Sự hình thành cộng đồng ASEAN và vai trò của Việt Nam

Bài viết Sự hình thành cộng đồng ASEAN và vai trò của Việt Nam trình bày khái quát về cộng đồng ASEAN và vai trò của Việt Nam trong tổ chức này; từ đó bài viết cũng đưa ra một số nhận định về những cơ hội, thách thức của Việt Nam khi tham Cộng đồng ASEAN. Mời các bạn cùng tham khảo!

SỰ HÌNH THÀNH CỘNG ĐỒNG ASEAN VÀ VAI TRÒ CỦA VIỆT NAM

Nguyễn Xuân Thắng 1 , Đặng Vũ Hoài An 1

1 Lớp CH20LS01 Email: xuanthang0@gmail.com

2 Lớp CH20LS01 Email: hoaiandangvu@gmail.com

TÓM TẮT

Tháng 10/2003, tại Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN lần thứ 9 tổ chức ở Bali, In-đô-nê-xi-a, một văn kiện mang tính bước ngoặt trong quá trình phát triển của ASEAN, đó là sự ra đời của Tuyên bố Hòa hợp ASEAN II Kể từ Tuyên bố này, ASEAN “với tư cách là sự hòa hợp giữa các nước Đông Nam Á”, thì lộ trình ra đời của Cộng đồng ASEAN (AC) đã được hình thành với 3 trụ cột: Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC), Cộng đồng Chính trị-An ninh ASEAN (APSC) và Cộng đồng Văn hóa - Xã hội ASEAN (ASCC) Sự định hình và trở thành hiện thực của Cộng đồng ASEAN ghi nhận những cố gắng, nỗ lực to lớn của các nước trong khu vực Đông Nam Á Là thành viên của khối ASEAN từ năm 1995, Việt Nam đóng góp vai trò đáng kể trong việc hình thành cũng như sự phát triển chung của ASEAN và AC Trong bài viết này, tác giả sẽ trình bày khái quát về cộng đồng ASEAN và vai trò của Việt Nam trong tổ chức này; từ đó bài viết cũng đưa ra một số nhận định về những cơ hội, thách thức của Việt Nam khi tham Cộng đồng ASEAN

Từ khóa: Cộng đồng ASEAN, cơ hội, thách thức, vai trò, Việt Nam

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong xu thế khu vực hóa và toàn cầu hóa diễn biến vô cùng phức tạp hiện nay, khi tình hình thế giới và khu vực có những thay đổi khó lường như sự lớn mạnh của Trung Quốc, sự cạnh tranh quyền lực giữa nhiều cường quốc tại khu vực, nhất là vấn đề Biển Đông và hàng loạt những thách thức về an ninh cũng như những xung đột giữa các quốc gia trong và ngoài khu vực Đông Nam Á…, sự kiện cộng đồng ASEAN (AC) hình thành như là một điểm nhấn, một bước ngoặt ghi nhận những cố gắng, nỗ lực của các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á

Sự hình thành Cộng đồng ASEAN (2015) là dấu mốc lịch sử của tiến trình liên kết ASEAN, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với Hiệp hội, khu vực cũng như từng nước thành viên Trong sự phát triển chung đó, Việt Nam đóng vai trò đáng kể trong quá trình hoạt động của tổ chức này Những dấu ấn cũng như vai trò của Việt Nam trong cộng đồng ASEAN rất đáng được ghi nhận AC đã và sẽ tiếp tục là nhân tố quan trọng đối với hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển ở khu vực; mang lại những lợi ích quan trọng và thiết thực cho từng nước thành viên, nhất là tạo môi trường, điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc

tế Tất nhiên, bên cạnh những thuận lợi, những cơ hội thì vẫn còn đó những thách thức đồi với các nước thành viên khi tham gia vào cộng đồng ASEAN trong bối cảnh hiện nay

Bằng phương pháp phân tích và tổng hợp, nguồn dữ liệu, thông qua tham luận, tác giả sẽ khái quát một cách cơ bản về quá trình hình thành cộng đồng ASEAN, sự tham gia và vai trò của Việt Nam đối với ASEAN Đồng thời, tham luận cũng sẽ đề cập tới tác động của Cộng đồng ASEAN đối với Việt Nam, những thách thức và cơ hội của Việt Nam khi tham gia vào tổ chức này

