Ph¹m V¨n B¸u * hực tiễn đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm những năm qua cũng như hiện nay cho thấy, tình trạng đua xe trái phép, đặc biệt là đua xe ô tô, xe máy diễn ra rất phức tạp
Trang 1ThS Ph¹m V¨n B¸u * hực tiễn đấu tranh phòng ngừa và
chống tội phạm những năm qua cũng
như hiện nay cho thấy, tình trạng đua xe trái
phép, đặc biệt là đua xe ô tô, xe máy diễn ra
rất phức tạp, vi phạm nghiêm trọng các quy
định về an toàn giao thông đường bộ và trật
tự an toàn giao thông đô thị, đe doạ gây
thiệt hại cho tính mạng, sức khoẻ của con
người, tài sản của cơ quan, tổ chức, cá nhân
Thực tiễn đó đòi hỏi phải xử lí hình sự
những người có hành vi tổ chức đua xe trái
phép và đua xe trái phép Trước khi Nhà
nước ban hành Bộ luật hình sự (BLHS) năm
1999, vì chưa được quy định thành những
tội danh riêng nên những hành vi tổ chức
đua xe trái phép và đua xe trái phép được xử
lí vÒ tội gây rối trật tự công cộng Liên
ngành tư pháp ở trung ương là Bộ nội vụ
nay là Bộ công an, Viện kiểm sát nhân dân
tối cao, Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành
Thông tư liên tịch số 10/TTLT ngày
31/12/1996 hướng dẫn xử lí các hành vi đua
xe trái phép Khắc phục h¹n chÕ trªn, BLHS
năm 1999 đã quy định các hành vi tổ chức
đua xe trái phép và đua xe trái phÐp là
những tội phạm độc lập trong hai điều: Điều
206 và Điều 207 thuộc nhóm các tội xâm
phạm an toàn công cộng - an toàn giao
thông đường bộ Bài viết này tìm hiểu quy
định của BLHS về tội đua xe trái phép
Điều 207 BLHS năm 1999 quy định tội
đua xe trái phép như sau:
"1 Người nào đua trái phép xe ô tô, xe máy hoặc các loại xe khác có gắn động cơ, gây thiệt hại cho sức khoẻ, tài sản của người khác hoặc đã bị xử phạt hành chính
về hành vi này hoặc đã bị kÕt ¸n về tội này chưa được xoá án tích mà còn vi phạm thì
bị phạt tiền từ 5 triệu đồng đến 50 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 3 năm
2 Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây thì bị phạt tù từ 2 năm đến 7 năm:
a Gây thiệt hại cho tính mạng hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho sức khoẻ, tài sản của người khác;
b Gây tai nạn rồi bỏ chạy để trốn tránh trách nhiệm hoặc cố ý không cứu giúp người bị nạn;
c Tham gia cá cược;
d Chống lại người có trách nhiệm bảo đảm trật tự an toàn giao thông hoặc người có trách nhiệm giải tán cuộc đua xe trái phép;
đ Đua xe nơi tập trung đông dân cư;
e Tháo dỡ các thiết bị an toàn khỏi phương tiện đua;
g Tái phạm tội này hoặc tội tổ chức đua
xe trái phép
3 Phạm tội trong trường hợp tái phạm
T
* Giảng viên chính Khoa luËt h×nh sù Trường đại học luật Hà Nội
Trang 2nguy hiểm hoặc gõy hậu quả rất nghiờm
trọng, thỡ bị phạt tự từ 5 năm đến 15 năm;
4 Phạm tội gõy hậu quả đặc biệt
nghiờm trọng thỡ bị phạt tự từ 12 năm đến
20 năm"
Nghiờn cứu quy định của BLHS năm
1999 về tội đua xe trỏi phộp và Thụng tư
liờn tịch số 10/TTLT ngày 31/12/1996, tham
khảo thực tiễn đấu tranh phũng - chống tội
phạm này trong thời gian vừa qua chỳng tụi
