Mục đích hoạt động của HTX cũng trước hết là nhằm “phát huy sức mạnh của tập thể và của từng x viên nhằm giúp nhau thực hiện có hiệu quả hơn các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ v
Trang 1Tạp chí luật học số 1/2003 9
TS Trần Ngọc Dũng *
1 Bản chất của pháp luật về tổ chức và
hoạt động của hợp tác xã
Pháp luật về tổ chức và hoạt động của hợp
tác x (HTX) là kết quả của sự thể chế hoá
đường lối, chính sách của Đảng về HTX Khi
đường lối, chính sách của Đảng về phát triển
HTX được thể chế hoá thành pháp luật thì pháp
luật đó đ được sự nhất trí và đồng tình của
nhân dân Để pháp luật về việc tổ chức và hoạt
động của các HTX thực sự được thi hành một
cách có hiệu quả, nó cần phải có tính cưỡng
chế Khi địa vị pháp lí (các quyền và nghĩa vụ)
của HTX đ được pháp luật quy định (có tính
cưỡng chế) thì mới được cán bộ, x viên HTX
cũng như các cơ quan hữu quan thi hành một
cách nghiêm túc và đầy đủ
Pháp luật về tổ chức và hoạt động của
HTX còn là ý chí và nguyện vọng của HTX và
của các thành viên của nó, bởi vì một bộ phận
của pháp luật về tổ chức và hoạt động của
HTX là các văn bản pháp lí do các HTX tự xây
dựng nên và được các cơ quan nhà nước có
thẩm quyền chuẩn y Đó là việc HTX tự xây
dựng nên điều lệ, nội quy riêng của mình trên
cơ sở điều lệ mẫu do Nhà nước ban hành Điều
này thể hiện HTX là tổ chức kinh tế tự nguyện
của những người lao động, được tổ chức và
quản lí theo nguyên tắc dân chủ, bình đẳng và
cùng có lợi Vốn và tài sản của HTX không
phải do Nhà nước cung cấp hoặc không phải
do cá nhân nào bỏ ra Mục đích hoạt động của
HTX cũng trước hết là nhằm “phát huy sức
mạnh của tập thể và của từng x viên nhằm
giúp nhau thực hiện có hiệu quả hơn các hoạt
động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và cải thiện
đời sống, góp phần phát triển kinh tế-x hội
của đất nước”.(1)
Điều lệ mẫu của các loại hình HTX cũng thể hiện mục đích trước hết của HTX là nhằm cải thiện điều kiện sống và làm việc của các x viên, nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh của HTX chứ không nhằm mục đích chính là thực hiện các chỉ tiêu pháp lệnh của Nhà nước như trong thời kì kế hoạch hoá tập trung, quản lít heo cơ chế hành chính, bao cấp trước kia.(2)
Đương nhiên, khi kinh tế của HTX vững mạnh, các hộ x viên được cải thiện đời sống vật chất, tinh thần, tăng thu nhập thì điều đó cũng đóng góp thiết thực vào sự tăng trưởng nền kinh tế quốc dân và sự phát triển chung của x hội Pháp luật về tổ chức và hoạt động của HTX thể hiện ý chí, nguyện vọng của chính HTX và x viên là điểm đặc thù của pháp luật
về HTX so với pháp luật về các loại hình doanh nghiệp khác trong nền kinh tế thị trường
định hướng XHCN
2 Vai trò của pháp luật đối với tổ chức
và hoạt động của HTX Nhà nước tổ chức, quản lí x hội, quản lí kinh tế bằng những công cụ khác nhau, trong
đó pháp luật là công cụ có hiệu quả nhất Báo cáo chính trị của Ban chấp hành trung
Đảng tại Đại hội Đảng lần thứ IX chỉ rõ: “Nhà nước quản lí x hội bằng pháp luật Mọi cơ quan, tổ chức, cán bộ, công chức, mọi công dân có nghĩa vụ chấp hành Hiến pháp và pháp luật”.(3)
Pháp luật về HTX có vai trò là khuôn mẫu cho sự tổ chức và hoạt động của HTX Pháp
* Trường đại học luật Hà Nội
Trang 210 Tạp chí luật học số 1/2003
luật về HTX quy định rõ các quyền và nghĩa
vụ của những người lao động gia nhập HTX
cũng như quy định về địa vị pháp lí của các cơ
quan quản lí, giám sát, điều hành HTX HTX
coi các quy định của pháp luật là những khuôn
