Hệ thống pháp luật Việt Nam thuộc hệ thống pháp luật XHCN nên tiền lệ pháp luật và tập quán pháp luật không được coi là những hình thức pháp luật thông dụng và ít được quan tâm nghiên cứ
Trang 1nghiên cứu - trao đổi
Đổi mới nhận thức
về hình thức pháp luật
iện nay trên thế giới có 7 hệ thống
pháp luật lớn: Hệ thống pháp luật
lục địa châu Âu, hệ thống pháp luật
Anh - Mĩ (Anglo - Saxon), hệ thống pháp
luật Hồi giáo, hệ thống pháp luật XHCN,
hệ thống pháp luật các nước Viễn Đông,
hệ thống pháp luật ấn Độ và hệ thống
pháp luật châu Phi(1)
Hệ thống pháp luật Việt Nam thuộc
hệ thống pháp luật XHCN nên tiền lệ
pháp luật và tập quán pháp luật không
được coi là những hình thức pháp luật
thông dụng và ít được quan tâm nghiên
cứu Tuy nhiên, trong giai đoạn hiện nay
khi chúng ta đang chuyển sang cơ chế
kinh tế thị trường theo định hướng XHCN
thì việc đổi mới tư duy pháp lí, trong đó
sự đổi mới nhận thức về hình thức pháp
luật là một trong những yêu cầu có tính
bức xúc cần được quan tâm đúng mức
Trước hết, nói về tiền lệ pháp luật là
hình thức nhà nước thừa nhận bản án của
tòa án có thể trở thành khuôn mẫu cho
các vụ việc tương tự về sau Từ trước đến
nay do nghiên cứu chưa đầy đủ, thiếu sự
hiểu biết sâu sắc về cơ chế áp dụng án lệ
nên chúng ta phủ nhận hình thức pháp
luật này, cho rằng chúng sẽ tạo ra sự tùy
tiện hoặc sự máy móc trong công tác xét
xử Quan niệm trên đây cần phải được
thay đổi, bởi quan niệm này làm nghèo đi
khả năng sáng tạo pháp luật của hoạt
động thực tiễn áp dụng pháp luật Tìm
hiểu cơ chế áp dụng tiền lệ pháp luật,
chúng ta thấy tiền lệ pháp luật có các ưu
thế sau đây:
- Các án lệ là các bản án mang tính mẫu mực vì đ_ được thử thách với thời gian và công luận;
- Các án lệ là thành quả của cả hoạt
động lập pháp và hoạt động áp dụng pháp luật, vì vậy nó là sự kết tinh của lí luận và thực tiễn Nếu so sánh với các văn bản pháp luật vừa mới ban hành thì tính thực tiễn của án lệ cao hơn nhiều;
- Việc áp dụng các án lệ khắc phục lỗ hổng của pháp luật thành văn, đặc biệt là trong lĩnh vực dân sự - lĩnh vực mà các quy phạm pháp luật khó có thể bao quát hết mọi quan hệ x_ hội, nhất là trong điều kiện ở nước ta hiện nay;
- Việc áp dụng án lệ thường gắn với việc đăng tải công khai các bản án, đặc biệt là các bản án được coi là án lệ ở Anh 75% các bản án của Thượng nghị viện được công bố, 25% các bản án của các tòa phúc thẩm và các bản án của Tòa
án cao cấp cũng được công bố trong các tạp chí: "Law of England", "Law reports",
"Weekly law reports"(2) Việc công bố các bản án trên công báo, tạp chí luật, các báo pháp luật tạo ra điều kiện thuận lợi cho nhân dân tham gia giám sát các hoạt
động của cơ quan tư pháp, tích cực chống lại các hiện tượng tham nhũng, hối lộ trong bộ máy tư pháp Thiết nghĩ, trong
điều kiện thực tế hiện nay ở nước ta, việc công bố công khai các bản án của tòa án các cấp sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho
H
* Giảng viên chính Khoa hành chính - nhà nước Trường đại học luật Hà Nội
Trang 2quần chúng nhân dân tham gia vào hoạt
động tư pháp, phát hiện kịp thời những lỗ
hổng của pháp luật, đề cao vai trò của cơ
quan xét xử và của mỗi người cán bộ cầm
cán cân công lí cho x_ hội Việc đăng
công khai các bản án của tòa án nhân dân
địa phương cũng như của trung ương sẽ
làm tiền đề cho việc lựa chọn các bản án
mẫu mực làm tiền lệ cho các vụ việc
