Trần Anh Tuấn * rong việc xây dựng Bộ luật tố tụng dân sự, chúng ta đang nghiên cứu việc xây dựng thủ tục tố tụng rút gọn để áp dụng giải quyết một số loại việc tranh chấp dân sự, kinh t
Trang 1Tạp chí luật học - 39
ThS Trần Anh Tuấn * rong việc xây dựng Bộ luật tố tụng dân
sự, chúng ta đang nghiên cứu việc xây
dựng thủ tục tố tụng rút gọn để áp dụng giải
quyết một số loại việc tranh chấp dân sự,
kinh tế, lao động có tính chất đặc thù theo
hướng một thẩm phán độc lập giải quyết vụ
kiện và bản án, quyết định của tòa án cấp sơ
thẩm có hiệu lực pháp luật ngay Nếu xây
dựng thủ tục tố tụng rút gọn theo hướng này
thì một trong những việc hết sức quan trọng
là phải xác định phạm vi những việc có thể
giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự rút
gọn Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi
tập trung vào việc lí giải và xác định những
loại việc có thể áp dụng thủ tục tố tụng rút
gọn để giải quyết
Về phương diện lí luận, chúng tôi cho
rằng những vụ kiện được giải quyết theo thủ
tục tố tụng dân sự rút gọn phải là những việc
có nội dung đơn giản, rõ ràng, tòa án không
phải mất thời gian để điều tra, xác minh và
việc áp dụng pháp luật để giải quyết không
khó khăn, phức tạp
Qua nghiên cứu các quy định của pháp
luật dân sự, kinh tế, lao động và thực tiễn xét
xử cho thấy có 4 loại việc có thể áp dụng thủ
tục tố tụng rút gọn:
Một là, những việc kiện có chứng cứ rõ
ràng và bị đơn thừa nhận nghĩa vụ;
Hai là, những việc có chứng cứ rõ ràng
và việc vận dụng pháp luật nội dung để giải quyết mang tính hiển nhiên không thể có cách giải quyết khác;
Ba là, những việc tranh chấp có giá ngạch thấp;
Bốn là, việc mà đương sự thoả thuận lựa chọn thủ tục tố tụng rút gọn
1 Đối với những việc kiện có chứng cứ
rõ ràng, bị đơn thừa nhận nghĩa vụ Việc kiện có chứng cứ rõ ràng được hiểu
là những vụ kiện mà nguyên đơn xuất trình
được chứng cứ bằng văn bản để chứng minh cho yêu cầu của mình Đối với những việc này, nếu bị đơn và tất cả những người có liên quan khác trong vụ kiện không có sự phản
đối về sự giả mạo của bằng chứng thì tòa án
có thể khẳng định được tính xác thực và độ tin cậy các chứng cứ đó
Như vậy, các tình tiết, sự kiện của việc kiện đT được xác định rõ ràng bởi các chứng
cứ bằng văn bản đồng thời được củng cố thêm bằng việc thừa nhận của bị đơn về nghĩa vụ của họ nên đây là những việc không
có tranh tụng cả về chứng cứ và nghĩa vụ phải thực hiện Do vậy, tòa án không phải mất thời gian để điều tra, xác minh mà vẫn
T
* Giảng viên Khoa tư pháp Trường đại học luật Hà Nội
Trang 240 - Tạp chí luật học
có thể giải quyết đúng vụ kiện Việc bị đơn
phải thực hiện nghĩa vụ của mình đT rõ ràng,
không còn tranh cTi Thực ra, nguyên đơn
cần có bản án của tòa án để làm cơ sở yêu
cầu cơ quan thi hành án cưỡng chế thi hành
là vì pháp luật buộc phải như vậy mà thôi
Với những lập luận trên và qua khảo sát
thực tiễn xét xử, chúng tôi cho rằng các loại
việc có chứng cứ rõ ràng, bị đơn không phản