mẫu cho sự tổ chức và hoạt động của mình
Việc Nhà nước ban hành điều lệ mẫu về tổ
chức và hoạt động của HTX để các HTX căn
cứ vào đó xây dựng nên điều lệ riêng quy định
việc tổ chức và hoạt động của mình là sự minh
chứng rõ ràng cho vai trò này của pháp luật
Sự phát triển của HTX, nếu không có định
hướng đúng đắn thì sẽ rất dễ phát triển lệch
lạc, không đạt được mục tiêu đ đề ra của việc
hợp tác hoá là thường xuyên cải thiện ngày
càng tốt hơn điều kiện sống và làm việc của
người lao động, đóng góp ngày càng nhiều cho
sự nghiệp xây dựng đất nước Vì vậy, có thể
nói pháp luật về HTX còn có vai trò định
hướng cho sự phát triển đúng đắn của các
HTX
Những hậu quả tiêu cực đ xảy ra do hệ
thống pháp luật trước đây về tổ chức, quản lí,
điều hành HTX không được xây dựng kịp thời,
không được hoàn thiện thường xuyên và không
được thi hành một cách nghiêm túc là những ví
dụ vẫn còn tính thời sự về vấn đề này
3 Quá trình hình thành và phát triển của
hệ thống pháp luật về hợp tác xã ở Việt Nam
HTX của 28 người thợ dệt ở thị trấn
Rochdale nước Anh được thành lập năm 1844
là HTX đầu tiên trên thế giới Những nguyên
tắc tổ chức và hoạt động của HTX này do
những người sáng lập nêu ra và sau đó được
Liên minh các HTX thế giới khẳng định lại
trong điều lệ của mình là: “Tự nguyện, bình
đẳng, hợp tác tương trợ lẫn nhau, quản lí
dân chủ, nâng cao trình độ cho các thành
viên, đóng góp vào sự phát triển cộng
đồng” Đó cũng là cơ sở, nền tảng cho việc
xây dựng pháp luật về HTX ở các nước trên
thế giới cũng như ở Việt Nam
Những ý tưởng và nguyên tắc tổ chức và hoạt động của HTX ở Việt Nam đ được chủ tịch Hồ Chí Minh nêu ra khá rõ nét và từ rất sớm.(4) HTX đầu tiên được thành lập ở Việt Nam là HTX thuỷ tinh Dân chủ được thành lập trong giai đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp (ngày 8/3/1948) Trong thời kì từ 1945 -
1958, pháp luật của Nhà nước ta mới chỉ đề ra những phương hướng chung về tổ chức và xây dựng HTX, các HTX chưa có điều kiện hình thành và phát triển sâu rộng trong giai đoạn này
Năm 1958 - 1959, phong trào hợp tác hoá diễn ra sôi nổi và rộng khắc trên Miền Bắc nước ta Từ năm 1959 - 1988, Nhà nước đ từng bước ban hành hệ thống các văn bản pháp luật về tổ chức, hoạt động và quản lí HTX, các quyền và nghĩa vụ của HTX và của x viên Những văn bản pháp luật chủ yếu được ban hành trong thời kì này là Hiến Pháp (1959 và 1980); Điều lệ mẫu HTX sản xuất nông nghiệp bậc thấp (1959); một số điều lệ mẫu của HTX tín dụng, HTX tiểu-thủ công nghiệp, HTX làm muối, HTX mua bán; Điều lệ tóm tắt của HTX sản xuất nông nghiệp bậc cao (những năm 60) Những văn bản đó đ góp phần thiết thực vào việc tổ chức, quản lí và điều hành các HTX trong thời kì này, tạo điều kiện cho phong trào hợp tác hoá đạt được những thành công to lớn và quan trọng, nhất là đóng góp công sức to lớn vào công cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước
Từ năm 1988 đến nay, với việc Bộ Chính trị Đảng cộng sản Việt Nam ban hành Nghị quyết số 10 về đổi mới quản lí kinh tế nông nghiệp và Nghị quyết số 16 về đổi mới quản lí kinh tế ngoài quốc doanh, hệ thống pháp luật
về HTX đ từng bước trở thành bộ phận quan trọng của hệ thống các văn bản pháp luật quản
lí, điều hành nền kinh tế thị trường định hướng XHCN Trong giai đoạn này, những văn bản pháp luật quan trọng nhất về HTX đ được ban
Trang 3Tạp chí luật học số 1/2003 11
hành Đó là Luật hợp tác x (1996), sáu điều lệ
mẫu của sáu loại hình HTX trong các ngành