tương tự về sau Hoạt động xét xử của tòa
án sẽ được quần chúng nhân dân quan
tâm theo dõi, các thẩm phán công minh,
vừa giỏi chuyên môn vừa trong sạch về
đạo đức, tư cách sẽ được quần chúng
nhân dân ngưỡng mộ, động viên
Tóm lại, nếu chúng ta mạnh dạn
nghiên cứu cơ chế áp dụng án lệ ở các
nước theo hệ thống pháp luật Anglo -
Sacxon chúng ta có thể thấy hệ thống tòa
án ở nước ta bằng hoạt động xét xử của
mình cũng có thể tạo ra những bản án
mang tính nguyên tắc, mẫu mực tạo thêm
những điều kiện quan trọng để bảo đảm
công lí, công bằng trong x_ hội Và như
vậy tòa án nhân dân cũng có thể tạo ra
các quy phạm pháp luật dưới hình thức
các án lệ
Hiện nay, hàng năm khi tổng kết công
tác xét xử, Tòa án nhân dân tối cao cũng
đ_ đưa ra các vụ án điển hình để hướng
dẫn tòa án cấp dưới trong công tác xét xử
Việc hướng dẫn này cũng được tòa án các
cấp chấp hành nghiêm chỉnh Tuy nhiên,
chưa thể coi đây là áp dụng tiền lệ pháp
luật vì khi lập luận căn cứ để ra bản án,
các thẩm phán chỉ căn cứ vào quy phạm
pháp luật thành văn chứ không phải căn
cứ vào các vụ án điển hình Thiết nghĩ,
các bản án điển hình phải được hệ thống
hóa thành các bộ án lệ và được phát hành
công khai trong nhân dân Như vậy, tác
dụng giáo dục của hoạt động của tòa án
sẽ được phát huy Nếu nhân dân được tiếp
xúc, được nghiên cứu các bản án thì sự
hiểu biết pháp luật, ý thức pháp luật của
họ ngày càng được nâng cao Mặt khác,
sự áp dụng tiền lệ pháp luật sẽ có tác dụng khích lệ lớn đối với các thẩm phán Bởi những bản án xét xử công minh của
họ sẽ được quần chúng nhân dân ủng hộ, kết quả hoạt động của họ trở thành nguồn
bổ sung vào hệ thống pháp luật, được lưu giữ, được in thành sách, được tuyên truyền trong x_ hội
Vấn đề thứ hai cần phải đề cập là tập quán pháp luật Cũng như tiền lệ pháp luật, tập quán pháp luật cũng là hình thức pháp luật thông dụng ở nhiều nước trên thế giới Đặc biệt, ở nước ta có một số nơi vẫn còn tình trạng "phép vua thua lệ làng" thì tập quán pháp luật lại càng có vai trò
đặc biệt quan trọng Tuy nhiên, trong nhận thức của chúng ta về tập quán pháp luật vẫn còn mang nặng tính chủ quan cho rằng tập quán thông thường mang tính cục bộ địa phương không phù hợp với nền pháp chế x_ hội chủ nghĩa Tuy nhiên, nếu chúng ta xem xét quá trình hình thành và phát triển của tập quán pháp luật ở nước ta, chúng ta sẽ thấy tập quán pháp luật đ_ tồn tại ở Việt Nam hàng nghìn năm và nếu phân tích pháp luật phong kiến Việt Nam chúng ta sẽ thấy pháp luật của nhà nước phong kiến Việt Nam cũng như pháp luật của các nước phong kiến phương Đông chủ yếu phát triển trong lĩnh vực công pháp, nghĩa
là chỉ phát triển trong lĩnh vực điều chỉnh các quan hệ x_ hội có liên quan đến nhà nước như luật hình sự và luật hành chính
Do đặc điểm của nền kinh tế tự cung, tự cấp nên luật dân sự và thương mại không phát triển Các quan hệ dân sự, thương mại, hôn nhân và gia đình chủ yếu được
điều chỉnh bằng các quy tắc đạo đức, tôn giáo và phong tục tập quán Các phong tục tập quán hình thành trên tư tưởng Nho giáo - hệ tư tưởng đ_ chi phối các quan hệ hôn nhân, gia đình, làng xóm hàng chục thế kỉ Các quan điểm mới về pháp luật
Trang 3nghiên cứu - trao đổi
XHCN du nhập vào nước ta vào cuối nửa
đầu của thế kỉ XX, khi chế độ thực dân
nửa phong kiến được xóa bỏ, Nhà nước
dân chủ nhân dân đầu tiên được ra đời
trên đất nước ta Tuy nhiên, với nửa thế kỉ