2 NỘI DUNG

2.1 Quá trình hình thành cộng đồng ASEAN

2.2.1 Sự ra đời của ASEAN

Trong bối cảnh phát triển phức tạp của quan hệ quốc tế vào những năm 60-70 của thế kỷ

XX, chủ nghĩa khu vực đã hình thành và nhanh chóng phát triển Trong thời kỳ hòa hoãn của Chiến tranh Lạnh (1962-1978), nhiều tổ chức khu vực đã xuất hiện như Liên đoàn Ả Rập (1950), Tổ chức các nước Trung Mỹ OCAS (1951), Cộng đồng kinh tế châu Âu EEC(1957),

Tổ chức thống nhất Châu Phi – OAU (1963) Ở Đông Nam Á (ĐNA) cũng xuất hiện Hiệp hội Đông Nam Á (ASA) vào năm 1961 bao gồm Ma-lai-xi-a, Phi-líp-pin, Thái Lan, Nam Việt Nam, rồi Maphilindo (1963) với Ma-lai-xi-a, Phi-líp-pin, In-đô-nê-xi-a, nhưng các tổ chức này đều không tồn tại lâu dài

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) được thành lập ngày 08/8/1967 phản ánh nguyện vọng của 5 nước Đông Nam Á (bao gồm In-đô-nê-xi-a, Ma-lai-xi-a, Xin-ga-po, Thái Lan và Phi-líp-pin) với mong muốn hình thành một tổ chức khu vực vì mục tiêu hòa bình, hợp tác và phát triển Mặt khác, đây cũng chính là kết quả của thời kỳ Chiến tranh lạnh Khi trật tự hai cực được hình thành, cả Liên Xô và Mỹ đều muốn ảnh hưởng của mình ở khu vực ĐNA hiện diện một cách mạnh mẽ Khu vực này trở thành khu vực hết sức nhạy cảm bởi sự can thiệp

từ bên ngoài, sự lôi kéo của các nước lớn vì lợi ích và an ninh của họ và cuộc đấu tranh giữa các tư tưởng dân tộc chủ nghĩa Mỗi quốc gia đều muốn tạo một khoảng cách an toàn cho mình

để không bị kéo sâu vào cuộc chiến tranh hai cực cũng như tránh không để cho phong trào giải phóng dân tộc bùng lên mạnh mẽ ở khu vực này thành các cuộc nội chiến

ASEAN ra đời như là một xu thế chung - xu thế tất yếu khu vực hóa của thời đại Sau khi Chiến tranh lạnh kết thúc, các quốc gia ở Đông Nam Á dần nhận thấy sự khác biệt về ý thức hệ và về chế độ chính trị không còn là yếu tố gây trở ngại cho tiến trình xây dựng một

tổ chức khu vực nữa Kết thúc chiến tranh Đông Dương lần 3 (chiến tranh Cam-pu-chia), tổ chức này bắt tay thực hiện chương trình hợp tác kinh tế, nhưng gặp phải khó khăn vào giữa thập niên 80 để rồi được hồi sinh vào đầu thập niên 90 với lời đề nghị của Thái Lan về một

“khu vực thương mại tự do” Ngày 08/01/1984 Bru-nây gia nhập ASEAN, tiếp theo là Việt Nam vào 28/7/1995, Lào và Mi-an-ma ngày 23/7/1997, Cam-pu-chia ngày 30/4/1999 Với chặng đường hơn nửa thế kỷ xây dựng và phát triển, ASEAN từ Hiệp hội của các nước nghèo, chậm phát triển đã vươn lên thành khu vực phát triển kinh tế năng động với dân số ước tính 661,5 triệu người, diện tích 4,5 triệu km2, ước tính tổng GDP của tất cả các quốc gia ASEAN lên tới khoảng 3,08 nghìn tỷ đô la Mỹ1

Việc thành lập ASEAN là phù hợp với cả tình hình trên thế giới và trong khu vực Phù hợp với nhu cầu và xu hướng toàn cầu hóa, xu hướng khu vực hóa đang ngày càng mạnh mẽ trên thế giới tại thời điểm đó Thành lập ASEAN sẽ góp phần tăng cường hiểu biết, tăng cường tình đoàn kết giữa các dân tộc với những nền văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng khác nhau trong khu vực ASEAN, an ninh trong nội khối sẽ được đảm bảo, tạo môi trường hòa bình, ổn định để các nước thành viên tập trung phát triển kinh tế cũng như thúc đẩy các hoạt động giao lưu văn hóa

