Theo Điều 23 Hiến pháp
1992 thì: “Tài sản hợp pháp của cá nhân, tổ
chức không bị quốc hữu hoá Trong trường hợp thật cần thiết vì lí do quốc phòng, an ninh và vì lợi ích quốc gia, Nhà nước trưng mua hoặc trưng dụng có bồi thường tài sản của cá nhân, tổ chức theo giá thị trường”
Như vậy, khi tài sản (đặc biệt là nhà ở) hợp pháp của người dân rơi vào tình trạng phải di chuyển để giải phóng mặt bằng, đương nhiên xuất hiện việc bồi thường thiệt hại cho người dân Rất tiếc là Nhà nước không trực tiếp thu hồi rồi giao lại cho chủ đầu tư mà Nhà nước chỉ ra quyết định thu hồi còn việc bồi thường thì do chủ đầu tư trực tiếp làm việc với người dân Trong rất nhiều trường hợp, bên đầu tư thì cho rằng bồi thường như thế là đã thoả đáng, theo giá thị trường nhưng bên được bồi thường thì cho rằng mức bồi thường như vậy là chưa thoả đáng, hai bên cứ tranh cãi mà không đi đến thống nhất, gây ra sự chậm trễ cho tiến
Trang 4độ thi công công trình và thiệt hại rất lớn cho
chủ đầu tư Trong trường hợp này theo chúng
tôi cách giải quyết nhanh, gọn và có hiệu quả
nhất là Nhà nước - người đã giao đất cho các
tổ chức và cá nhân sử dụng thì cũng chính
Nhà nước phải đứng ra thu hồi (bao gồm cả
việc bồi thường cho chủ thể đang sử dụng)
rồi giao lại cho chủ đầu tư và thu ở chủ đầu
tư tiền bồi thường mà Nhà nước đã phải bỏ
ra và tiền liên quan đến việc sử dụng đất của
chủ đầu tư hoặc là Nhà nước chỉ ra quyết
định thu hồi và cấp đất còn việc tranh chấp
giữa các bên về mức bồi thường thì để cho
cơ quan tài phán giải quyết Nghĩa là, khi có
tranh chấp về mức bồi thường (đền bù), một
trong hai bên có quyền khởi kiện tại toà án,
toà án sẽ phán quyết về tranh chấp đó và khi
quyết định của toà án đã có hiệu lực thì buộc
các bên phải thi hành Trong trường hợp một
bên nào đó không tự giác thực hiện quyết
định của toà án thì có thể bị cưỡng chế thi
hành Đương nhiên tư pháp phải luôn hoạt
động trên cơ sở pháp luật, bảo đảm sự công
bằng và lẽ phải
Nhà nước của dân, do dân và vì dân thì
tư pháp phải phục vụ nhân dân song thiết
nghĩ trong giai đoạn hiện nay ngoài việc
phục vụ nhân dân thì có thể cho phép tư
pháp thực hiện dịch vụ cho nhân dân khi họ
cần đến tư pháp Do vậy, việc mở rộng
phạm vi các vấn đề thuộc quyền phán xử của
tư pháp theo chúng tôi là cần thiết Tuy
nhiên, Nhà nước cũng cần phải có những
biện pháp nhất định để các vụ việc mà người
dân cần tới sự phán xử của tư pháp là thật sự
xứng đáng, cần thiết và có hiệu quả nhất Để
thực hiện được việc này theo chúng tôi trong
hoạt động tư pháp có lẽ cũng nên chia ra
“việc công” là những việc liên quan đến đời sống cộng đồng (công quyền và quyền tham gia quản lí nhà nước, quản lí xã hội) và
“việc tư” là những việc chỉ liên quan đến quyền lợi tư nhân Nếu là “việc công” thì Nhà nước sẽ chi phí toàn bộ để phục vụ nhân dân, còn nếu là “việc tư” thì đương sự phải chi trả, khi này Nhà nước thực hiện dịch vụ cho đương sự
Xét về mặt tâm lí thì người Việt Nam không thích và chưa có thói quen giải quyết các tranh chấp bằng con đường toà án, điều này có nguyên nhân là trước đây trong chế
độ phong kiến và thực dân, toà án thường đối lập với người dân lao động, nó chủ yếu bảo vệ lợi ích của các giai cấp bóc lột, vì thế toà án là nơi xa lạ đối với người dân, thông thường người dân chỉ đến toà án khi có tội phạm xảy ra liên quan đến họ Trong Nhà nước ta, mặc dù bản chất hoạt động xét xử của toà án đã thay đổi nhưng thói quen của người Việt Nam là “một sự nhịn là chín sự lành”, người dân thường chỉ đưa nhau ra toà khi không còn con đường nào khác hoặc là không còn tình nghĩa gì với nhau trong giải quyết tranh chấp Do vậy, theo chúng tôi trong cải cách tư pháp, ngoài việc phải thay đổi về tổ chức và hoạt động của các cơ quan