thấy cũn một số vướng mắc cần được thỏo
gỡ để cú nhận thức thống nhất về tội phạm
này Trong cỏc vướng mắc đú cú vướng mắc
về vấn đề lỗi của người phạm tội đua xe trỏi
phộp đối với cỏc hậu quả được quy định là
dấu hiệu định tội trong cấu thành tội phạm
(CTTP) cơ bản của tội này cũng như với cỏc
hậu quả được quy định trong CTTP tăng
nặng của tội này là lỗi cố ý hay vụ ý Theo
quy định của khoản 1 Điều 207 BLHS, cựng
với cỏc dấu hiệu chung khỏc của CTTP,
hành vi đua xe trỏi phộp chỉ bị coi là tội
phạm khi đó gõy thiệt hại cho sức khoẻ;
hoặc gõy thiệt hại cho tài sản của người
khỏc; hoặc đó bị xử phạt hành chớnh về hành
vi này mà cũn vi phạm; hoặc đó bị kết ỏn về
tội này chưa được xúa ỏn tớch mà cũn vi
phạm Theo quy định của luật, cựng với cỏc
dấu hiệu đó bị xử phạt hành chớnh hoặc đó
bị kết ỏn chưa được xúa ỏn tớch mà cũn vi
phạm, cỏc dấu hiệu gõy thiệt hại cho sức
khoẻ hoặc gõy thiệt hại cho tài sản của người
khỏc là hai dấu hiệu định tội của tội đua xe
trỏi phộp Vậy lỗi của người phạm tội đối với
cỏc hậu quả thiệt hại cho sức khoẻ, tài sản
của người khỏc là lỗi cố ý hay vụ ý Hiện vẫn
cú cỏc ý kiến khỏc nhau về lỗi của người
phạm tội đối với cỏc hậu quả này
Trong phần phõn tớch dấu hiệu phỏp lớ của tội này, cỏc tỏc giả giỏo trỡnh luật hỡnh
sự Việt Nam của Trường đại học luật Hà
Nội viết: "Tội phạm được thực hiện với lỗi
cố ý".(1) Theo nội dung này cú thể hiểu tội đua xe trỏi phộp cú thể được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp hoặc cố ý giỏn tiếp cũng cú nghĩa lỗi của người phạm tội đối với cỏc hậu quả là thiệt hại cho sức khoẻ hoặc tài sản của người khỏc là lỗi cố ý
Tài liệu hội nghị tập huấn chuyờn sõu BLHS năm 1999 do Ban chỉ đạo tập huấn chuyờn sõu BLHS phỏt hành thỏng 6/2000 lại
khẳng định: "Tội phạm được thực hiện với lỗi
cố ý trực tiếp" và cụ thể thờm "nhưng khụng mong muốn hậu quả thiệt hại xảy ra".(2) Thụng tư liờn tịch số 10/TTLT ngày 31/12/1996 quy định:
a Mọi trường hợp đua xe trỏi phộp cú từ hai xe tham gia trở lờn đều bị coi là hành vi gõy rối trật tự cụng cộng và người đua xe trỏi phộp phải bị truy cứu trỏch nhiệm hỡnh sự về tội này theo khoản 1 Điều 198 BLHS năm.(3)
b Người đua xe trỏi phộp nếu gõy thiệt hại đến tớnh mạng, sức khoẻ của người khỏc hoặc gõy thiệt hại nghiờm trọng đến tài sản,
mà thiệt hại xảy ra do lỗi vụ ý thỡ ngoài việc
bị truy cứu trỏch nhiệm hỡnh sự theo khoản
1 Điều 198 BLHS năm cũn bị truy cứu trỏch nhiệm hỡnh sự theo Điều 186 BLHS năm
c Người đua xe trái phép nếu gây thiệt hại đến tính mạng, sức khoẻ của người khác hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản,
mà thiệt hại xảy ra là do lỗi cố ý thì ngoài việc bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 198 BLHS còn bị truy cứu trách nhiệm
Trang 3h×nh sù theo ®iÒu tương ứng của BLHS về
tội phạm khác đó (Điều 101, Điều 109, Điều
138 hoặc Điều 160)
Theo tài liệu tập huấn chuyên sâu BLHS
và Thông tư liên tịch số 10/TTLT ngày
31/12/1996 thì tội đua xe trái phép là tội cố