1 Số liệu thống kê của Bộ Công thương Việt Nam tính đến năm 2020, theo https://www.statista.com/statistics/796222/total-population-of-the-asean-countries/

ASEAN đã thành công trong việc điều hòa mối quan hệ với các nước lớn trong khu vực

và trên thế giới ASEAN đã trở thành một “hiện tượng đặc biệt” trong quan hệ quốc tế hiện

đại, theo đó một tập thể gồm 10 nước vừa và nhỏ đã có thể thu hút các nước lớn vào một mạng lưới các khuôn khổ đối thoại để quản lý xung đột, đồng thời đẩy mạnh hội nhập kinh tế, chính trị và văn hóa - xã hội ở châu Á - Thái Bình Dương (Nguyễn Vũ Tùng và nnk., 2017)

2.2.2 Từ “Hiệp hội” tới “Cộng đồng”

Trải qua những thăng trầm của lịch sử, ASEAN đã liên tục phát triển từ xuất phát điểm

là một Hiệp hội gồm năm thành viên được thành lập vào ngày 8/8/1967 trên cơ sở một Tuyên

bố chính trị (Tuyên bố Băng Cốc) Cộng đồng ASEAN chính thức được thành lập ngày 31/12/2015, mở ra giai đoạn phát triển mới cho ASEAN - Cộng đồng ASEAN

Thực chất, ý tưởng về Cộng đồng được đề cập từ rất sớm, ngay khi các nhà Lãnh đạo thông qua Tầm nhìn ASEAN 2020 (năm 1997) Tháng 10/2003, Lãnh đạo các nước ASEAN

đã ký Tuyên bố Hòa hợp ASEAN II (hay còn gọi là Tuyên bố Ba-li II), nhất trí đề ra mục tiêu hình thành Cộng đồng ASEAN vào năm 2020 với ba trụ cột chính: Cộng đồng An ninh (ASC), Cộng đồng Kinh tế (AEC) và Cộng đồng Văn hóa-Xã hội (ASCC); đồng thời khẳng định ASEAN sẽ tiếp tục đẩy mạnh và mở rộng quan hệ với các đối tác bên ngoài, vì mục tiêu chung

là hòa bình, ổn định và hợp tác cùng có lợi ở khu vực

Để xây dựng Cộng đồng ASEAN, tại Hội nghị Cấp cao ASEAN-14 (tháng 2/2009), các nhà lãnh đạo của ASEAN đã thông qua Lộ trình xây dựng Cộng đồng ASEAN (2009-2015) cùng các kế hoạch tổng thể triển khai trên 3 trụ cột về hính trị - an ninh, kinh tế và văn hóa –

xã hội, với hơn 800 biện pháp/hoạt động cụ thể; tiếp đó là Kế hoạch về Kết nối ASEAN (MPAC)

và Sáng kiến Liên kết ASEAN (IAI) giai đoạn 2 (2008-2015) về thu hẹp khoảng cách phát triển Các lãnh đạo cũng ký Hiến chương ASEAN (ký tháng 11/2007 và có hiệu lực tháng 12/2008)

để tạo cơ sở pháp lý và khuôn khổ thể chế cho xây dựng Cộng đồng (ASEAN ra đời trên cơ sở một tuyên bố chính trị) Đây là một văn kiện quan trọng như một chương trình hành động tổng thể đề ra khuôn khổ và các bước triển khai cụ thể để ASEAN tiếp tục đẩy mạnh nỗ lực thực hiện mục tiêu xây dựng Cộng đồng ASEAN vào năm 2015, kế tục Chương trình Hành động Viên Chăn (VAP) Để triển khai và kế tục Chương trình Hành động Hà Nội (HPA), ASEAN đã

đề ra Chương trình Hành động Viên Chăn (VAP) cho giai đoạn 2004-2010 và các Kế hoạch hành động (KHHĐ) để xây dựng ba trụ cột Cộng đồng về chính trị-an ninh, kinh tế và văn

hóa-xã hội, trong đó có phần quan trọng là thực hiện IAI nhằm giúp thu hẹp khoảng cách phát triển trong ASEAN với kế hoạch hành động và các dự án cụ thể