ngắn ngủi và trong điều kiện đất nước bị
chia cắt và chiến tranh khoảng 1/4 thế kỉ,
những quan điểm mới về pháp luật và nhà
nước pháp quyền chưa đủ bén rễ sâu vào
đời sống của nhân dân Trong hàng chục
thế kỉ, nông thôn Việt Nam đ_ tồn tại và
phát triển với trật tự làng x_ được xây
dựng không chỉ dựa trên pháp luật của
chính quyền nhà nước trung ương mà còn
dựa trên các tập quán địa phương dưới
hình thức hương ước và các lệ làng khác
Nét đặc thù quan trọng của làng x_ Việt
Nam là chế độ tự trị Các x_ quan (các lí
trưởng, tiên chỉ, thứ chỉ) theo truyền
thống từ lâu đời không hưởng lương nhà
nước mà do các làng x_ tự chu cấp, trả
công cho họ Vì vậy, các x_ quan trước
hết bảo vệ lợi ích của làng x_ sau mới đến
lợi ích của nhà nước Làng x_ nào cũng
có quy ước của mình thể hiện trong các
bản hương ước Cần phải nhấn mạnh rằng
hương ước đó là luật pháp của làng x_,
bởi thực hiện hương ước là nghĩa vụ bắt
buộc của mỗi thành viên trong làng x_
Người nào không thực hiện hương ước
phải chịu các hình phạt của làng kể cả bị
trục xuất khỏi làng x_ Có thể khẳng định
rằng hương ước là hình thức pháp luật do
các cộng đồng làng x_ làm ra, nó tồn tại
song song bên cạnh pháp luật của chính
quyền nhà nước trung ương
Hương ước là công cụ rất hiệu quả để
điều chỉnh các mối quan hệ x_ hội trong
cộng đồng làng x_ Hương ước cũng là
công cụ rất hiệu quả để nhà nước quản lí
làng x_, điều hòa giữa lợi ích nhà nước và
lợi ích làng x_ Điều đáng tiếc là sau
Cách mạng tháng Tám 1945 chúng ta đ_
không đánh giá đúng giá trị của hương
ước, vì vậy nhiều nơi hương ước bị xóa bỏ
vì cho rằng đó là sản phẩm của x_ hội phong kiến lạc hậu Tháng 10/1958, trong lần về thăm tỉnh Thái Bình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đ_ phê bình các cán bộ địa phương đ_ xóa bỏ hương ước Bác nói:
"Hương ước là những khoán ước trong làng Người ta quy định với nhau không
được để trâu bò phá lúa, gà qué ăn mạ,
ăn rau, không được trộm cắp của nhau,
đấy là những phong tục hay của nông thôn nước ta trước đây Từ sau cách mạng các chú đem xóa bỏ cả thế là không
đúng Cách mạng chỉ xóa bỏ cái xấu, cái
dở và giữ lại cái tốt, cái hay"(3) Tháng 4/1988 Bộ chính trị Ban chấp hành trung ương Đảng (khóa VI) ra Nghị quyết 10 Đây là nghị quyết đóng vai trò quan trọng cho sự đổi mới ở nông thôn Việt Nam Nông dân chỉ còn nghĩa vụ nộp thuế cho Nhà nước và thực hiện các nghĩa vụ hợp đồng Ngoài phần thuế đóng góp cho Nhà nước, nông dân có thể bán thóc gạo thừa bất cứ lúc nào, nơi nào có lợi nhất cho họ (trước đây Nhà nước thu mua theo giá quy định) Hộ gia đình được xác nhận trở lại là đơn vị kinh tế tự chủ Làng với tính cách là cộng đồng có thiết chế tổ chức riêng, phong tục tập quán, tâm lí và tín ngưỡng riêng đ_ dần dần khẳng định lại vị trí, vai trò và chức năng quan trọng của nó trong quản lí kinh tế x_ hội: Từ việc xây dựng cơ sở chính trị (chi
bộ Đảng, các đoàn thể quần chúng), chính quyền (chức danh trưởng thôn) đến quản lí kinh tế (quy mô hợp tác x_ nông nghiệp) xây dựng đời sống văn hóa cơ sở đều tổ chức theo đơn vị làng (hay thôn, bản)(4) ở đồng bằng Bắc Bộ, xu hướng tái lập hương ước để tạo thành cơ
sở quản lí mọi mặt sinh hoạt của cộng
đồng làng, x_ đ_ phát triển Ví dụ, đến cuối năm 1992 ở huyện Tiên Sơn, Bắc Ninh (Hà Bắc cũ) đ_ có 127/144 làng có quy ước làng(5) Tháng 4/1993, Hội đồng
Trang 4nhân dân tỉnh Hà Bắc khóa IX, kì họp 15
