Bài viết Không gian văn hóa triều Nguyễn trong tiểu thuyết Từ Dụ Thái Hậu của Trần Thùy Mai tìm hiểu về hư cấu chi tiết lịch sử, khai thác không gian văn hóa triều Nguyễn là cách thức chủ yếu để xây dựng nhân vật của nhà văn trong bộ tiểu thuyết này. Nghệ thuật xây dựng nhân vật góp phần làm nên thành công của bộ tiểu thuyết cung đấu hiếm hoi trong văn học Việt Nam. Mời các bạn cùng tham khảo!
Trang 1KHÔNG GIAN VĂN HÓA TRIỀU NGUYỄN TRONG TIỂU THUYẾT TỪ DỤ THÁI HẬU CỦA TRẦN THÙY MAI
Nguyễn Văn Tường 1
1 Email: tuongnv.dtntpinangtac@ninhthuan.edu.vn
TÓM TẮT
Nhà văn có nhiều cách để xây dựng nhân vật, như đặt nhân vật vào tình huống truyện, khắc họa tâm lý, nội tâm nhân vật Với tiểu thuyết lịch sử Từ Dụ Thái Hậu, Trần Thùy Mai tái hiện không gian văn hóa triều Nguyễn để nhân vật xuất hiện một cách tự nhiên chân thực Nhà văn khai thác văn hóa dân gian xứ Huế, kết hợp phục dựng văn hóa cung đình triều Nguyễn với những tục lệ thú vị độc đáo, nhờ đó câu chuyện về cuộc đời nhân vật Phạm Thị Hằng – Từ Dụ thái hậu với bao cay đắng và vinh quang trong chốn hậu cung nhà Nguyễn trở nên chân thực sinh động hấp dẫn Cùng với hư cấu chi tiết lịch sử, khai thác không gian văn hóa triều Nguyễn
là cách thức chủ yếu để xây dựng nhân vật của nhà văn trong bộ tiểu thuyết này Nghệ thuật xây dựng nhân vật góp phần làm nên thành công của bộ tiểu thuyết cung đấu hiếm hoi trong
văn học Việt Nam
Từ khóa: Không gian văn hóa triều Nguyễn, Trần Thùy Mai, nghệ thuật xây dựng nhân
vật, tiểu thuyết lịch sử, Từ Dụ Thái Hậu, văn hóa dân gian xứ Huế
1 ĐẶT VẤN ĐỀ
Không gian thường xuất hiện trong tác phẩm văn chương là không gian bối cảnh Không gian bối cảnh là môi trường hoạt động của nhân vật, một địa điểm có tên riêng hay không có tên riêng, trong đó có đủ cả thiên nhiên, xã hội và con người Nó là điều kiện cần thiết cho mọi
sự kiện, mọi hoạt động, mọi phạm vi thế giới Khi một tác phẩm văn chương ra đời nó đòi hỏi
có sự kết hợp giữa tình và cảnh, chính những khung cảnh thiên nhiên tạo nên sự chân thật và yếu tố thu hút người đọc Không gian chính là môi trường tồn tại của con người: dòng sông, cánh đồng, ngọn núi, đèo xa, biển cả Không gian là nơi nhà văn triển khai sự kiện, biến cố, là
chỗ cho nhân vật hoạt động Không gian trong văn học là không gian nghệ thuật Không gian
đó không phải ngẫu nhiên như trong đời sống mà do nghệ sĩ chọn để thể hiện ý đồ nghệ thuật Không gian ứng với một cách sống riêng biệt của con người Chính nhờ vào những cảnh quan
đó mà người đọc hiểu rõ hơn về thiên nhiên xứ Huế, về cuộc sống của con người nơi đây, đồng thời đó cũng là nơi mà nhân vật xuất hiện, thể hiện được mình, trong không gian đó nhân vật tồn tại, hành động và bộc lộ tính cách
2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU: Để nghiên cứu Không gian văn hóa triều Nguyễn trong
tiểu thuyết Từ Dụ Thái Hậu của Trần Thùy Mai, chúng tôi vận dụng phương pháp phê bình văn
học từ góc nhìn văn hóa, phê bình cảnh quan Phương pháp này giúp chúng tôi gắn kết giữa tác phẩm với cái nôi văn hóa ra đời của tác phẩm, dùng các giá trị văn hóa để cắt nghĩa văn học;
