Ngoài ra, theo đó còn khẳng định việc xác định các giai đoạn thực hiện tội phạm đối với người đồng phạm hoàn toàn phụ thuộc vào mức độ thực hiện tội phạm thông qua người thực hành”, Đ
Trang 1
VE CAC GIAL BOAN
THUC HIEN HANH VI DONG PHAM
1 Trong Bộ luật hình sự (BLHS) hiện
hành chưa có điều luật nào trực tiếp quy
định về các giai đoạn thực hiện hành vi
đồng phạm Thực tế từ trước đến nay vẫn
mặc nhiên thừa nhận hướng giải quyết
như được nêu trong các tài liêu giảng dạy
đã có”) Hướng giải quyết này thực ra
cũng chưa triệt để và chưa hợp lí Đó mới
chỉ là hướng giải quyết đối với hành vi
XÚI giục và giúp sức ở giai đoạn chưa đạt
trong một số trường hợp Các vấn đề khác
như giai đoạn chuẩn bị của những loại
hành vi đó, vấn dé các giai đoạn thực
hiện của hành vi tổ chức là những vấn
để còn đang bị bỏ ngỏ Cho đến nay,
hướng giải quyết vấn đề trách nhiệm hình
sự đối với hành vi xúi giục và giúp sức
chưa thành là áp dụng tương tự quy định
về trách nhiệm hình sự của hành vi chuẩn
bị phạm tội (theo quy định của Điều 15
BLHS) Ngoài ra, theo đó còn khẳng định
việc xác định các giai đoạn thực hiện tội
phạm đối với người đồng phạm hoàn toàn
phụ thuộc vào mức độ thực hiện tội phạm
thông qua người thực hành”, Điều đó
không thể đúng trong mọi trường hợp và
đã phủ nhận tính độc lập tương đối của
các hành vi đồng phạm
ĐỀ giải quyết những tồn đọng và
vướng mắc trong lí luận cũng như trong
thực tiễn xét xử liên quan đến vấn đề các
giai đoạn thực hiện hành vi đồng phạm và
trách nhiệm hình sự đối với các hành vi
PTS LÊ THỊ SƠN * thực hiện ở các giai đoạn khác nhau, theo
chúng tôi cần phải có sự nghiên cứu nghiêm túc về những vấn đề này Trên cơ
sở đó, cùng với việc quy định lại vấn đề đồng phạm cũng cần quy định chính thức trong BLHS về hành vi chuẩn bị và _ chưa đạt đối với từng loại hành vi đồng
phạm và trách nhiệm hình sự đối với các
hành vi đó”) Hơn nữa, việc quy định theo hướng này sẽ tạo cơ sở pháp lí đây
đủ cho việc thực hiện nguyên tắc xác
định trách nhiệm hình sự của những
người đồng phạm, đặc biệt là nguyên tắc những người đồng phạm chịu trách nhiệm độc lập về việc cùng thực hiện vụ đồng
phạm cũng như cho việc xác định trách nhiệm hình sự của những người tuy
không phải là người đồng phạm nhưng có hành vi mang đầy đủ đặc điểm của hành
vi đồng phạm
2 Trong vụ đồng phạm có thể có một hoặc nhiều loại hành vi tham gia Tất cả
các hành vi tham gia, tuy có mối liên kết thống nhất với nhau nhưng mỗi loại hành
vi vẫn có những đặc điểm riêng và có tính độc lập tương đối, phản ánh vai trò nhất
định đối với quá trình thực hiện tội phạm
Vì vậy, luật hình sự Việt Nam bên cạnh các quy định về cấu thành tội phạm cụ
thể, về khái niệm đồng phạm còn quy định về các loại người đồng phạm mà
* Trường Đại học luật Hà Nội
TẠP CHÍ LUẬT HỌC - 29
Trang 2
| NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI
dựa vào đó có thể xác định cấu thành tội
phạm của từng loại hành vi đồng phạm”)