đối nghĩa vụ có thể được giải quyết theo thủ
tục rút gọn là các loại việc cụ thể sau đây:
- Việc nguyên đơn yêu cầu bị đơn thực
hiện nghĩa vụ trả nợ theo hợp đồng vay tài
sản bằng văn bản mà bị đơn không phản đối
yêu cầu của nguyên đơn;
- Việc nguyên đơn yêu cầu bị đơn thực
hiện nghĩa vụ thanh toán tiền phát sinh từ
hợp đồng bằng văn bản, bị đơn không phản
đối nghĩa vụ của mình nhưng không thực
hiện nghĩa vụ;
- Việc nguyên đơn yêu cầu bị đơn thực
hiện nghĩa vụ đóng góp phí tổn nuôi dưỡng,
giáo dục con, bị đơn thừa nhận nghĩa vụ của
mình nhưng không thực hiện nghĩa vụ
2 Những việc kiện rõ ràng, việc áp
dụng pháp luật để giải quyết mang tính
hiển nhiên
Việc kiện rõ ràng, việc áp dụng pháp luật
để giải quyết mang tính hiển nhiên về cơ bản
cũng giống việc kiện trên
Thứ nhất, nguyên đơn khởi kiện và xuất
trình được chứng cứ bằng văn bản để chứng
minh cho yêu cầu của mình
Thứ hai, bị đơn và những người có
quyền lợi nghĩa vụ liên quan không có sự
phản đối về sự giả mạo bằng chứng cứ mà
nguyên đơn đưa ra
Ngoài ra, đối với những việc này các bên
đương sự cũng không có tranh tụng với nhau
về các sự kiện vụ án Vấn đề còn lại là tòa án
áp dụng pháp luật để giải quyết Việc áp dụng pháp luật để giải quyết vụ án lại đơn giản, mang tính hiển nhiên không cần phải tuân theo thủ tục tố tụng thông thường mà vẫn bảo vệ được quyền lợi hợp pháp của
đương sự
Qua nghiên cứu thực tiễn cho thấy đó là những loại việc sau đây:
- Việc chủ sở hữu yêu cầu người thuê tài sản phải trả lại tài sản thuê trong trường hợp hết hạn của hợp đồng thuê;
- Việc chủ sở hữu tài sản đòi tài sản cho thuê từ người thứ ba được người thuê tài sản cho thuê lại nhưng không có sự đồng ý bằng văn bản của chủ tài sản, ngoài ra các bên không có tranh chấp nào khác;
- Việc yêu cầu tuyên bố vô hiệu đối với giao dịch được kí kết với người chưa thành niên mà theo quy định của pháp luật giao dịch
đó phải do người đại diện của họ xác lập thực hiện nếu các bên không yêu cầu giải quyết hậu quả pháp lí phát sinh từ giao dịch này;
- Yêu cầu tuyên bố vô hiệu đối với giao dịch được kí kết với người mất năng lực hành
vi dân sự đT có bản án có hiệu lực pháp luật của tòa án xác định thời điểm, tình trạng mất năng lực của họ mà không phải giải quyết hậu quả pháp lí phát sinh từ giao dịch này;
- Yêu cầu bị đơn phải thực hiện quy định
về hình thức của giao dịch nếu bị đơn không phản đối về nội dung của giao dịch đó nhưng không thực hiện các quy định về hình thức của giao dịch mà pháp luật đT quy định;
- Yêu cầu huỷ hôn nhân trái pháp luật do
vi phạm chế độ một vợ, một chồng nhưng
Trang 3Tạp chí luật học - 41
các bên không yêu cầu tòa án giải quyết về
vấn đề tài sản, con cái;
- Yêu cầu người vi phạm phải chấm dứt
hành vi vi phạm quyền nhân thân và công
khai xin lỗi
3 Những việc kiện có giá ngạch thấp
Thực tiễn giải quyết các việc kiện của tòa
án cho thấy đối với những việc kiện có giá trị
nhỏ thì thường có nội dung đơn giản, tình tiết
rõ ràng, sau khi được tòa án cấp sơ thẩm giải