Trang 2đối chiếu với lịch sử văn hóa triều Nguyễn để có những phân tích xác định những yếu tố lịch
sử, văn hóa nào được nhà văn khai thác trở thành đặc điểm nghệ thuật trong xây dựng nhân vật của nhà văn Trần Thùy Mai Ngoài ra, tác giả sử dụng kết hợp các thao tác như một phương pháp nghiên cứu cơ bản của văn học: so sánh, phân tích, tổng hợp, đánh giá, phân loại để làm
rõ các vấn đề nghiên cứu cần giải quyết đáp ứng nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra của đề tài
3 NỘI DUNG
3.1 Không gian văn hóa dân gian và tâm thức cộng đồng xứ Huế
Trong buổi ra mắt sách tại Huế, nhà văn Trần Thùy Mai chia sẻ: “Mai viết cuốn tiểu thuyết này bằng tất cả những gì Mai biết về Huế, bằng tất cả những nỗi nhớ Huế mà Mai mang
theo” (Diệu Hà, 2019) Đọc tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu, người đọc thích thú và dễ chịu khi được
“sống” trong không khí một Huế xưa, với thiên nhiên, cảnh vật, con người và văn hóa đặc trưng
Từ những danh lam thắng cảnh xứ Huế: hồ Tịnh Tâm, đàn Nam Giao, vườn Thượng Uyển, chùa Thiên Mụ, phá Tam Giang đến cảnh chợ búa bình dị của người dân kinh thành vào buổi
sáng bên dòng sông Hương được xuất hiện đều khắp trong tác phẩm
Nhà văn biết cách sắp đặt cho các cảnh vật, phong tục, đời sống đặc sắc của Huế xuất hiện
tự nhiên, khắp đều trong tác phẩm, gắn với nhân vật và diễn biến câu chuyện Bạn đọc xuýt xoa với cảnh trăng nước sông Hương đêm trăng rằm với bao ngọn đèn ngũ sắc thả xuống, chùa Thiên
Mụ trong lễ trai đàn cầu siêu cho tiên đế Gia Long do thái trưởng công chúa Ngọc Tú chủ tế Điện Hòn Chén với tục lên đồng gắn với nhân vật cô đồng Tuệ Linh kiên cường dám kết tội thái hoàng thái hậu Trần Thị Đang Quán ăn Âm Phủ nổi tiếng từ xưa hiện ra trong đêm với sự nhóm họp bàn tính sát hại Tự Đức của bốn người trong nhóm tôn phò Hồng Bảo… Những món ăn đặc sắc của Huế đều được nhắc đến như bánh phu thê, bánh ít lá gai, chè hạt sen, chè kê, món canh cá kình phá Tam Giang chữa bệnh mất ngủ Những dòng miêu tả chi tiết món bánh ít lá gai làm rất khéo: “Lớp vỏ bánh bằng bột nếp thơm sánh mịn, quyện lá gai giã nhuyễn đen nhánh, lấm tấm
mè rang thơm giòn, nhụy bánh đậu xanh ngọt thanh dẻo mềm, và lớp nhân dừa bùi béo bên trong” (Trần Thùy Mai, 2019a) Những chi tiết tuy nhỏ nhưng vừa gợi ra cuộc sống, con người chốn kinh kỳ thời ấy, vừa được sử dụng trong việc gắn kết nhân vật, làm nên tình tiết câu chuyện Chiếc bánh lá gai nhỏ bé không ngờ trở thành vũ khí trong tay Nhị phi để làm nhục Tam phi, ép hoàng thượng phải xử phạt người tỳ nữ Hạnh Thảo và tên đội Thượng thiện; vì nó có nguồn gốc từ Bình
Định, gợi quê hương của triều Ngụy Tây, của hoàng hậu Ngọc Bình
Nhà văn khéo léo đưa vào những câu ca dao thân thuộc một thời của người dân, thú vị nhất là những bài ca nói về món ăn:
Thương chồng nấu cháo le le Nấu canh bông lí, nấu chè hạt sen
Ca dao dân ca là thế mạnh của Trần Thùy Mai, bởi chị đã có hơn mười năm giảng dạy, nghiên cứu, sưu tầm Nhưng nhà văn không lạm dụng giới thiệu nhiều, chỉ trích dẫn những bài, những đoạn thú vị mà mọi người ít biết đến:
Cá nục nấu với dưa hồng Đánh nhau một trận coi chồng về ai?