Cấu thành tội phạm của các hành vi đồng
phạm cũng được coi là một loại cấu thành
tội phạm cố ý Về nguyên tắc, hành vi
đồng phạm cũng diễn ra theo một quá
trình Trên thực tế có thể có trường hợp,
vì lí do khách quan nào đó, người đồng
phạm không thực hiện được đến cùng
hành vi tham gia của mình, có nghĩa là
hành vị của họ bị dừng lại khi hành vị
đồng phạm chưa hoàn thành về mặt pháp
lí Vì vậy, nếu luật hình sự Việt Nam đã
thừa nhận có các giai đoạn thực hiện tội
phạm cố ý cụ thể thì cũng phải thừa nhận
có các giai đoạn thực hiện đối với các
hành vi đồng phạm
3 Việc phân định các giai đoạn thực
hiện hành vi đồng phạm, theo chúng tôi
cũng phải dựa vào nguyên tắc và quan
điểm phân định các giai đoạn thực hiện
một tội phạm cố ý cụ thể đã được BLHS
hiện hành phản ánh tại Điều I5 Theo đó,
quá trình thực hiện một loại hành vi đồng
phạm cũng có thể được phân định thành 3
mức độ thực hiện khác nhau hoặc 3 giai
đóạn Nếu vì lí do ngoài ý muốn của
người đồng phạm, hành vi bị dừng lại ở
giai đoạn nào thì xác định hành vi đồng
phạm được thực hiện ở mức độ đó Việc
xây dựng cấu thành tội phạm của hành vi
tương ứng với từng giai đoạn thực hiện
(chuẩn bị, chưa đạt và hoàn thành) cũng
phải dựa trên quan điểm dung hòa giữa
khách quan và chủ quan” Điều đó có
nghĩa, căn cứ để phân định các giai đoạn
thực hiện hành vi đồng phạm cũng phải
dựa vào yếu tố khách quan và yếu tố chủ
quan Trước tiên là sự phân định giữa
30 - TẠP CHÍ LUẬT HỌC
hành vi đồng phạm hoàn thành với hành
vi đồng phạm chưa hoàn thành và sau đó
là sự phân biệt giữa hành vị đồng phạm chưa thành (chưa đạt) với chuẩn bị thực hiện hành vị đồng phạm
4 Về các giai đoạn thực hiện hành vi
thực hành Thuộc về hành vi thực hành
có 2 dạng: Thứ nhất là trường hợp hành
vi thực hành chỉ do một người duy nhất thực hiện và thứ hai là trường hợp do
nhiều người thực hiện (đồng thực hành) Dạng hành vi thứ nhất hoàn toàn giống
hành vi thực hiện tội phạm cố ý trong trường hợp phạm tội riêng lẻ Do đó, tương tự như tội phạm hoàn thành trong
trường hợp phạm tội riêng lẻ, tội phạm của người thực hành duy nhất chỉ hoàn thành khi hành vị của họ thỏa mãn đầy
đủ các dấu hiệu của cấu thành tội phạm
cụ thể được quy định trong phần các tội
phạm của BLHS
Trong trường hợp đồng thực hành, hành vi khách quan của cấu thành tội phạm cụ thể không phải do một người mà
do nhiều người cố ý cùng thực hiện
Hanh vi cua những người đồng thực hành
tuy có thể khác nhau, thỏa mãn một phần
hoặc tất cả các dấu hiệu hành vị khách
quan của cấu thành tội phạm cụ thể nhưng đều là một phần của quá trình thống nhất Do bản chất của hành vi đồng
thực hành như vậy nên theo chúng tôi, trong trường hợp đồng thực hành việc xác định giai đoạn thực hiện hành vị thực hành hoàn toàn phụ thuộc vào mức độ thực hiện tội phạm chung Điều đó cũng
có nghĩa, hành vi thực hành chỉ hoàn thành khi tội phạm do nhiều người cố ý
cùng thực hiện đã thỏa mãn đầy đủ các
