Cơ cấu kinh tế nhiều thành phần với các hình thức tổ chức sản xuất, kinh doanh đa dạng dựa trên chế độ sở hữu toàn dân, sở hữu tập thể, sở hữu tư nhân, trong đó sở hữu toàn dân và sở hữ
Trang 1Số chuyên đề về Bộ luật dân sự
$0 HỮU TƯ NHÂN,
9
VA CÁC HÌNH THUC BIEU HIEN CUA NO
1 Một số vấn đề về sở hữu tư nhân
Điều 15 Hiến pháp 1992 của Nhà
nước ta quy định:" Nhà nước phát triển
nên kinh tế hàng hóa nhiều thành phần
theo cơ chế thị trường có sự quản lí của
Nhà nước, theo định hướng xã hội chủ
nghĩa Cơ cấu kinh tế nhiều thành phần
với các hình thức tổ chức sản xuất, kinh
doanh đa dạng dựa trên chế độ sở hữu
toàn dân, sở hữu tập thể, sở hữu tư nhân,
trong đó sở hữu toàn dân và sở hữu tập
thể là nền tảng" Theo quy định trên của
Hiến pháp thì sở hữu tư nhân là một hình
thức sở hữu được pháp luật thừa nhận và
bảo hộ theo ” Mục đích chính sách kinh
tế của Nhà nước là làm cho dân giàu
nước mạnh, đáp ứng ngày càng tốt hơn
nhu câu vật chất và tỉnh thân của nhân
dân trên cơ sở giải phóng mọi năng lực
sản xuất, phát huy mọi tiêm năng của
các thành phần kinh tế "(Điều 16 Hiến
pháp )
Những định hướng của mục đích
chính sách kinh tế của Nhà nước ta là cơ
sở pháp lí để sở hữu tư nhân tồn tại và
phát triển theo quy luật khách quan và
phù hợp với pháp luật Từ các căn cứ
trên, Bộ luật dân sự (BLDS) của Nhà
nước ta đã quy định về sở hữu tư nhân từ
Điều 220 đến Điều 222 Sự xác định hình
thức sở hữu tư nhân ở Điều 220 đã chỉ ra
ba mức độ sở hữu khác nhau Nội dung
44 - Tap chi ludt hoc
PHUNG TRUNG TAP*
kinh tế thực tế của các mức độ sở hữu đó quyết định sự tồn tại của từng mức độ sở
hữu Sự phân chia mức độ ở đây mang tính chất tương đối vì nó cùng nằm trong
hình thức sở hữu tư nhân
Ở mỗi mức độ sở hữu có chứa đựng
nội dung của quy mô kinh tế rất khác
nhau Đồng thời nó chi phối toàn bộ các quan hệ về lao động, kinh tế, quan hệ
dân sư trong suốt quá trình nó tồn tại và
phát triển Điều 220 BLDS được hiểu
như một khái niệm về hình thức sở hữu
- tư nhân:" Sở hữm tư nhân là hình thức sở
hữu của cá nhân đối với tài sản hợp pháp của mình Sở hữu tư nhân bao gồm
sở hữu cá thể, sở hữu tiểu chủ, sở hữu tư
bản tự nhân”
Những cơ sở pháp lí về thu nhập hợp
pháp của công dân đã được quy định ở Điều 58 Hiến pháp Tài sản hợp pháp của
công dân không bị hạn chế về số lượng
và giá trị Nhà nước luôn luôn khuyến khích cho công dân làm giàu hợp pháp
Những điều kiện khách quan mà pháp
luật quy định cho phép công dân phát
huy mọi khả năng, mọi nỗ lực để có
những thu nhập do lao động, sản xuất,
kinh doanh trong các ngành, nghề, lính
vực, trong các thành phần kinh tế cùng các quan hệ dân sự, quan hệ kinh tế hợp
re Gidng vién Khoa tu phap
Trường Đợi học luột Hờ Nội
Trang 2SO chuyén dé vé Bo ludt dan sư
pháp khác Tài sản hợp pháp của tư nhân
bao gồm thu nhập hợp pháp, của cải để
dành, nhà ở, tư liệu sinh hoạt, tư liệu sản
xuất, vốn, hoa lợi, lợi tức và các tài sản
hợp pháp khác của cá nhân là tài sản
thuộc sở hữu tư nhân và những tài sản đó
không bị hạn chế về số lượng va gia tri
Can cứ vào những quy định ở Điều 220