Trang 3Những bài ca dao, bài vè của xứ Huế được lựa chọn trích dẫn tạo sự phong phú cho câu chuyện, như bài vè chế giễu tình cảnh các nhà quan cưới công chúa làm dâu thật đắc địa cho cảnh nhà đại quan Lê Văn Duyệt rước nhầm nàng công chúa ngớ ngẩn:
Hay chi thuốc điếu trầu phong, Dâu con chẳng rước, rước ông rước bà
Chân giày chân dép vô ra, Kêu dâu cũng lỡ, kêu bà khó kêu
Tri thức văn hóa được đan xen đều khắp trong tác phẩm, cả văn hóa dân gian lẫn cung đình, bác học Tạo cho tác phẩm có bầu không khí vừa chân thực vừa đặc sắc Nhà văn chú ý giới thiệu nét riêng trong phong tục lối sống Huế xưa như tục phóng sanh sau khi qua hoạn nạn, đốt vàng
mã - hình nhân thế mạng cho người chết oan, chuyện lên đồng ở điện Huệ Nam, chuyện lập trai đàn cầu siêu cho người mất bên bờ sông Hương Những câu nói cửa miệng một thời chỉ phổ
biến ở Huế như “đưa con vô Nội biết đời nào ra” Cả những quan niệm nhà quan khi cưới thê khác cưới thiếp một thời, giờ ít ai biết đến cũng được nhắc lại: “Thú thê dụng đức, thú thiếp dụng sắc” tức cưới vợ phải dựa trên đức hạnh, cưới hầu thiếp mới cần dựa trên nhan sắc!
Tác giả khá tiết chế trong việc miêu tả không gian văn hóa Huế, mỗi một cảnh vật dù
độc đáo, tiêu biểu cũng chỉ xuất hiện một lần và vừa đủ để nhân vật trở nên sinh động, câu chuyện diễn ra chân thực Sông Hương đêm trăng đẹp huyền ảo chỉ hiện ra một lần với những ngọn đèn nến thả xuống giữa dòng “cứ như một trời sao lênh đênh trên mặt nước” cho đôi bạn
trẻ Miên Tông - Thị Hằng buổi đầu gặp gỡ Cảnh ca Huế trên sông Hương thơ mộng với tiếng
đàn tuyệt kỹ của “đệ nhất danh cầm” Đẩu Nương, làm lay động lòng chàng công tử Nguyễn Văn Ninh, suýt khiến chàng mở lòng tri âm Những phương ngữ đặc trưng của người dân xứ Huế: méc, mô, ri, răng, rứa, mi, mụ, già khằn, xuôi xị, hâm đi hâm lại nhiều lần, cũng được
sử dụng với tần suất vừa phải Chỉ những nhân vật gốc Huế, hay những nhân vật bình dân, nhà văn mới để những phương ngữ ấy thốt ra tự nhiên, vừa thú vị nhưng cũng vừa để cho bạn đọc vùng khác hiểu được
Tóm lại, chính không gian thấm đẫm văn hóa đặc trưng vùng đất núi Ngự sông Hương nên thơ đã làm mềm hóa cuộc chiến tàn khốc nơi cung đình, vừa khiến nhân vật trở nên sinh động, chân thực Đọc tiểu thuyết, bạn đọc như được về với vùng đất cố đô và đi thăm kinh thành Huế xưa
3.2 Không gian văn hóa cung đình mang tính gia trưởng và thân phận nữ giới
Rõ ràng, trong Từ Dụ Thái Hậu, nhà văn ý thức sâu sắc việc tái hiện văn hóa cung đình