kinh tế quốc dân khác nhau cũng như nhiều
nghị định, chỉ thị, hướng dẫn thi hành các văn
bản pháp luật về HTX được ban hành và áp
dụng trong thực tiễn đ bước đầu góp phần
mang lại những kết quả khả quan trong sự phát
triển của các HTX Tính đến ngày 31/12/2000,
cả nước đ có 15.144 HTX hình thành ở tất cả
các ngành nghề, lĩnh vực của nền kinh tế, thu
hút 12,6 triệu thành viên và trên 70 vạn lao
động, tạo ra 8,5 % GDP cả nước Số HTX đ
tiến hành chuyển đổi và thành lập mới đang
hoạt động theo Luật Hợp tác x là 11.791
HTX, chiếm 77,8 % trong tổng số HTX.(5)
4 Hệ thống pháp luật hiện hành về tổ
chức và hoạt động của HTX
Trước hết, pháp luật về HTX bao gồm các
văn bản, điều khoản quy định chế độ thành lập
và đăng kí kinh doanh của các HTX Luật
HTX (1996) và Nghị định số 16/CP
(21-2-1997) có những quy định cụ thể về việc đăng
kí kinh doanh của HTX và liên hiệp HTX
Những quy định về việc đăng kí kinh doanh
của HTX là cơ sở để Nhà nước xác lập, hỗ trợ,
giúp đỡ cũng như có những sự can thiệp cần
thiết, bảo đảm cho sự phát triển ổn định,vững
chắc, hướng sự phát triển và sự vận động của
HTX theo đúng hướng đ chọn
Pháp luật về HTX còn bao gồm những quy
định về chế độ pháp lí x viên Những quy
định này là sự cụ thể hoá các quyền và nghĩa
vụ cơ bản của công dân đ được Hiến pháp quy
định - quyền lập hội và quyền có việc làm Các
quy định này cũng thể hiện rõ ràng các nguyên
tắc tổ chức và hoạt động của HTX như tự
nguyện, quản lí dân chủ, bình đẳng, cùng có
lợi, tự chủ trong quản lí và trong sản xuất, kinh
doanh
Pháp luật về HTX cũng quy định về tổ
chức và quản lí trong nội bộ HTX Các quy
định này cho thấy thiết chế tổ chức và quản lí trong HTX được xây dựng một cách khoa học
và thiết thực thể hiện sự tương thích của pháp luật của Việt Nam với pháp luật các nước trong khu vực cũng như trên thế giới về HTX Pháp luật về HTX còn có bộ phận không nhỏ các quy định điều chỉnh hoạt động sản xuất, kinh doanh của HTX Những quy định này thể hiện rõ sự khác biệt về chất giữa làm
ăn cá thể và sản xuất, kinh doanh tập thể; cho thấy rõ việc kinh tế tập thể hỗ trợ và giúp đỡ kinh tế của các hộ gia đình x viên để mang lại hiệu quả kinh tế cao nhất
Pháp luật về HTX còn quy định về việc chuyển đổi, tổ chức lại, giải thể, phá sản HTX
Đây là những quy định có ý nghĩa thiết thực trong việc tạo ra mô hình, quy mô tối ưu cho sản xuất, kinh doanh có hiệu quả của HTX Cuối cùng, pháp luật về HTX quy định về quản lí nhà nước đối với HTX Những quy
định này đ thể hiện rõ chính sách của Nhà nước đối với HTX cũng bình đẳng như đối với các thành phần kinh tế khác Ngoài ra, trong một số lĩnh vực, Nhà nước còn thể hiện sự hỗ trợ, giúp đỡ một cách thiết thực và cụ thể đối với các HTX Nhà nước chỉ rõ việc hỗ trợ cho kinh tế HTX phát triển không phải là công việc riêng của Chính phủ mà là sự nghiệp chung to lớn của tất cả các bộ, các ngành, các cơ quan
từ trung ương đến địa phương; của cán bộ cho tới từng người dân trong x hội Những quy
định này đ thể hiện sự thay đổi về chất trong quản lí nhà nước đối với các HTX hiện nay Nhà nước quản lí chủ yếu bằng các biện pháp kinh tế, bảo đảm cho các HTX được hoàn toàn tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong tổ chức và điều hành sản xuất, kinh doanh Nhà nước còn giúp đỡ HTX trong việc đào tạo cán bộ, thông tin kinh tế, chuyển giao tiến bộ khoa học-kĩ thuật, tiêu thụ sản phẩm, mở rộng thị trường, cho vay tín dụng, cung cấp
Trang 412 Tạp chí luật học số 1/2003