tư pháp nói chung của toà án nói riêng, còn đòi hỏi phải tăng cường công tác tuyên truyền để người dân thay đổi cả tâm lí ngại
sử dụng toà án để giải quyết các tranh chấp Làm sao cho người dân thật sự thấy cần toà
án, toà án đích thực là người trọng tài công minh, người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân có hiệu quả nhất
Trang 5Như vậy, trong cải cách tư pháp phải
giao cho tư pháp ngày một nhiều công việc
hơn Khi công việc phải thực hiện tăng lên
thì đòi hỏi phải được củng cố về mặt tổ chức
(số lượng biên chế tăng lên, trình độ chuyên
môn phải cao hơn và thủ tục phải đơn giản,
kịp thời hơn đáp ứng nhu cầu ngày càng cao
hơn của cuộc sống) Muốn vậy, phải củng cố
đội ngũ cán bộ tư pháp mà đặc biệt là “tăng
cường đội ngũ thẩm phán và hội thẩm nhân
dân cả về số lượng và chất lượng”,(2) nâng
cao năng lực chuyên môn, bản lĩnh, đạo đức
nghề nghiệp và trách nhiệm của cán bộ tư
pháp; mở rộng thẩm quyền xét xử của toà án
nhân dân cấp huyện và toà quân sự khu vực,
tiến tới thành lập toà án theo cấp xét xử;
tăng cường thẩm quyền xét xử cho toà hành
chính trong việc giải quyết các khiếu kiện
hành chính; tăng thời gian nhiệm kì của
thẩm phán, đổi mới quy trình bổ nhiệm thẩm
phán; cải cách chế độ tiền lương, trợ cấp cho
cán bộ tư pháp; tăng cường cơ sở vật chất
cho các cơ quan tư pháp
Chúng ta đang sống trong thời kì công
nghiệp hoá và hiện đại hoá, thời đại của
công nghệ thông tin nên việc thông tin và xử
lí thông tin đòi hỏi phải nhanh chóng, chính
xác có như vậy mới có thể đáp ứng được
nhu cầu của cuộc sống đề ra Vì vậy, sự
phán quyết phân xử trong thời đại hiện nay
không chỉ đòi hỏi phải chính xác, đúng pháp
luật mà còn phải nhanh chóng, tiện lợi Bởi
có những tranh chấp của cuộc sống mà việc
giải quyết không thể kéo dài lâu được, nếu
kéo dài thì có thể sẽ gây thiệt hại lớn về lợi
ích cho các bên hoặc lợi ích đó có thể sẽ bị
xâm hại Theo tinh thần của nhà nước pháp quyền thì toà án phải dễ tiếp cận nhưng đối với nước ta thì điều kiện, thủ tục, trình tự khởi kiện và giải quyết một vụ kiện còn quá kéo dài Điều này cũng góp phần làm cho sự tiếp cận của người dân đối với toà án khó khăn hoặc gây nên tâm lí ngại kiện tụng Ở một số nước thủ tục xét xử rút gọn được tiến hành rất nhanh chóng, có những vụ kiện kể
từ khi khởi kiện đến khi vụ kiện được giải quyết thời gian kéo dài không quá vài giờ, bởi nếu để lâu thì lợi ích của đương sự có thể đã bị vi phạm trong khi chỉ bằng hoạt động phán xử nhanh của tư pháp có thể ngăn chặn được sự xâm hại đó Với tinh thần đó, trong thời gian tới chúng ta nên đơn giản hoá các thủ tục tố tụng, coi trọng và áp dụng nhiều thủ tục xét xử rút gọn để giải quyết các vụ án đơn giản hoặc đã quá rõ ràng Việc này không những đáp ứng được nhu cầu của các bên tham gia tố tụng mà còn giảm bớt được sự tồn đọng, ách tắc công việc
ở các cơ quan tư pháp mà nhất là toà án đồng thời còn tiết kiệm được thời gian, tiền bạc cho Nhà nước và nhân dân, nâng cao hiệu quả hoạt động tư pháp nói chung, hoạt động xét xử của toà án nói riêng
Tóm lại, quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta đòi hỏi tư pháp phải độc lập, vô tư, dân chủ, công bằng và hiệu quả hơn, đáp ứng ngày một tốt hơn những nhu cầu, đòi hỏi của xã hội văn minh./
(1) Đảng cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị quốc gia,
H 2001, tr 133
(2) Sđd, tr 134