nhà Nguyễn Chính nhà văn chia sẻ trong một cuộc giao lưu rằng: “Trong truyện ngắn, tôi chọn viết những gì tôi đã biết, đã cảm xúc và nếm trải tác giả có thể dễ dàng lướt qua những gì mình không biết, không thích Trái lại trong tiểu thuyết, nhất là tiểu thuyết lịch sử, không thể như thế được Cái gì mình không biết thì phải tìm hiểu cho đến khi biết tường tận” (Quỳnh Chi, 2019) Cách làm việc cẩn trọng ấy và kinh nghiệm nghiên cứu, biên tập giúp chị có những trang viết giá trị, đầy phát hiện như một nhà khảo cứu Ví như chiếc bánh ít lá gai từ trong Bình Định mang ra, còn bánh phu thê thì có vốn gốc ngoài Bắc, do hoàng hậu Ngọc Hân khi lấy Quang Trung, vô Huế làm dâu mới đem theo vô đây Độc giả yêu thích tìm hiểu kiến thức văn hóa dân tộc, văn hóa Huế sẽ thu được nhiều điều thú vị khi đọc xong tiểu thuyết lịch sử này
Trang 4Đọc Từ Dụ Thái Hậu, nhiều bạn đọc lần đầu biết đến những tục lệ thú vị độc đáo chỉ có
trong cung đình nhà Nguyễn, mà nay đã không còn Nhà văn không đi sâu tái hiện chi tiết đầy
đủ các điển phạm tục lệ rườm rà, mà điểm qua những nét riêng thú vị bất ngờ, từ quan - hôn - tang - tế đến cả lệ tuyển cung nữ, chuyện phòng the của vua Cứ ba năm một lần, triều đình ban lệnh tuyển cung nữ ngay sau rằm tháng giêng Nhà dân có con gái từ 13 đến 16 tuổi chưa chồng phải kê khai để nữ quan về xem xét lựa chọn Vì thế nhà dân đua nhau gả con gái trước tết, tạo thành mùa cưới trong dân gian Chuyện nạp phi của hoàng tử Miên Tông, chuyện hạ giá của công chúa Tĩnh Hảo; chuyện tráo người trong đám cưới của Lê Yên, Hồng Bảo; chuyện sắc phong cho Hồ thị, lễ tấn phong cho Hoàng quý phi Để được nhập cung, người con gái phải được Ổn bà và nữ quan khám xét cơ thể xem có còn trinh tiết hay khiếm khuyết không Cung
nữ trước khi tiến vua hàng ngày phải tắm bằng sữa lừa, uống sâm và quế, xông trầm hương trộn với hoắc hương để chống độc, trừ tà Thái giám bưng khay thẻ ghi tên họ và tước hiệu của cung
nữ, vua chọn thẻ nào thì “Một chiếc kiệu trống tiến đến dưới thềm, có bốn nữ phu khiêng kiệu
và hai cung nữ xách lồng đèn đi hai bên Một thái giám trẻ đi trước dẫn đường, cùng nhau đi đón quý nhân về điện” (Trần Thùy Mai, 2019a) Nhà văn chú ý tái hiện những tục lệ văn hóa cung đình mang đậm tính gia trưởng nhằm vừa tăng tính chân thực, vừa ngầm ý lên án chế độ cung tần mỹ nữ thời phong kiến Thân phận người cung nữ hiện ra tội nghiệp, như vật dụng mua vui cho nhu cầu trần tục của vua Chuyện vua ngự bà nào cũng được thái giám ghi chép lại Nhà văn không quên ghi chép theo cách tính lịch truyền thống, tạo cảm giác chân thực lạ lùng: Ngày Canh Tý, tháng Ngọ, đầu giờ Tý, hoàng thượng cho vời Quý nhân Nguyễn Thị Bảo Khảo sát toàn bộ tiểu thuyết, chúng tôi nhận thấy nhà văn đã đan cài thông tin văn hóa một cách tự nhiên, sinh động, vừa đủ cho bạn đọc hiểu rõ đời sống đầy quy củ đến ngột ngạt ở chốn cung đình triều Nguyễn, vừa lên án chế độ cung tần hà khắc bất nhân Bởi đó là văn hóa mang tính gia trưởng, chỉ phục vụ cho các ông hoàng bà chúa Tác giả miêu tả, tạo dựng không gian văn hóa vừa vặn để cho nhân vật xuất hiện hoặc câu chuyện diễn ra Đúng như nhận xét của nhà văn Trần Chiến: “Đây chính là sự cân nhắc về liều lượng, có cảm giác chỗ nào cũng được chị tính rất kỹ” (Trần Chiến, 2019) Nhất là ở những chương chưa có xung đột