Trang 3dấu hiệu của cấu thành tội phạm cụ thể
Cũng theo logic nêu trên, đối với
người đồng thực hành, hành vi phạm tội
chưa đạt của họ chỉ được đặt ra với các
điều kiện: Tội phạm chung ở giai đoạn
phạm tội chưa đạt và người đồng thực
hành đã có những hành vi bắt đầu thực
hiện tội phạm chung, cụ thể là họ đã có
hành vi liền trước hành vi khách quan
hoặc đã thực hiện được hành vi khách
quan của một cấu thành tội phạm cụ thể
Như vậy, hành vị thực hành chưa đạt
không thể đặt ra đối với người đồng thực
hành trong trường hợp tội phạm chung đã
được thực hiện ở giai đoạn chưa đạt
nhưng họ chưa thực hiện phần đóng góp
cụ thể phản ánh sự bắt đầu thực hiện tội
phạm chung Ngược lại, dù người đồng
thực hành đã hoàn thành phần đóng góp
vào việc thực hiện tội phạm chung nhưng
tội phạm chung bị dừng lại ở giai đoạn
chưa đạt thì hành vị đã thực hiện của họ
cũng chỉ bị coi là hành vi thực hành chưa
đạt
Đối với trường hợp chỉ có một người
thực hành duy nhất, theo chúng tôi giai
đoạn phạm tội chưa đạt được xác định
tương tự như xác định giai đoạn phạm tôi
chưa đạt đối với người thực hiện tội
phạm, có nghĩa là theo tinh than quy định
tại khoản 2 Điều 15 BLHS
Việc xác định giai đoạn chuẩn bị
phạm tội cho người đồng thực hành vẫn
theo nguyên tắc: Tội phạm chung do
Pg
nguyên nhân khách quan bị dừng lạ! ở
giai đoạn chuẩn bị thì hành vi phạm tội
của những người tham gia cũng được xác
định ở giai đoạn đó Như vậy, thuộc về
giai đoạn chuẩn bị thực hiện hành vi
đồng thực hành trước tiên là những hành
vi chuẩn bị cho việc thực hiện hành vi khách quan của cấu thành tội phạm cụ thể như hành vi chuẩn bị công cụ, phương tiện Ngoài ra, theo chúng tôi, thuộc về giai đoạn chuẩn bị thực hiện hành vi đồng thực hành còn có thể là những hành
vi bàn bạc, thỏa thuận, thống nhất đồng thực hiện tội phạm Những biểu hiện đó thực ra là sự chuẩn bị cho sự liên kết giữa những người đồng thực hành để cùng nhau thực hiện một tội phạm cụ thể Vì vậy, nó cũng phải thuộc về giai đoạn chuẩn bị đồng thực hành
Đối với trường hợp chỉ có người thực hành duy nhất, hành vi chuẩn bị phạm tội
có thể là những hành vi chuẩn bị cho việc
thực hiện hành vị khách quan của cấu
thành tội phạm cụ thể và còn bao gồm cả
những hành vi thể hiện sự chấp nhận thực
hiện tội phạm theo đề nghị của người
khác (như người xúi giục) Hành vi chấp nhận thực hiện tội phạm, theo chúng tôi
về bản chất cũng chính là hành vi chuẩn
bị cho việc thực hiện vai trò người thực
hành nên cũng thuộc về giai đoạn chuẩn
bị thực hiện hành vị thực hành
5 Về các giai đoạn thực hiện hành vi
xứi giục Dựa trên định nghĩa chung về tội phạm hoàn thành có thể xác định hành
vị xúi giục hoàn thành là trường hợp hành
vi phạm tội thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu thuộc cấu thành tội phạm của hành vi xúi giục Đó là các dấu hiệu: Hành vi thúc
đẩy người khác thực hiện tội phạm, mối
quan hệ nhân quả giữa hành vi thúc đẩy