quyết thì ít khi đương sự kháng cáo lên tòa
án cấp trên Đối với những loại việc này cần
giải quyết theo thủ tục tố tụng rút gọn Tuy
vậy, đối với những tranh chấp về tài sản có
giá ngạch thấp nhưng lại liên quan đến việc
xác định mốc giới về đất đai thì không nên
giải quyết theo thủ tục tố tụng rút gọn Bởi
vì, xác định tài sản đó thuộc sở hữu của ai sẽ
kéo theo việc xác định quyền sử dụng đất
của các bên, vì vậy, tranh chấp thường gay
gắt và cũng không thể coi đây là trường hợp
tranh chấp tài sản có giá ngạch thấp theo
đúng nghĩa của nó Đối với những việc kiện
có giá ngạch thấp mà không liên quan đến
quyền sử dụng đất thì có thể giải quyết theo
thủ tục tố tụng rút gọn, bởi các lẽ sau đây:
Thứ nhất, với những việc kiện có giá trị
nhỏ nếu phải giải quyết theo thủ tục tố tụng
thông thường sẽ gây thêm sự mâu thuẫn giữa
các đương sự, khắc sâu thêm mối bất hòa
giữa các bên
Thứ hai, đối với những việc kiện có giá
ngạch thấp nếu có đủ chứng cứ chứng minh
thì tòa án chấp nhận yêu cầu nếu không có
đủ chứng cứ chứng minh thì tòa án xử bác
đơn Trường hợp này nên dứt điểm luôn ở
cấp sơ thẩm vì nếu có kháng cáo lên tòa án
cấp phúc thẩm cũng không thể xử khác được
Đối với những trường hợp này việc tìm ra chân lí tuyệt đối là điều hết sức khó khăn Thứ ba, pháp luật cũng phải có thái độ dứt khoát đối với những việc kiện có giá trị nhỏ, muốn kiện đương sự trước hết phải có
đủ chứng cứ chứng minh bảo vệ quyền lợi của mình còn tòa án khi đT tiến hành các biện pháp cần thiết vẫn không thể chứng minh được gì thêm thì cũng nên dừng lại ở việc ra phán quyết theo chứng cứ có trong hồ sơ, giải quyết dứt điểm tranh chấp giữa các bên
Thứ tư, đối với việc kiện có giá ngạch thấp, sự việc đT rõ ràng, việc giải quyết của tòa án cấp sơ thẩm là đúng đắn nhưng nhiều khi do có mâu thuẫn, bất hoà nên đương sự vẫn tiếp tục kháng cáo yêu cầu xem xét lại dẫn tới kéo dài vụ kiện, phải qua nhiều cấp xét xử, trong khi đó lợi ích cần được bảo vệ
là không lớn
Thứ năm, trong cơ chế thị trường, số lượng các việc kiện mà tòa án phải giải quyết ngày càng tăng, ngành tòa án phải chịu áp lực lớn về công việc cho nên đối với những việc nhỏ nên giải quyết dứt điểm để tập trung thời gian, trí lực vào những việc lớn, phức tạp, khó khăn hơn
Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là giá trị việc kiện là bao nhiêu thì được coi là có giá ngạch thấp? Qua tham khảo pháp luật các nước có quy định về thủ tục tố tụng dân sự rút gọn cho thấy tuỳ thuộc vào điều kiện kinh tế mỗi nước, thu nhập của người dân cũng như quan niệm của nhà lập pháp mà quy định về vụ kiện có giá ngạch thấp ở mỗi nước cũng khác nhau Chẳng hạn ở Pháp dưới 25.000 francs,
Trang 442 - Tạp chí luật học
Nhật Bản dưới 900.000 yên, Đài Loan không
quá 4.000 USD, Hàn Quốc dưới 5.000.000
won, Thái Lan không quá 50.000 bạt ở
Việt Nam, theo “Bắc kì Pháp viện biên chế”
được công bố bằng Nghị định ngày
2/12/1921 được thi hành tại toàn cõi Bắc kì