căng thẳng, những diễn biến bất ngờ, như: tục triều đình tuyển cung nữ (chương 1), nguồn gốc những món bánh (chương 2), lệ để tang khi hoàng đế, hoàng hậu qua đời (chương 8), lễ truyền lô và vinh danh tân khoa (chương 12), cảnh đàn chay ở chùa Thiên Mụ cầu siêu cho tiên đế Gia Long (chương 16), lễ nạp phi (chương 32), đêm nguyên tiêu trong hoàng cung (chương 40), lễ tấn phong Hoàng quý phi (chương 64), tiệc thơ ở phủ Tùng Thiện (chương 68) Cách một vài chương, nhà văn mới bài trí không gian văn hóa để làm dịu cuộc chiến quyền lực nơi cung đình
Ở những chương mà tình tiết truyện chậm rãi, tri thức và không gian văn hóa lại được bày ra như tách trà cung đình lắng dịu mới người đọc thưởng thức Để giới thiệu chế độ giai tần trong nội cung, tác giả khéo léo khi để nhân vật thái giám giảng giải cho cung nữ Lê Thị Ái sau lần đầu tiến vua: cho dù có được vua sủng ái, cũng phải trình tự xếp hạng qua chín bậc gọi là Cửu giai, cũng như quan lại có cửu phẩm: phi - tần - tiệp dư - quý nhân - mỹ nhân - tài nhân Trình
tự xếp hạng ấy còn cho thấy hành trình gian khổ và thân phận người cung nữ chốn hậu cung Tác giả cũng cho biết lệ để tang của dân chúng khi có vua, hoàng hậu mất từ thời trước đến thời chúa Nguyễn Phúc Nguyên Lệ vua xuất hành dân phải quay mặt không được nhìn vào đoàn
ngự giá Sau giờ Tuất, tất cả thái giám, cung nữ, cấm binh đều phải tuyệt đối im hơi nín tiếng
Ai ra vào cung phải có thẻ bài khắc hai chữ “nhập nội” Luật lệ trong cung, không trang điểm
Trang 5mà ra mắt hoàng thượng là “mắc tội”, cái gì khuyết tật, không hoàn hảo thì không được ra mắt vua Vì thế mà Ngọc Ngôn, đứa con gái của Tam phi với Gia Long hoàng đế, bị bệnh ngớ ngẩn
từ lúc mới sinh ra, không được vua cha nhìn thấy mặt, dù “mỗi tháng hoàng đế ngự ở cung Tam
phi vài mươi đêm! Cách lương y thăm khám bệnh cho cung tần phải gián tiếp qua “dải lụa quấn
vào tay thò qua màn”, không được trực tiếp sợ “phạm đến danh tiết người đàn bà trong nội đình” Chuyện cung tần phải từ Tiệp dư trở lên mới được chết trong hoàng thành, còn lại ra
Bình An đường nằm chờ chết cho bạn đọc thấy rõ thân phận bọt bèo của cung tần mỹ nữ
Nhà văn đã phải dành không ít công sức, tâm huyết tìm hiểu và tái hiện những tri thức văn hóa cung đình, cả tục lệ nơi thâm cung bí sử mà ngày nay đã bị mai một Để độc giả có được cảm giác là câu chuyện và các nhân vật hiện ra như thật, không phải là sắp đặt của tác giả, không phải
là kể lại lịch sử, mà là được sống, đang sống trong hoàng cung nhà Nguyễn thời hoàng kim Đó
là trang phục cung đình trong cảnh phong tước công của hai hoàng tử Miên Tông và Miên Hoằng: hoàng tử mang áo gấm đỏ thêu rồng bốn móng, áo vua thì màu vàng với thêu rồng năm móng, áo hoàng hậu thêu chim phụng, hai thái giám bưng hai khay trên có quả ấn và giây thao trao cho hai hoàng tử Chuyện Ổn bà và cung nữ kiểm tra thân thể Hằng trước khi nhập cung Chuyện trang điểm, chải tóc, ăn uống, tụng kinh niệm Phật của Thái hậu Nhà văn dành gần cả chương truyện