ý trực tiếp, người phạm tội biết hành vi đua
xe trái phép bị luật cấm nhưng vẫn mong
muốn thực hiện Còn đối với các hậu quả là
thiệt hại cho tính mạng, sức khoẻ, tài sản
của người khác thì lỗi của người phạm tội
chỉ có thể là lỗi vô ý Nếu là lỗi cố ý dù là
cố ý trực tiếp (mong muốn gây ra thiệt hại
cho tính mạng, sức khoẻ, tài sản của người
khác) hay là cố ý gián tiếp (tuy không mong
muốn nhưng có ý thức để mặc cho các thiệt
hại cho tính mạng, sức khoẻ, tài sản của
người khác xảy ra) là trường hợp phạm
nhiều tội: Tội đua xe trái phép và một trong
các tội sau, tội giết người, tội cố ý gây
thương tích, tội huỷ hoại hoặc cố ý làm hư
hỏng tài sản tuỳ tính chất của hậu quả thực
tế đã xảy ra Chúng tôi đồng tình với quan
điểm này
Nếu quan điểm trên đây được chấp nhận
thì có mâu thuẫn mới nảy sinh đòi hỏi phải
giải quyết là: Thừa nhận tội đua xe trái phép
là tội cố ý trực tiếp nhưng vô ý đối với các
hậu quả thiệt hại xảy ra và căn cứ vào quy
định của khoản 1 Điều 207 BLHS năm thì
thấy là trong trong CTTP cơ bản của tội
phạm này có hai loại lỗi cố ý và vô ý (hỗn
hợp lỗi) lỗi cố ý đối với hành vi đua xe trái
phép và lỗi vô ý đối với hậu quả là thiệt hại
cho sức khoẻ hoặc tài sản của người khác
Điều này trái với lí luận về lỗi bởi "là biểu
hiện của mặt chủ quan của tội phạm, lỗi luôn luôn là lỗi đối với tất cả những tình tiết khách quan được phản ánh trong CTTP cơ bản Do vậy, không thể có những loại lỗi khác nhau đối với những tình tiết khách quan khác nhau trong cùng CTTP cơ bản".(4) Phải chăng lí luận về hỗn hợp lỗi đã hoặc sẽ thay đổi cho phù hợp với quy định của luật thực định? Hay khi quy định tội đua
xe trái phép các nhà làm luật không tính đến mâu thuẫn này? Giải quyết mâu thuẫn này, trước đòi hỏi của xã hội phải xử lí nghiêm minh những người có hành vi đua xe trái phép và cũng để quy định của Điều 207 phù hợp với quy định của Điều 206 hành vi tổ chức đua xe trái phép là tội phạm không đòi hỏi phải gây ra thiệt hại cho sức khoẻ, tài sản thì hành vi đua xe trái phép cũng bị coi
là tội phạm ngay khi hành vi này được thực hiện trong điều kiện tương tự Theo chúng tôi cần nghiên cứu sửa đổi quy định của khoản 1 Điều 207 là tội có CTTP hình thức như tội tổ chức đua xe trái phép Nếu hành
vi đua xe trái phép gây thiệt hại cho tính mạng, sức khoẻ, tài sản của người khác thì cần phân hóa loại và mức độ của hậu quả để quy định các hậu quả này là tình tiết tăng nặng định khung hình phạt trong các khung
2, 3 và 4 của điều luật quy định về tội danh này Người phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự về các tình tiết tăng nặng định khung này nếu về khách quan đã gây ra các hậu quả luật định và về chủ quan có lỗi vô ý đối với các tình tiết đó Và vì đã được quy định là tình tiết tăng nặng định khung hình phạt của tội đua xe trái phép nên kh«ng cần
Trang 4truy cứu trách nhiệm hình sự người phạm
tội thêm về tội vi phạm quy định về điều
khiển phương tiện giao thông đường bộ