Mục tiêu tổng quát của Cộng đồng ASEAN là xây dựng Hiệp hội thành một tổ chức hợp tác liên Chính phủ liên kết sâu rộng hơn và ràng buộc hơn trên cơ sở pháp lý là Hiến chương ASEAN; nhưng không phải là một tổ chức siêu quốc gia và không khép kín mà vẫn mở rộng hợp tác với bên ngoài Cộng đồng ASEAN sẽ được hình thành dựa trên 3 trụ cột là Cộng đồng Chính trị-An ninh, Cộng đồng Kinh tế và Cộng đồng Văn hóa-Xã hội Quan hệ đối ngoại của ASEAN cũng như mục tiêu thu hẹp khoảng cách phát triển trong ASEAN (nhất là IAI) được lồng ghép vào nội dung của từng trụ cột Cộng đồng ASEAN

+ Cộng đồng Chính trị-An ninh (APSC) có mục tiêu tạo dựng môi trường hòa bình và an ninh ở khu vực thông qua việc nâng hợp tác chính trị-an ninh ASEAN lên tầm cao mới, với 3 đặc trưng chính gồm: hoạt động theo luật lệ với các giá trị, chuẩn mực chung; gắn kết, hòa bình

và tự cường, có trách nhiệm chung bảo đảm an ninh toàn diện; và một khu vực năng động, quan

hệ rộng mở với bên ngoài

+ Cộng đồng Kinh tế (AEC) nhằm tạo ra một thị trường duy nhất và cơ sở sản xuất thống nhất, trong đó có sự lưu chuyển tự do của hàng hóa, dịch vụ, đầu tư, vốn và lao động có tay nghề; có sức cạnh tranh cao; phát triển đồng đều; và hội nhập đầy đủ vào nền kinh tế toàn cầu

Ý tưởng về việc xây dựng cộng đồng này là do Phi-líp-pin và In-đô-nê-xi-a đề xướng nhằm hướng tới cộng đồng kinh tế ASEAN 2015

+ Cộng đồng Văn hóa-Xã hội (ASCC) có mục tiêu phục vụ và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, thúc đẩy bình đẳng và công bằng xã hội, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững, tăng cường ý thức cộng đồng và bản sắc chung (Thu Phương, 2020)

Ngoài ra, ASEAN cũng hướng tới mục tiêu làm sâu sắc hơn quan hệ với các đối tác và giữ vai trò trung tâm ở khu vực thông qua nhiều khuôn khổ (ASEAN+1, ASEAN+3, EAS, ARF

và ADMM+); và được lồng ghép vào hoạt động của từng trụ cột Cộng đồng ASEAN

2.2 Sự tham gia và vai trò của Việt Nam

Việt Nam chính thức gia nhập ASEAN ngày 28/7/1995 nhân dịp Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN lần thứ 28 (AMM-28) ở Bru-nây Tuy nhiên, quá trình Việt Nam tham gia ASEAN đã được khởi động từ trước đó, cụ thể: tháng 7/1992, Việt Nam tham gia Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC) và trở thành quan sát viên của ASEAN; từ năm 1993 họp tham vấn thường xuyên với ASEAN nhân dịp Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN hàng năm, tham gia các chương trình và dự án hợp tác ASEAN trên 5 lĩnh vực: khoa học-công nghệ, môi trường, y

tế, văn hoá-thông tin, phát triển xã hội; năm 1994 trở thành một trong những thành viên ban đầu của Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), một diễn đàn khu vực đầu tiên bàn về các vấn đề chính trị-an ninh do ASEAN giữ vai trò chủ đạo

Quyết định gia nhập ASEAN là quyết sách chiến lược của Đảng và Nhà nước ta; là bước

đi đầu tiên mang tính đột phá của tiến trình hội nhập khu vực và quốc tế của Việt Nam Trong hơn 25 năm tham gia hợp tác ASEAN với phương châm “tích cực, chủ động và có trách nhiệm”, Việt Nam đã có những đóng góp quan trọng cho sự phát triển và thành công của Hiệp hội Ngay sau khi gia nhập ASEAN, chúng ta đã tích cực thúc đẩy kết nạp các nước Cam-pu-chia, Lào và Mi-an-ma vào ASEAN, hoàn thành ý tưởng về một ASEAN bao gồm 10 nước Đông Nam Á, tạo ra sự chuyển biến mới về chất đối với ASEAN và tình hình khu vực