Lễ tế Nam Giao để tái hiện không khí trang nghiêm của lễ tế đàn Nam Giao do vua chủ tế, vua
phải lên Trai cung ăn chay nằm đất để tỏ lòng chí thành với hoàng thiên Chỉ có hoàng tử hoàng tôn từ mười tuổi trở lên mới được theo đoàn thượng ngự! Phụ nữ không ai được có mặt ở đây Tất cả “đều mặc áo nhiễu đỏ thắt lưng đen, đầu chit khăn, chân mang hia đen”, được ở tại nhà Quan Cư phía dưới Nhân Đàn, phải trang nghiêm kính cẩn Trong ngày Tiên hưởng ấy, ở tế đàn ấy chỉ có đổ huyết của tam sinh trâu, dê, lợn để tế trời Tái hiện khung cảnh trang nghiêm và thanh tịnh ấy, tiếng sấm mới trở thành là sự tương thông linh cảm giữa trời và vua, thêm lời tâu của Hồng Nhậm khiến vị vua nghiêm khắc như Minh Mạng dừng tay giết Bạch Hào tử, nhận ra Bạch Hào tử là con mình với Quý nhân Nguyễn Thị Bảo Phải dụng công tái hiện không gian chân thực như thế, câu chuyện hư cấu về cậu bé Bạch Hào tử được nhận là hoàng tử thứ mười, được vua cho xây tòa phủ bên bờ sông An Cựu nên thơ để đón mẹ - Quý nhân Nguyễn Thị Bảo về ở cùng, mới có sức thuyết phục, làm nổi bật cốt cách lãng mạn của nhà thơ xứ Huế Bởi Tùng Thiện vương Miên Thẩm (1819-1870) là nhà thơ nổi danh đất kinh kỳ, chủ soái của thi đàn Mặc Vân thi xã nức tiếng mà mọi người đều biết Rõ ràng, chất liệu văn hóa làm nền cho những hư cấu tưởng tượng thêm hấp dẫn và thú vị ) Ở những tình huống, sự việc cần hư cấu, sáng tạo, ta thấy nhà văn thường huy động tri thức văn hóa, tái hiện không gian văn hóa để tăng tính chân thực, thuyết phục Chỉ đọc một câu nói của Minh Mạng khi cho Miên Thẩm ra lập phủ để đón mẹ về ở cũng cho thấy sự kết hợp hài hòa giữa tri trức văn hóa nâng đỡ yếu tố hư cấu: “Tuần trước trẫm
đi săn, qua song An Cựu thấy hai bên bờ xanh tươi, phong cảnh rất nên thơ Trẫm sẽ cho xây một tòa phủ ở đó riêng cho Miên Thẩm, cho phép nó đón mẹ về ở cùng.” “Hãy cho thảo chiếu nói rõ lệnh trẫm: Các hoàng tử Trường Khánh công Miên Tông,Vĩnh Tường công Miên Hoằng,Thọ Xuân công Miên Định, Ninh Thuận công Miên Nghi, Phú Mỹ công Miên Phú…tất thảy các hoàng
tử đã phương trưởng đều được ơn cho ra mở phủ riêng Riêng hoàng tử thứ mười là Miên Thẩm
dù chưa đủ tuổi nhưng do hoàn cảnh đặc biệt nên cũng cho mở phủ để tiện việc học tập” (Trần Thùy Mai, 2019b) Tác giả tìm hiểu sâu kỹ phủ Tùng Thiện vương bên bờ sông An Cựu, tiểu sử,
tước hiệu các con vua Minh Mạng (có ghi rõ trong Đại Nam liệt truyện) để hư cấu nên câu chuyện
về tuổi thơ ly kỳ của cậu bé Bạch Hào tử