giống cây, con mới
5 Phương hướng hoàn thiện pháp luật về HTX
Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 Ban chấp
hành trung ương Đảng khoá IX đ chỉ ra những
hạn chế, yếu kém trong việc tổ chức, quản lí,
điều hành HTX; nêu nguyên nhân của những
hạn chế và yếu kém đó đồng thời xác định
phương hướng khắc phục.(6)
Để thể chế hóa các đường lối, chính sách
của Đảng về phát triển kinh tế tập thể, trong đó
đặc biệt là các HTX thì cần phải hoàn thiện
pháp luật về HTX theo nhiều phương diện và
với nhiều mức độ, trước mắt cũng như lâu dài
Trước mắt, cần xây dựng và ban hành các
nghị định của Chính phủ về những lĩnh vực
như:
- Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lí, kiểm
soát và nghiệp vụ trong HTX; Nhà nước hỗ trợ
kinh phí đào tạo các cán bộ này
- Đơn giản hoá và giảm tối đa thủ tục
thành lập và đăng kí kinh doanh đối với HTX;
- Mở rộng phạm vi thể nhân và cho phép
pháp nhân tham gia HTX
- Phân định rõ chức năng quản lí của ban
quản trị và chức năng điều hành của chủ nhiệm
HTX; chủ nhiệm HTX có thể không là x viên
mà là chuyên gia kinh tế do HTX thuê để điều
hành HTX
- HTX có quyền tự chủ, tự chịu trách
nhiệm trong việc lựa chọn ngành nghề kinh
doanh, chuyển dịch cơ cấu, đa dạng hóa lĩnh
vực hoạt động phù hợp với nhu cầu thị trường
Ngoài ra, cần thể chế hoá các chính sách
của Đảng và Nhà nước về cán bộ và đào tạo
nguồn nhân lực, chính sách đất đai, chính sách
tài chính - tín dụng, chính sách hỗ trợ về khoa
học - công nghệ
Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 Ban chấp
hành trung ương Đảng khoá IX nêu rõ: "Ban
hành động bộ, kịp thời các văn bản dưới luật
Chính phủ và các cơ quan trực thuộc Chính
phủ cần thể chế hóa các chính sách bằng các
nghị định, quyết định, thông tư một cách đồng
bộ, kịp thời; sửa đổi, bổ sung điều lệ mẫu phù hợp với đặc thù của hợp tác x nông nghiệp và hợp tác x phi nông nghiệp để các hợp tác x
dễ dàng vận dụng".(7)
Về lâu dài, cần xây dựng Bộ luật kinh doanh trên cơ sở hệ thống hoá tất cả các đạo luật về các loại hình doanh nghiệp (trong đó có Luật hợp tác x) thành đạo luật duy nhất Có như vậy mới tạo ra sự bình đẳng giữa các loại hình doanh nghiệp và khắc phục được sự mâu thuẫn, chồng chéo giữa các văn bản pháp luật
về nhiều loại hình doanh nghiệp, trong đó có các HTX
Trong quá trình sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện các văn bản pháp luật về tổ chức, quản lí
và hoạt động của HTX, cần quán triệt nguyên tắc bảo đảm sự tương thích của pháp luật Việt Nam với pháp luật các nước trong khu vực và trên thế giới Lí do của việc này là chính sách hội nhập kinh tế quốc tế của Nhà nước ta Việt Nam đ là thành viên của APEC và đang trên con đường gia nhập WTO, bởi vậy Việt Nam không thể tạo ra cái “ốc đảo” riêng biệt cho mình mà phải hội nhập một cách bình đẳng vào “sân chơi” chung của khu vực và thế giới./
(1) Điều 1 Luật hợp tác x (1996) (2).Xem: Điều lệ mẫu của các loại hình HTX (3) Đảng cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX Nxb Chính trị quốc gia H, 2001; tr.132
(4) Trần Ngọc Dũng: “Chủ tịch Hồ Chí Minh và sự hình thành và phát triển của pháp luật về hợp tác x ở Việt Nam”, Tạp chí luật học, số 2 năm 2001
(5) Ban tư tưởng-văn hoá trung ương: Tài liệu nghiên cứu các nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 Ban chấp hành trung ương Đảng khoá IX Nxb Chính trị quốc gia, H, 2002; tr.15
(6) Ban tư tưởng-văn hoá trung ương: Sđd; tr.27-28 (7) Ban tư tưởng-văn hoá trung ương: Sđd; tr.37