và việc thực hiện tội phạm của người thực hành Như vậy, hành vị xúi giục được coi
là hoàn thành khi hành vi đó đã đưa đến
"TẠP CHÍ LUẬT HỌC - 31
Trang 4
| NGHIÊN CỨU » TRAO ĐỔI
việc thực hiện hành vi phạm tội thông
qua người khác Hành vi phạm tội theo
nghĩa ở đây là hành vi thỏa mãn đầy đủ
những dấu hiệu pháp lí của một cấu thành
tội phạm trong số các cấu thành tội phạm”
sau :
- Cấu thành tội phạm cụ thể;
- Cấu thành tội phạm chưa hoàn thành
(cấu thành tội phạm của hành vi phạm tội
chưa đạt và chuẩn bị phạm tội nghiêm
trọng);
- Cấu thành tội phạm của hành vi
đồng phạm;
- Cấu thành tội phạm của hành vi
đồng phạm chưa thành!'?:
Xúi giục chưa thành (hoặc chưa đạt)
có thể được xác định là trường hợp bắt
đầu thực hiện hành vi thúc đẩy nhưng do
nguyên nhân ngoài ý muốn của người xúi
gIục, chưa đưa đến việc thực hiện hành vi
phạm tội thông qua người khác Bắt đầu
thực hiện hành vi thúc đẩy có nghĩa là bắt
đầu có hành vi tác động một hoặc một số
người nhất định để họ thực hiện hành vi
phạm tội Trên thực tế, hành vi xúi giuc
chưa thành có thể biểu hiện dưới các
dạng sau:
- Hành vi xúi giục không thành, tức là
sự xúi giục không mang lại kết quả,
người bị xúi giục không nghe theo sự xúi
giục như không đi đến quyết định thực
hiện tội phạm hoặc thực hiện tội phạm
khác so với sự XúI giục
- Chưa thực hiện được trọn vẹn (theo
ý tưởng của người xúi giục) hành vi tác
động như đang thực hiện hành vị tác
động thì bị dừng lại
—~= Hành vi tác động đã được thực hiện
nhưng sự tác động chưa đến với người bị
32 - TẠP CHÍ LUẬT HỌC
tác động như gửi thư với nội dung thúc
đẩy thực hiện tội phạm nhưng vì lí do nào
đó bức thư chưa đến tay người bị tác
động
Chuẩn bị xúc giục có thể được hiểu là tạo những điều kiện cần thiết cho việc thực hiện hành vi thúc đẩy người khác
thực hiện tội phạm như hành vi tìm kiếm,
tiếp cận người tác động, tìm hiểu để lựa chọn phương thức tác động, chuẩn bị quà tặng để tiến hành tác động Ngoài ra, theo chúng tôi, thuộc về chuẩn bị xúi giục cả hành vị chấp nhận đề nghị của người khác sẽ thúc đẩy một hoặc một số người nhất định thực hiện hành vi đồng
phạm hoặc tội phạm cụ thể Trong trường
hợp này, sự chấp nhận đề nghị thực hiện
hành vi xúi giục người khác phạm tội đã
là biểu hiện đầu tiên của việc quyết định
thực hiện hành vị xúi giục
6 Về các giai đoạn thực hiện hành vi giúp sức Theo luật hình sự Việt Nam, hành vị giúp sức là hành vi tạo ra những
điều kiện tính thần hay vật chất cho việc thực hiện tội phạm Như vậy thuộc về cấu thành tội phạm của hành vi giúp sức phải
bao gồm các dấu hiệu: Hành vi tạo điều kiện tình thần hay vật chất, mối quan hệ nhân quả giữa hành vi tạo điều kiện và việc thực hiện tội phạm thông qua người
khác và lỗi cố ý đối với hành vi tạo điều
kiện
Tương tự như việc xác định giai đoạn hoàn thành của hành vi xúi giục, hành vi
giúp sức hoàn thành là trường hợp hành