(Điều 202 BLHS năm 1999) mặc dù hành vi
đua xe trái phép đồng thời cũng vi phạm
quy định về điều khiển phương tiện giao
thông đường bộ Nếu người đua xe trái phép
cố ý đối với hậu quả tức mong muốn xâm
phạm tính mạng, sức khoẻ, tài sản của người
khác hoặc tuy không mong muốn nhưng vẫn
có ý thức để mặc cho các hậu quả thiệt hại
cho tính mạng, sức khoẻ, tài sản của người
khác thì cần truy cứu trách nhiệm hình sự
người phạm tội về nhiều tội Tội đua xe trái
phép và tội giết người hoặc tội cố ý gây
thương tích hoặc tội huỷ hoại tài sản của
người khác
Theo chúng tôi sửa đổi và quy định tội
đua xe trái phép là tội có CTTP hình thức
như tội tổ chức đua xe trái phép thì:
Thứ nhất, vẫn có sự phân hóa TNHS
giữa hai tội này, hành vi tổ chức đua xe trái
phép có tính chất nguy hiểm cao hơn hành
vi đua xe trái phép nên khung hình phạt
giữa hai tội vẫn có sự phân biệt như luật
hiện hành quy định;
Thứ hai, phù hợp với tính nguy hiểm
cao cho xã hội của hành vi đua xe trái phép
và tình hình phạm tội này hiện nay, đáp ứng
được yêu cầu của xã hội trong đấu tranh
phòng và chống loại tội phạm mới nhưng rất
nguy hại cho trật tự an toàn giao thông ở
nước ta hiện nay
Thứ ba, tránh việc phải chuyển đổi tội
danh một cách không cần thiết của các cơ
quan bảo vệ pháp luật khi cần xử lí hình sự
người có hành vi đua xe trái phép.(5)
Thứ tư, quy định tội đua xe trái phép là tội có CTTP hình thức cũng phù hợp và công bằng nếu so sánh với một số tội cùng nhóm như tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ (Điều 202 BLHS năm 1999) Tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ là tội vô ý và thường có tính chất cá nhân (do các cá nhân thực hiện) nên chỉ khi hành vi vi phạm gây ra thiệt hại cho tính mạng hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho sức khoẻ, tài sản của người khác mới thể hiện đầy đủ tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi và mới bị coi là tội phạm là điều dễ hiểu Còn tội đua xe trái phép là tội
cố ý trực tiếp và thường có tính chất "có tổ chức" do nhiều người (có thể hàng chục hoặc vài chục người) tham gia đe doạ nghiêm trọng đến trật tự an toàn giao thông đường
bộ, tính mạng, sức khoẻ và tài sản của con người nên bị coi là tội phạm ngay khi hành vi này được thực hiện là rất cần thiết
Nếu quy định tội đua xe trái phép là tội
có CTTP hình thức thì trong CTTP cơ bản của tội này chỉ có dấu hiệu hành vi, bỏ dấu hiệu đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm còn các dấu hiệu gây thiệt hại cho sức khoẻ, tài sản của người khác và dấu hiệu đã bị kết án về tội này chưa được xóa án tích sẽ được quy định là tình tiết tăng nặng định khung ở khung 2; tình tiết gây thiệt hại cho tính mạng hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho sức khoẻ, tài sản của người khác (điểm a khoản 2) sẽ được chuyÓn lªn khoản 3; tình tiết gây
Trang 5hậu quả rất nghiờm trọng khoản 3 chuyển
lờn khoản 4 Từ những phõn tớch trờn theo
chỳng tụi, tội đua xe trỏi phộp cần được
sửa đổi như sau:
Điều 207 Tội đua xe trỏi phộp
1 Người nào đua trỏi phộp xe ụ tụ, xe
mỏy hoặc cỏc loại xe khỏc cú gắn động cơ
thỡ bị phạt
2 Phạm tội thuộc một trong cỏc trường
hợp sau đõy thỡ bị phạt
a Gõy thiệt hại cho sức khoẻ hoặc tài
sản của người khỏc;
b, c, d, đ, e, g Giữ nguyờn như luật hiện
hành
3 Phạm tội thuộc một trong cỏc trường
hợp sau đõy thỡ bị
a Gõy thiệt hại cho tớnh mạng hoặc gõy
thiệt hại nghiờm trọng cho sức khoẻ, tài sản
của người khỏc;
b Tỏi phạm nguy hiểm
4 Phạm tội gõy hậu quả rất nghiờm
trọng hoặc đặc biệt nghiờm trọng thỡ bị
phạt
Ngoài ra, do tớnh chất cú tổ chức của tội
phạm này cần xỏc định và bổ sung tỡnh tiết
phạm tội cú tổ chức là tỡnh tiết tăng nặng
định khung Và để cú sự thống nhất giữa tội
đua xe trỏi phộp với tội tổ chức đua xe trỏi
phộp, tội tổ chức đua xe trỏi phộp cũng cần
cú điều chỉnh như sau:
Điểm e khoản 2 Điều 206 "gõy thiệt hại
cho tớnh mạng hoặc gõy thiệt hại nghiờm
trọng cho sức khoẻ, tài sản của người khỏc"
được sửa đổi lại là gõy thiệt hại cho sức
khoẻ hoặc tài sản của người khỏc; tỡnh tiết
gõy thiệt hại cho tớnh mạng hoặc gõy thiệt
hại nghiờm trọng cho sức khoẻ, tài sản của người khỏc (điểm e khoản 2) sẽ được chuyển lờn khoản 3; tỡnh tiết gõy hậu quả rất nghiờm trọng (khoản 3) sẽ được chuyển lờn khoản 4 của Điều 206 tương tự như quy định của Điều 207 sửa đổi trờn đõy.(6)
(1), (4).Xem: Giỏo trỡnh Luật hỡnh sự Việt Nam, Trường đại học luật Hà Nội, Nxb Cụng an nhõn dõn, H.2002, tr.528, 112
(2).Xem: Tài liệu tập huấn chuyờn sõu BLHS năm
1999 phỏt hành thỏng 6/2000, tr.244
(3).Xem: Thụng tư liờn tịch số 10/TTLT ngày 31/12/1996 cỏc văn bản về hỡnh sự, dõn sự, kinh tế,
và tố tụng -Tũa ỏn nhõn dõn tối cao, H.1998
(5).Xem: Bỏo cụng an nhõn dõn số 1652 ngày 30/6/2003 Theo bài bỏo này ngày 25/6/2003 phú thủ trưởng cơ quan cảnh sỏt điều tra Cụng an thành phố
Hồ Chớ Minh đó chớnh thức kớ quyết định thay đổi quyết định khởi tố vụ ỏn và khởi tố bị can từ tội đua
xe trỏi phộp sang tội gõy rối trật tự cụng cộng vỡ vụ đua xe trỏi phộp đờm 24/5/2003 chưa gõy ra hậu quả thiệt hại cho sức khoẻ, tài sản của người khỏc, các đối tượng đua xe trỏi phộp cũng chưa bị xử phạt hành chớnh hoặc bị kết ỏn về tội này Theo chỳng tụi việc thay đổi tội danh từ tội đua xe trỏi phộp sang tội gõy rối trật tự cụng cộng cũng khụng thỏa đỏng bởi hành
vi gõy rối trật tự cụng cộng chỉ CTTP khi đó gõy ra hậu quả nghiờm trọng hoặc đó bị xử phạt hành chớnh hoặc đó bị kết ỏn về tội này chưa được xoỏ ỏn tớch
mà cũn vi phạm, vụ đua xe trỏi phộp đờm 24/5/2003 cũng chưa gõy ra hậu quả nghiờm trọng, cỏc đối tượng đua cũng chưa bị xử phạt hành chớnh, chưa bị kết ỏn nờn hành vi đua xe trỏi phộp cũng khụng đủ yếu tố CTTP tội gõy rối trật tự cụng cộng theo Điều
245 BLHS năm 1999
(6) Trong kiến nghị sửa đổi quy định của BLHS về tội đua xe trỏi phộp và tội tổ chức đua xe trỏi phộp, chỳng tụi chỉ kiến nghị sửa đổi quy định về một số dấu hiệu của CTTP khụng kiến nghị sửa đổi cỏc khung hỡnh phạt của cỏc tội này