Việt Nam đã đóng vai trò nòng cốt trong việc xác định mục tiêu, phương hướng phát triển

và hình thành các quyết sách lớn của ASEAN, như Tầm nhìn 2020 và các kế hoạch triển khai Tầm nhìn, Hiến chương ASEAN, Lộ trình xây dựng Cộng đồng ASEAN 2015 và nhiều thỏa thuận quan trọng khác, trong đó có kết nối và thu hẹp khoảng cách phát triển Chúng ta cũng đã tích cực tham gia xây dựng Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2025, với mục tiêu làm cho liên kết ASEAN sâu rộng hơn và có vai trò quan trọng hơn ở khu vực Việt Nam cũng đã hoàn thành tốt trách nhiệm của một nước thành viên qua việc làm Chủ tịch ASEAN và đăng cai nhiều Hội nghị lớn

Trong bối cảnh thế giới và khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của những biến động nhanh chóng và phức tạp, ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp đến an ninh và ổn định ở Đông Nam

Á, Việt Nam đã đóng góp vào quá trình xây dựng nguyên tắc, “luật chơi”, cùng ASEAN ứng phó hiệu quả với các nguy cơ đe dọa hòa bình, an ninh và ổn định khu vực, thúc đẩy đối thoại

và hợp tác Với sự đóng góp của Việt Nam, ASEAN đã bày tỏ lập trường trên các vấn đề quan trọng, như Quan điểm của ASEAN về Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (AOIP, tháng 11/2019) Liên quan đến Biển Đông, Việt Nam đã đóng góp tích cực để ASEAN có những bước tiến đáng kể, như ra Tuyên bố ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC, năm 2002), Tuyên bố nguyên tắc 6 điểm về vấn đề Biển Đông và hiện đang cùng ASEAN tiếp tục thúc đẩy triển khai đàm phán với Trung Quốc xây dựng Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC)

Việt Nam cũng có nhiều đóng góp quan trọng trong mở rộng quan hệ và đẩy mạnh hợp tác giữa ASEAN với các đối tác Đáng chú ý, năm 2010 khi là Chủ tịch ASEAN, Việt Nam đã thúc đẩy mở rộng Cấp cao Đông Á (EAS) để Nga và Mỹ tham gia Việt Nam cũng đảm nhận thành công vai trò điều phối quan hệ ASEAN với Trung Quốc (2009 - 2012), với Liên minh châu Âu (EU, 2012 - 2015), với Ấn Độ (2015 - 2018) và hiện đang điều phối quan hệ ASEAN

- Nhật Bản (2018 - 2021) Những con số, như: 10 đối tác đối thoại của ASEAN, trong đó bao gồm tất cả các nước lớn, 5 đối tác phát triển và đối thoại theo lĩnh vực, gần 40 quốc gia trên thế giới tham gia TAC, hơn 90 nước thiết lập quan hệ chính thức với ASEAN, cho thấy vai trò trung tâm của ASEAN ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương, trong đó có đóng góp của Việt Nam

Đóng góp của Việt Nam đối với Hiệp hội còn thể hiện ở việc đảm nhận, đăng cai thành công các hoạt động và hội nghị quan trọng của ASEAN, như Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ

6 tại Thủ đô Hà Nội (tháng 12/1998), vai trò Chủ tịch Ủy ban thường trực ASEAN (ASC) khóa

34 (tháng 7/2000 đến 7/2001), vai trò Chủ tịch ASEAN 2010 và hoàn thành tốt vai trò chủ tịch ASEAN 2020 Qua đó, Việt Nam góp phần tăng cường đoàn kết, thống nhất trong ASEAN, nâng cao uy tín của Hiệp hội và ghi dấu ấn nước Chủ tịch bằng nhiều sáng kiến

Tiếp đà những thành công đó, Việt Nam đã tham gia sâu rộng vào hợp tác ASEAN trên tất

cả các lĩnh vực từ chính trị, an ninh, quốc phòng, đến kinh tế, văn hóa, y tế, giáo dục, môi trường Vai trò của Việt Nam được thể hiện rõ nét qua những đóng góp tích cực cho quá trình xây dựng các văn kiện định hướng lớn của ASEAN như Tuyên bố Hòa hợp Bali II (2003), Chương trình Hành động Viên-chăn (2004), Hiến chương ASEAN (2007), Lộ trình xây dựng Cộng đồng ASEAN (2009-2015) Đáng chú ý nhất đánh dấu sự trưởng thành vững vàng và được các nước đánh giá cao là Việt Nam hoàn thành xuất sắc nhiệm kỳ Chủ tịch ASEAN 2010 Với chủ đề