BLDS thì những khái niệm: Sở hữu cá
thể, sở hữu tiểu chủ, sở hữu tư bản từ
nhân đều nằm trong phạm vi khái niệm
sở hữu tư nhân Vậy sở hữu tư nhân được
hiểu là sở hữu của cá nhân (công dân)
đối với tài sản thu nhập hợp pháp, của cải
để dành, nhà ở, tư liệu sinh hoạt, tư liệu
sản xuất, vốn, hoa lợi, lợi tức và các tài
sản hợp pháp khác mà công dân sở hữu
với tư cách cá thể, tiểu chủ hay tư bản tư
nhân
Sở hữu của cá nhân là một hình thức
sở hữu phát sinh trong điều kiện phát
triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành
phần theo cơ chế thị trường có sự quản lí
của nhà nước Sự định hướng phát triển
cho sở hữu tư nhân là nhằm ngăn chặn
mặt tiêu cực có ảnh hưởng xấu đến mục
tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta
Sở hữu tư nhân được phát triển, được
thừa nhận và được bảo hộ ở nước ta
nhưng không phải là hình thức sở hữu cơ
bản nhất trong xã hội Bởi vì, sở hữu tập
thể, sở hữu toàn dân vẫn là những hình
thức sở hữu chủ đạo, nền tảng và quyết
định tới sự phát triển kinh tế của nước ta
trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội
Kinh tế quốc doanh ngày càng được củng
cố và phát triển theo các kế hoạch phát
triển kinh tế - xã hội của nhà nước trong
từng giai đoạn và nó vẫn giữ vai tro chu
dao trong nén kinh té quéc dan Mặc dù
kinh tế cá thể, kinh tế tư bản tư nhân
được nhà nước thừa nhận sự tồn tại và
khuyến khích phát triển nhưng có định hướng trong các ngành, nghề có lợi cho quốc kế dân sinh Do đó, sự tồn tại và phát triển của sở hữu tư nhân trong điều © kiện sản xuất của thời kì quá độ lên sản xuất xã hội chủ nghĩa là cần thiết có ảnh hưởng tới sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa
xã hội ở nước ta Tuy nhiên, sở hữu cá nhân là một phạm trù kinh tế không thuần khiết vì nó còn bao hàm cả sở hữu
về tư liệu sản xuất và tư liệu tiêu dùng Nhưng theo nguyên lí của chủ nghĩa Mac - Lênin thì sở hữu cá nhân dưới chế
độ xã hội chủ nghĩa chỉ là sở hữu về tư
liệu tiêu dùng Tuy nhiên, trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta
hiện nay, việc nhà nước phát triển nền
kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo
cơ chế thị trường có sự quản lí của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa là nhằm mục đích làm cho dân giàu, nước mạnh, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu vật chất và tinh thần của nhân dân trên cơ sở giải phóng mọi năng lực sản
xuất, phát huy mọi tiểm năng của các
thành phần kinh tế Nhà nước ta thừa
nhận nền kinh tế hàng hóa nhiều thành
phần và khuyến khích cho các thành phần kinh tế được chủ động sáng tạo và phát huy mọi tiềm năng để giải phóng mọi năng lực sản xuất trong xã hội, trong
đó có sự phát triển của kinh tế cá thể, kinh tế tư bản tư nhân Ngoài su phu thuộc vào thành phần kinh tế quốc doanh, kinh tế tap thé, kinh té tu ban nha nước, hình thức sở hữu cá nhân còn phụ thuộc vào sự tồn tại của kinh tế cá thể, kinh tế tư bản tư nhân Sở hữu tư nhân là
sở hữu của công dân đối với tài sản hợp pháp của mình có được từ những thu nhập hợp pháp trong một hay nhiều các