Trang 6Có cả nhũng lĩnh vực không thuộc thế mạnh của nhà văn, như y học và võ thuật cũng được nghiên cứu công phu chính xác Bài thuốc chữa động thai nơi cung cấm của quan Thái y: tục đoan, tăng ký sinh, củ gai, đương quy, đỗ trọng, a giao, hoàng kỳ, cam thảo khác xa bài thuốc dân gian dùng lá ngải cứu Thuật “nhiếp tâm” mà Đăng Quế dạy cho hoàng trưởng tử Miên Tông chiến thắng Miên Hoằng trong cuộc thi bắn cung Kỹ thuật cưỡi ngựa, bắn tên Đến cả việc chăm sóc cho ngựa chiến cho ăn lúa với mật ong trước khi thi đấu Cảnh tết Nguyên tiêu trong hoàng cung được tái hiện rất sinh động “Cung nữ đi lại vội vã trên hành lang, người bưng mâm bánh quả, người cầm tráp, cầm quạt, có các thái giám đi theo bưng giá nến soi đường thị nữ soạn sẵn lồng ấp, khi nào nghe ba hồi trống thì cùng nhau ra chỗ lò lửa lớn trước điện Càn Thành, xin lửa
về phòng, rồi mới thắp đèn lại” Bởi đêm Nguyên tiêu, trời đất tốt lành, hoàng thượng ban lửa tức ban khí dương cho tất cả cung nga thể nữ’ (Trần Thùy Mai, 2019a) Ngay cả kiến thức về nhân tướng phụ nữ dễ mê hoặc đàn ông cũng được nhắc lại bằng thơ chữ Hán:
Hung cao điến kiệu, Yêu tế kiên hàn, Thân như phong liễu, Hạc thoái phong yêu
Khiến nhân vật Cam Lộ ngơ ngác không hiều gì cả, Nhị phi phải giải nghĩa cho Cam Lộ, cũng là cho bạn đọc
Khai thác thơ ca nghệ thuật để tái tạo không gian văn hóa cung đình thời Nguyễn là thế mạnh của Trần Thùy Mai Nhà văn tái hiện không khí sinh hoạt thơ ca với những thi sĩ tài danh chốn kinh thành: Tùng Thiện Vương Miên Thẩm, Tuy Lý Vương Miên Trinh, Cao Bá Quát, Nguyễn Hàm Ninh, Nguyễn Nhược Thị Bích Không giới thiệu nhiều tác phẩm tác giả, chỉ cần miêu tả một đêm hội ngộ của các văn nhân nghệ sĩ chốn kinh kỳ ở phủ Tùng Thiện đã làm
sống không khí văn chương một thời “Văn như Siêu Quát vô Tiền Hán, Thi đáo Tùng Tuy thất Thịnh Đường” Các gương mặt tài danh được xuất hiện một cách tự nhiên sống động trong tiệc vui của chủ nhân Mặc Vân thi xã: Quý nhân Nguyễn Thị Bảo được phục hồi địa vị Chiêu nghi
và dịp đầy tháng bé Thể Cúc Tái tạo không gian văn chương ấy để cho bài thơ “Răng và lưỡi” vang lên cùng tiếng đàn của Đẩu Nương một cách hòa quyện tha thiết khi cảm thương về cái chết của hoàng tử trưởng Hồng Bảo:
Ta ra đời trước, chú chưa sinh, Chú phận làm em, ta phận anh
Ngọt bùi sao chẳng cùng chung hưởng Cốt nhục mà sao nỡ dứt tình!
Bài thơ được gắn vào danh sĩ Nguyễn Hàm Ninh, rồi cô bé Nguyễn Nhược Thị Bích vô
tư đọc lên càng xoáy sâu nỗi đau thiên cổ của thái hậu Từ Dụ và vua Tự Đức Dẫu cho Đăng Quế phân minh, thái hậu và vua hết sức khoan dung, thiên hạ cũng nghi ngờ cái chết âm thầm trong ngục của Hồng Bảo là do Tự Đức Chỉ cần lựa chọn và đặt đúng chỗ một bài thơ ngắn, nhà văn đã cho thấy sức mạnh và lý lẽ phán xét riêng của dân chúng, của dư luận về cái chết của Hồng Bảo Nhà văn đã xử lý khéo léo trong việc huy động tri thức văn hóa để phục vụ ý
đồ ý nghệ thuật
Trang 74 KẾT LUẬN
Tóm lại, nhà văn vận dụng chất liệu văn hóa phong phú, đan xen cả văn hóa dân gian lẫn
văn hóa cung đình triều Nguyễn giúp nhân vật trong tiểu thuyết Từ Dụ Thái Hậu hiện ra chân