đ_ ra Nghị quyết số 38/HĐND về xây
dựng quy ước làng văn hóa Có thể coi
đây là hương ước mới Tuy nhiên, về tên
gọi và nội dung cũng như tính pháp lí của
nó cho đến nay vẫn là vấn đề tranh luận
Về vấn đề hương ước mới, tại Hội nghị
Ban chấp hành trung ương Đảng lần thứ
V (khóa VII) họp tháng 6/1993 đồng chí
Tổng bí thư Đỗ Mười đ_ phát biểu: "Nhà
nước cần đề ra quy chế thích hợp với
chức năng, vai trò của xB, của thôn xóm,
làng bản trong tình hình mới Trong
khuôn khổ của pháp luật, xB có thể xây
dựng "hương ước" làm cơ sở để tổ chức,
quản lí hoạt động kinh tế, xB hội, an ninh,
quốc phòng trên địa bàn" Tuy vậy, cho
đến nay, vấn đề hương ước và vai trò của
nó trong quản lí làng x_; hương ước có
phải là hình thức pháp luật hay không vẫn
là vấn đề còn bỏ ngỏ Trong Luật ban
hành văn bản quy phạm pháp luật không
đề cập đến hương ước Theo quan điểm
xây dựng nền pháp luật vừa hiện đại vừa
mang bản sắc dân tộc, thiết nghĩ rằng mỗi
cộng đồng làng x_ Việt Nam nên duy trì
bản hương ước hoặc khoán ước để điều
chỉnh mọi quan hệ trong làng x_ Mỗi
thành viên của làng x_ có nghĩa vụ bắt
buộc phải tuân thủ các quy ước trong
hương ước của làng, x_ Như vậy, ngoài
nghị quyết của hội đồng nhân dân, quyết
định, chỉ thị của ủy ban nhân dân, ở các
địa phương còn có hình thức văn bản
pháp luật nữa là hương ước Hương ước
phải được toàn thể nhân dân trong làng
biểu quyết thông qua, được chủ tịch ủy
ban nhân dân x_ phê duyệt và phải được
chủ tịch ủy ban nhân dân huyện ra quyết
định công nhận toàn bộ văn bản
Ngoài hương ước, Nhà nước cần tổ
chức nghiên cứu và thừa nhận một số tập
quán tốt đẹp của dân tộc, thể chế hóa
thành tập quán pháp luật Theo chúng tôi,
một số tập quán sau đây có thể coi là tập quán pháp luật
- Tập quán đón tết cổ truyền của dân tộc
Tập quán đón tết cổ truyền đ_ được Nhà nước thừa nhận bằng việc quy định ngày nghỉ tết của cán bộ, công nhân, viên chức Tuy nhiên, tết cổ truyền của dân tộc không đơn giản chỉ là ngày nghỉ, ngày để
bà con bạn bè thân thuộc thăm viếng nhau, nó còn là những ngày hội vui chơi
và giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của dân tộc;
- Tập quán tổ chức lễ ăn hỏi hoặc lễ hứa hôn
Đây là tập quán tốt đẹp, nó là điều kiện tốt để thắt chặt mối quan hệ giữa các thế hệ với nhau, tạo ra mối quan hệ tốt
đẹp giữa hai gia đình, hai họ hàng và tạo
ra trách nhiệm chung của họ hàng, gia
đình, x_ hội đối với tương lai hạnh phúc của gia đình Đồng thời hứa hôn cũng tạo
ra thời gian cần thiết để đôi trai gái tìm hiểu nhau kĩ càng hơn trước khi đi đến hôn nhân Một trong những ưu thế của x_ hội phương Đông so với phương Tây là sự bền vững của gia đình Sự bền vững của gia đình phương Đông được hình thành một phần nhờ các thiết chế pháp luật về hứa hôn, kết hôn, li hôn chặt chẽ
Ngoài các tập quán nói trên, tập quán
để tang cha mẹ, người thân và các tập quán khác cũng cần phải được nghiên cứu
kế thừa theo tinh thần phù hợp với nền văn hóa mới nhưng vẫn giữ được bản sắc dân tộc./
(1) Theo cuốn "Lesgrands systèmes de droit contemporains"
(2).Xem: Les grands systemes de droit comtem porains của René David & Camille Jauffret - Spinosi, Nxb Dalloz 1992, tr.309
(3).Xem: "Thái Bình năm lần đón Bác" Ban nghiên cứu lịch sử Đảng Thái Bình, 1970
(4).Xem: Bùi Xuân Đính - Hương ước và quản lí làng x_, Nxb Khoa học x_ hội, H 1988, tr.155
(5).Xem: Bùi Xuân Đính, Sđd, tr.155