vi phạm tội đã thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm của hành vi giúp sức Điều đó có nghĩa, hành vi giúp sức
Trang 5Í NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI |
hoàn thành khi thỏa mãn các điều kiện
sau :
- Có hành vi phạm tội được thực hiện
trên thực tế Đó là hành vi thỏa mãn đầy
đủ dấu hiệu pháp lí của một cấu thành toi
phạm, có thể là hành vi phạm tội chưa
hoàn thành hoặc hành vi phạm tội đã
hoàn thành
- Giữa hành vi tạo điều kiện và việc
thực hiện hành vi phạm tội đó phải có
mối quan hệ nhân quả, thể hiện ở chỗ,
nhờ có hành vi tạo điều kiện mà tội phạm
đó mới có thể được thực hiện hoặc thực
hiện thuận lợi, dễ dàng hơn Có thể diễn
đạt về điều kiện này một cách khác rằng,
hành vi tạo điều kiện hay sự giúp sức
phải được sử dụng vào việc thực hiện tội
phạm, dù hành vi phạm tội đó mới chỉ là
hành vi chuẩn bị phạm tội (tội nghiêm
trọng)
Tuy trong thực tiễn xét xử không có
hướng dẫn về việc xác định giai đoạn
hoàn thành của hành vi giúp sức mà chỉ
có hướng dẫn về xác định hành vi giúp
sức chưa thành nhưng theo chúng tôi,
hướng dẫn này lại rất thống nhất với quan
điểm nêu trên về xác định giai đoạn hoàn -
thành của hành vi giúp sức Theo đó,
được xác định là hành vi giúp sức chưa
thành nếu người được giúp sức thực hiện
tội phạm khác với tội phạm được giúp sức
hoặc không sử dụng giúp sức vào việc
thực hiện tội phạm
Dựa vào lí luận về các giai đoạn thực
hiện tội phạm và ki thy + nghiém t
tiễn xét xử có thể xác định gIÚp sức hid
thành (hoặc chưa đạt) là trường hợp
người giúp sức đã bắt đầu thực hiện hành
9
u ư
@œ e2 11U
vi giúp sức nhưng do những nguyên nhân ngoài ý muốn của người giúp sức mà sự
giúp sức đó chưa có tác động tạo điều
kiện cho việc thực hiện tội phạm: của người khác
Thời điểm bất đầu thực hiện hành vi tạo điều kiện cho việc thực hiện tội phạm của người khác là thời điểm đầu của giai đoạn giúp sức chưa thành đồng thời cũng
là ranh giới phân biệt với giai đoạn chuẩn
bị của hành vi giúp sức Một số biểu hiện của hành vi chuẩn bị giúp sức có thể là
những hành vi tìm kiếm, sửa soạn công
cụ, phương tiện để cung cấp, tìm hiểu các điều kiện thực tế để đưa ra lời khuyên, chỉ dẫn, góp ý cho người khác thực hiện
tội phạm
7 Về các giai đoạn thực hiện hành vi
¿Ê chức Xuất phát từ quy định về người
tổ chức tại Điều 17 BLHS có thể xác định cấu thành tội phạm của hành vi tổ chức bao gồm các dấu hiệu khách quan: Hành
vi thành lập nhóm đồng phạm hoặc hành
vi điều khiển hoạt động của nhóm đồng phạm ;mối quan hệ nhân quả giữa hành
vị đó với việc thực hiện tội phạm
Cũng như các loại hành vi đồng phạm khác, hành vi tổ chức hoàn thành khi hành vi phạm tội thỏa mãn đây đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm của hành vi
tổ chức Như vậy, trên thực tế hành vi tổ chức hoàn thành khi thỏa mãn các điều
kiện sau:
- Phải có hành vi phạm tội trên thực
tế;
- Hành vi phạm tội đó đã được thực
hiện bởi nhóm đồng phạm mà nhóm đó
đã được người tổ chức thành lập hoặc