thì tòa án sơ cấp có thẩm quyền sơ thẩm và
chung thẩm nếu giá ngạch không quá 30
đồng bạc (Điều 6); tòa án tỉnh có quyền sơ
thẩm và chung thẩm nếu giá ngạch quá 30
đồng bạc và không tới 100 đồng bạc (Điều 13)
Chúng tôi cho rằng không nên ấn định
việc kiện có giá ngạch thấp bằng khoản tiền
cố định trong Bộ luật tố tụng dân sự vì giá cả
thị trường có sự biến động thường xuyên,
trong khi đó không phải lúc nào cũng có thể
dễ dàng sửa đổi bộ luật Do vậy, nên đặt ra
tiêu chí chung xác định việc kiện có giá
ngạch thấp được giải quyết theo thủ tục rút
gọn Sau này nếu có sự thay đổi thì có thể quy
định chi tiết trong các văn bản hướng dẫn
Hiện nay theo Nghị định số 70/CP ngày
12/6/1997 của Chính phủ về án phí, lệ phí
tòa án thì căn cứ để tính án phí đối với những
việc kiện có giá ngạch thấp dưới mức độ nào
đó không dựa trên phần trăm giá trị tài sản
tranh chấp mà là khoản tiền cố định như đối
với những việc kiện không có giá ngạch
Mức chi phí thấp nhất cho việc giải quyết các
việc kiện có giá ngạch thấp được xác định
như đối với việc kiện không có giá ngạch
Thông thường, có thể coi những việc kiện có
mức án phí thấp nhất sẽ là những vụ đơn
giản Bởi vì, những vụ này do tính chất đơn
giản của vụ việc nên chi phí của tòa án cho
việc giải quyết vụ kiện là nhỏ nhất
Từ những phân tích trên, chúng tôi cho
rằng việc quy định các việc kiện có giá
ngạch ở mức chỉ tính án phí như đối với việc kiện không có giá ngạch sẽ được giải quyết theo thủ tục tố tụng rút gọn là hợp lí
4 Về các việc mà đương sự thỏa thuận lựa chọn thủ tục tố tụng rút gọn
Trong các quan hệ dân sự, kinh tế, lao
động bản thân các đương sự là chủ thể có lợi ích cho nên họ có quyền tự định đoạt, tự mình quyết định về việc lựa chọn phương thức nào thuận lợi nhất để bảo vệ lợi ích của mình Do vậy, ngoài các loại việc được pháp luật quy định giải quyết theo thủ tục tố tụng rút gọn như đT đề cập ở trên thì cũng nên quy
định đương sự có quyền thỏa thuận lựa chọn thủ tục tố tụng rút gọn để giải quyết tranh chấp giữa họ Tuy nhiên, để tránh việc các
đương sự lạm dụng quyền lựa chọn thủ tục tố tụng rút gọn để trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ, gây thiệt hại cho lợi ích của người thứ ba đồng thời bảo đảm cho tòa án có thể giải quyết chính xác, đúng pháp luật vụ kiện trong thời hạn rút ngắn thì việc quy định như thế nào cũng là điều cần phải cân nhắc Theo chúng tôi, chỉ nên quy định đương
sự có quyền thỏa thuận lựa chọn thủ tục tố tụng rút gọn đối với những vụ kiện có nội dung đơn giản, tòa án không phải mất nhiều thời gian để điều tra, xác minh Ngoài ra, tuy quy định đương sự có quyền thỏa thuận lựa chọn thủ tục tố tụng rút gọn để giải quyết tranh chấp giữa họ nhưng quyền quyết định
có áp dụng hay không cũng nên quy định cho tòa án Vì tòa án có trách nhiệm giải quyết vụ án, nếu tòa án thấy việc áp dụng thủ tục tố tụng rút gọn không thể giải quyết đúng việc kiện thì tòa án phải được giải quyết việc kiện theo thủ tục tố tụng thông thường./