hình thức sở hữu, kinh tế khác nhau ở
Tạp chí luê† hoc - 45
Trang 3Số chuyên đề về Bộ luật dân sự
nước ta hiện nay Sự phân biệt mức độ sở
hữu cá thể, sở hữu tiểu chủ và sở hữu tư,
bản tư nhân chỉ có tính chất tương đối vì
nó đều nằm trong phạm trù sở hữu tư
nhân Sở hữu cá nhân phát sinh trên cơ sỞ
phát triển của lực lượng sản xuất và quan
hệ sản xuất |
2 Su khac biét vé ban chat kinh té cua
các mức độ sở hữu trong hình thức sở
Sở hữu tư nhân có tính chất kinh tế
không đồng nhất, bởi sự khác biệt ở mức
độ sở hữu những tài sản khác nhau của
cá nhân Chính sự sở hữu khác nhau đó
đã chi phối sở hữu tư nhân ở các mức độ
khác nhau Đồng thời sự kết hợp VỚI Các
quan hệ kinh tế - xã hội khác mà cá nhân
đã tham gia, giúp ta xác định được sự
khác nhau ở các hình thức biểu hiện của
sở hữu tư nhân liên quan đến sự chiếm
hữu tư liệu sản xuất và việc sử dụng sức
lao động nhằm mục đích kinh doanh với
các quy mô về vốn và tài sản khác nhau
a) Sở hữu cá thể
Sở hữu cá thể đã được pháp luật quy
định, cho phép tồn tại và phát triển (Điều
16 Hiến pháp) Sở hữu cá thể là sự biểu
hiện của hình thức sở hữu về tư liệu sản
xuất mà bản thân cá nhân công dân cùng
các thành viên trong gia đình sử dụng
vào việc sản xuất ra của cải vật chất cho
mình và gia đình Sở hữu cá thể không
thuộc hình thức sở hữu xã hội chủ nghĩa
vì nó mang tính chất tư hữu về tư liệu sản
xuất Phạm vi và quy mô tổ chức lao
động, chiếm hữu tư liệu sản xuất của
hình thức sở hữu cá thể có tính chất tự
cung, tự cấp Mục đích kinh doanh của
chủ sở hữu cá thể không phải là cơ bản
Bản thân cá nhân và hộ gia đình công
dân thuộc hình thức sở hữu cá thể là tự
46 - Tap chi ludt hoc
mình tổ chức sản xuất bằng chính sức lao
động của các thành viên trong gia đình
Sự thuê mướn lao động chỉ mang tính chất cục bộ, do thời vụ và quy mô của công việc đòi hỏi Việc sử dụng lao động làm thuê không phải là cơ sở cho sự tồn tại của sở hữu cá thể Bản chất của sở hữu cá thể mang tính chất tự cung, tự cấp
và sản xuất ra hàng hóa ở phạm vi nhỏ Phạm vi sản xuất hàng hóa không lớn bởi giới hạn ở sự chiếm hữu những tư liệu sản xuất và việc sử dụng sức lao động của chính các thành viên trong gia đình
để sản xuất ra của cải vật chất nhằm chủ yếu phục vụ cho những nhu cầu của chính cá nhân và hộ gia đình thuộc sở hữu cá thể Bản thân cá nhân trực tiếp tham gia lao động và tự tổ chức lao động của mình và gia đình, việc sản xuất ra loại sản phẩm nào phụ thuộc vào ý chí của chủ hộ cá thể mà không bị lệ thuộc vào giới hạn ở loại hàng hóa, ngành nghề, miễn sao không trái pháp luật và đạo đức xã hội
b) Sở hữu tiểu chủ
Là sự biểu hiện thứ hại của hình thức sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất mà cá nhân với tư cách là một tiểu chủ Do phạm vi chiếm hữu những tư liệu sản
xuất và quy mô sản xuất kinh doanh, tiểu