TẠP CHÍ LUẬT HỌC - 33
Trang 6
OL:
diéu khién
Như vậy, cũng giống như hành vi xui
giục và giúp sức, việc xác định giai đoạn
hoàn thành của hành vi tổ chức không
phụ thuộc vào việc xác định giai đoạn
hoàn thành của tội phạm chung
Khác với giai đoạn hoàn thành, giai
đoạn chưa thành của hành vi tổ chức chỉ
đặt ra trong các trường hợp hành vi phạm
tội chưa thoả mãn đầy đủ các dấu hiệu
khách quan của cấu thành hành vi tổ
chức Ở đây, người tổ chức tuy đã có
hành vi bắt đầu thực hiện hành vi thành
lập nhóm đồng phạm hoặc điều khiến
hoạt động của nhóm đồng phạm nhưng
chưa đưa đến kết quả như cấu thành tội
phạm của hành vi tổ chức đòi hỏi Có thể
kể một số ví dụ về trường hợp tổ chức
chưa thành:
- Không có nhóm đồng phạm được
thành lập để thực hiện tội phạm định tổ
chức (như những người bị rủ rê, lôi kéo
không nghe theo, đã không tham gia
nhóm đồng phạm)
- Nhóm đồng phạm được thành lập
nhưng lại không thực hiện tội phạm theo
ý định của người tổ chức mà thực hiện tội
phạm khác
- Nhóm đồng phạm được thành lập
nhưng chưa đi đến việc thực hiện hành vì
pham tội (hành vi thora mãn những dấu
hiệu của một cấu thành tội phạm)
8 Việc phân biệt các giai đoạn thực
hiện hành vi đồng phạm và việc quy định
trách nhiệm hình sự đối với các hành vi
đồng phạm thực hiện ở các mức độ khác
nhau là hai vấn đề cần phải được quy
định trong luật Điều đó có nghĩa BLHS
34 - TẠP CHÍ LUẬT HỌC
cần có điều luật quy định những hành vi thuộc giai đoạn chuẩn bị và chưa thành của các hành vi đồng phạm được coi là
tội phạm và trách nhiệm hình sự đối với
các hành vi đó Theo chúng tôi, dựa trên
cơ sở xem xét tính chất và mức độ nguy
hiểm của hành vi tương ứng với từng glaI
đoạn thực hiện hành vi đồng phạm cũng
chỉ nên quy định người có hành vi chuẩn
bị thực hiện hành vi đồng phạm tội nghiêm trọng mới phải chịu trách nhiệm
hình sự, còn người có hành vi đồng phạm chưa thành phải chịu trách nhiệm hình sự trong mọi trường hợp Việc quy định như vậy hoàn toàn phù hợp với tình hình thực
tế là việc phạm tội dưới hình thức đồng
phạm đang gia tăng Mặt khác, đó là sự
thể hiện chính sách hình sự: Ngăn ngừa việc đồng phạm từ khi mới có những biểu hiện phạm tội ban đầu Ngoài ra, cũng phải quy định người có hành vi đồng
phạm chưa hoàn thành bị xử nhẹ hơn
người có hành vi đồng phạm hoàn thành
Vì rõ ràng so với hành vi đồng phạm
hoàn thành, nếu các điều kiện khác tương
đương thì hành vi đồng phạm chưa hoàn thành có mức độ nguy hiểm thấp hơn
Việc quy định theo hướng trên sẽ góp
phần thực hiện nguyên tắc pháp chế xã hội
chủ nghĩa và nguyên tắc cá thể hóa hình phạt cũng như tiếp tục thực hiện sự nhất quán của chính sách hình sự của Nhà nước đã được thể hiện trong BLHS./
(1,2) Xem: Giáo trình luật hình sự Việt Nam phần chung Trường Đại học luật Hà Nội, nam 1997, tr.173 - 174
(3) Xem: Luật hình sự Việt Nam - những vấn đề lí
luận và thực tiễn Nxb CAND 1997, tr.61
(4),(6) Xem: Sdd, tr.34
(5) Xem: Sdd, tr.45 - 46.