thực, sinh động, có chiều sâu Đồng thời, không gian văn hóa cung đình mang đậm tính gia trưởng càng làm nổi bật thân phận bọt bèo tội nghiệp của người phụ nữ sống trong cung cấm nhà Nguyễn nói riêng, trong các triều đại phong kiến nói chung Bạn đọc yêu thích văn hóa dân tộc sẽ có những tri thức bổ ích, những khám phá thú vị về triều Nguyễn, về Huế cố đô Đồng thời, cách khai thác văn hóa có chọn lọn, dẫn dắt tinh tế làm nên phong cách riêng trong tiểu
thuyết của Trần Thùy Mai Ở tiểu thuyết Hồ Quý Ly, Nguyễn Xuân Khánh dành cả bốn trang
giấy nói về lai lịch hội thề Đồng Cố, hơn cả chừng ấy trang để miêu tả cảnh hội thề Ông miêu
tả thành Tây đô với những kích thước cụ thể… như một nhà biên khảo văn hóa - lịch sử Đến
Mẫu Thượng Ngàn, nhà văn dành hơn cả hàng chục trang để miêu tả tín ngưỡng Mẫu, về phong
tục làm đám ma cho người chết trùng tang (bà cả vợ lý Cỏn)… Chúng ta thấy Trần Thùy Mai không đi sâu tái hiện trọn vẹn, bài bản nguồn gốc hay diễn tiến các tập tục, mà chỉ lựa chọn giới
thiệu nét đặc sắc, nhằm làm nổi bật đời sống cung đình một thời mà nhân vật đang sống Ở Từ
Dụ Thái Hậu, chất khảo cứu được thể hiện tinh tế, trở thành tính giải trí thú vị cho tác phẩm,
mà nhà văn Hoàng Quốc Hải gọi là “chất Huế”: “Văn hóa phong tục được gói gọn trong các lễ
nghi giao tiếp, trong các sinh hoạt cung đình và dân dã được mô tả rất tinh tế, rất Huế Từ Dụ Thái Hậu là một cuốn tiểu thuyết lịch sử hấp dẫn và trung thực lạ lùng” (Hoài Phương, 2019)
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Lại Nguyên Ân (2004), 150 thuật ngữ văn học Hà Nội: NXB Đại học Quốc gia
2 M Bakhtin (1992), Lý luận và thi pháp tiểu thuyết (Phạm Vĩnh Cư tuyển chọn, dịch và giới thiệu)
Hà Nội: Trường viết văn Nguyễn Du
3 Nguyễn Xuân Khánh (2000), Hồ Quý Ly TP HCM: NXB phụ nữ
4 Nguyễn Xuân Khánh (2005), Mẫu thượng ngàn TP HCM: NXB phụ nữ
5 Nguyễn Xuân Khánh (2011), Đội gạo lên chùa TP HCM: NXB phụ nữ
6 Nguyễn Thế Quang (2012), Nguyễn Du Hà Nội: NXB Văn học
7 Nguyễn Thế Quang (2014), Thông reo Ngàn Hống TP HCM: NXB Trẻ
8 Nguyễn Quang Thân (2020), Hội thề Hà Nội: NXB Văn học
9 Quốc sử quán triều Nguyễn (2014a), Đại Nam liệt truyện, tập 1,2 Huế: NXB Thuận Hóa
10 Quốc sử quán triều Nguyễn (2014b), Đại Nam liệt truyện, tập 3,4, NXB Thuận Hóa, Huế
11 Bùi Việt Thắng (2006), Tiểu thuyết đương đại Hà Nội: NXB Quân đội nhân dân
12 Nguyễn Văn Tùng (2009), Lí luận về tiểu thuyết ở Việt Nam thế kỷ XX Hà Nội: NXB Giáo dục VN
13 Nguyễn Thị Kim Tiến (2014), Con người trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới Hà Nội: NXB
ĐHQG Hà Nội
14 Phương Anh (2019): Ra mắt tiểu thuyết Từ Dụ thái hậu của nhà văn Trần ThùyMai Tạp chí sông
Hương
http://www.tapchisonghuong.com.vn/tin-tuc/p1/c12/n27790/Ra-mat-Tieu-thuyet-lich-su-Tu-Du-Thai-hau-cua-nha-van-Tran-Thuy-Mai.html
15 Quỳnh Chi (2019), Nhà văn Trần Thùy Mai: “Thuần Việt” để thu hút bạn đọc trẻ” Giáo dục thời
đại
https://giaoducthoidai.vn/van-hoa/nha-van-tran-thuy-mai-thuan-viet-de-thu-hut-ban-doc-tre-3797971.html