chủ phải đăng kí kinh doanh và việc sử dụng lao động làm thuê để sản xuất ra hàng hóa là chủ đạo Không chỉ quan tâm đến việc sản xuất và việc tiêu thụ hàng hóa của thị trường, tiểu chủ còn quan tâm đến việc sử dụng lao động làm thuê để khai thác những tư liệu sản xuất của mình có hiệu quả nhất nhằm thu lợi nhuận cao nhất Bản thân cá nhân thuộc hình thức sở hữu tiểu chủ cũng có thể trực tiếp tham gia lao động nhưng không phải là chủ đạo Tiểu chủ sử dụng tài sản
Trang 4Số chuyên đề về Bộ luật dân sự
của mình để duy trì việc sản xuất, kinh
doanh trong lĩnh vực kinh tế nhất định
Tư liệu sản xuất thuộc sở hữu tiểu chủ
được sử dụng vào việc kinh doanh nhằm
mục đích sinh lợi là chính nhưng ở hình
thức kinh doanh nhỏ chưa đạt tới sự phát
triển về mặt quy mô (như tư liệu sản
xuất, về vốn) để được coi là tư bản tư
C) Sở hiu tư bẩn tư nhân
Là hình thức sở hữu của tư nhân về tư
liệu sản xuất, mục đích của chủ sở hữu tư
nhân là sản xuất, kinh doanh Toàn bộ
những tư liệu sản xuất của chủ tư bản tư
nhân được sử dụng vào mục đích kinh
doanh Chủ tư bản tư nhân phải được cấp
giấy chứng nhận đăng kí kinh doanh và
chịu trách nhiệm trước pháp luật về việc
sản xuất, kinh doanh của mình và phải
tuân theo những quy định khác của pháp
luật về kinh doanh của chủ tư bản tư
nhân
Chủ tư bản tư nhân có quyền thực
hiện một số hoặc tất cả các công đoạn
của quá trình đầu tư từ việc sản xuất ra
sản phẩm đến việc tiêu thụ sản phẩm
hoặc thực hiện những dịch vụ trên thị
trường nhằm mục đích sinh lợi Quyền
quảng cáo hàng hóa, lưu thông hàng hóa,
quyền được bảo vệ nhãn hiệu hàng hóa
và quyền bất khả xâm phạm về kiểu dáng `
công nghiệp đã được bảo hộ Chủ tư bản
tư nhân có quyền sở hữu về tư liệu sản
xuất; quyền thừa kế về vốn, tài sản và
các quyền, các lợi ích hợp pháp khác của
chủ tư bản tư nhân được nhà nước bảo
hộ Chủ tư bản tư nhân có quyền điều
hành và đại diện cho cơ sở sản xuất của
mình, có quyền quyết định mọi công
việc kinh doanh theo các quy định của pháp luật Chủ tư bản tư nhân được đặt
tên của cơ sở sản xuất theo ngành, nghề kinh doanh và cũng có quyền đặt tên trên
bảng hiệu, hóa đơn, quảng cáo, các giấy
tờ giao dịch khác của chủ tư bản tư nhân Hình thức sở hữu tư bản tư nhân là
hình thức sở hữu về tư liệu sản xuất với quy mô lớn: và không bị hạn chế về vốn
và quy mô hoạt động trong các ngành,
nghề có lợi :cho quốc kế, dân sinh Tuy nhiên, khi chủ tư bản tư nhân thay đổi
mục tiêu, ngành, nghề kinh doanh, thay
đổi vốn đầu tư ban đầu và các nội dung trong hồ sơ đăng kí kinh doanh, chủ tư
bản tư nhân phải có nghĩa vụ khai báo lại với cơ quan đã cấp giấy chứng nhận đăng
kí kinh doanh Theo quy định của pháp luật, chủ tư bản tư nhân được thực hiện
quyền sở hữu đối với những tư liệu sản
xuất của mình bằng các hình thức như: Cho thuê doanh nghiệp, bán hoặc sáp nhập doanh nghiệp của mình vào doanh
nghiệp khác, thay đổi vốn đầu tư ban đầu v.v (Điều 2l, Điều 22 Hiến pháp 1992)
Sự tồn tại bình đẳng của hình thức tư
bản tư nhân với các hình thức sở hữu
khác ở nước ta hiện nay là cần thiết,
nhằm giải phóng mọi năng lực sản
xuất trong xã hội với mục đích tạo ra nhiều của cải vật chất cho nhu cầu
của xã hội và là tiền đề để xây dựng cơ
sở hạ tầng của xã hội XHƠCN ở nước ta./
Tạp chí luột học - 47