“Hướng tới Cộng đồng ASEAN: Từ tầm nhìn đến hành động,” Việt Nam đã chủ động dẫn dắt, đưa bộ máy mới của Hiệp hội sau Hiến chương ASEAN vận hành trôi chảy, đẩy mạnh tiến trình xây dựng Cộng đồng theo hướng thực thi và thực chất, cụ thể hoá một bước quan trọng mục tiêu hình thành Cộng đồng ASEAN 2015 cũng như nâng cao vai trò của ASEAN

Việt Nam cũng dẫn dắt ASEAN thúc đẩy quan hệ đối tác để chung tay phòng, chống và đẩy lùi dịch bệnh COVID-19 Đáng chú ý, ngày 14/4/2020, Việt Nam đã tổ chức thành công Hội nghị cấp cao đặc biệt ASEAN và Hội nghị cấp cao đặc biệt ASEAN+3 về ứng phó với dịch bệnh COVID-19 ASEAN cũng tổ chức kịp thời các hội nghị trực tuyến cấp bộ trưởng trên các lĩnh vực y tế, kinh tế, quốc phòng… nhằm tăng cường phối hợp trong phòng, chống dịch bệnh COVID-19 và các hội nghị trực tuyến với các đối tác đối thoại, như Trung Quốc, Mỹ, Nga, EU

và các tổ chức quốc tế quan trọng, như Tổ chức Y tế thế giới (WHO) để chia sẻ kinh nghiệm, phối hợp trong ứng phó hiệu quả với dịch bệnh Tại các hội nghị trên, Việt Nam đã đưa ra những sáng kiến giúp ASEAN ứng phó với dịch bệnh COVID-19 và được các đối tác ủng hộ

2.3 Tác động của Cộng đồng ASEAN đối với Việt Nam

Tư cách thành viên ASEAN không chỉ mang lại cho Việt Nam cơ hội tiếp xúc thường xuyên với các cường quốc hàng đầu thế giới và khu vực mà còn cho phép tiếp cận nhanh chóng với một loạt các kế hoạch, hiệp ước và tổ chức hợp tác, chẳng hạn như Khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA), Diễn đàn ASEAN-Nhật Bản và Hiệp định Hợp tác EU-ASEAN Có thể kết luận rằng tư cách thành viên ASEAN ảnh hưởng tích cực đến nỗ lực bình thường hóa, đa dạng hóa và cải thiện quan hệ đối ngoại của Việt Nam, qua đó đóng góp vào môi trường khu vực ổn định và an toàn hơn Bởi vậy ASEAN đã tạo cơ hội vàng cho việc hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam ((Jörn Dosch, 2006)

Quá trình hơn 25 năm tham gia ASEAN đã mang lại cho Việt Nam những lợi ích quan trọng và thiết thực, mà bao trùm là có được môi trường hòa bình và ổn định, thuận lợi cho an ninh và phát triển của đất nước, hỗ trợ đắc lực cho việc triển khai chính sách đối ngoại độc lập

tự chủ, đa dạng hóa, đa phương hóa, hội nhập khu vực và quốc tế của Đảng và Nhà nước ta Nhìn chung, từ năm 1995, Việt Nam đã vươn lên tầm khu vực và quốc tế sự công nhận

từ việc tham gia ASEAN ASEAN đã tạo cho Việt Nam cơ hội hội nhập với tốc độ cao vào hệ thống quốc tế và mở rộng và đa dạng hóa quan hệ đối ngoại: “Việc trở thành thành viên ASEAN

đã cho phép Việt Nam hưởng lợi từ sự tự do hơn trong việc hoạch định chính sách đối ngoại

“đa hướng” Ramses Amer đã kết luận một cách đúng đắn rằng một trong những thành tựu có giá trị nhất mà Việt Nam là thành viên đã mang lại “cho một tình huống có lợi cho việc quản

lý hòa bình các tranh chấp giữa các tiểu bang hiện có và các tranh chấp tiềm ẩn trong tương lai” (Jörn Dosch, 2006) Trong khi các mối đe dọa an ninh phát sinh từ các tranh chấp biên giới và lãnh thổ phổ biến với các quốc gia thành viên ASEAN khác, chẳng hạn như Cam-pu-chia, Ma-lai-xi-a, Thái Lan, In-đô-nê-xi-a và Phi-líp-pin vẫn chưa biến mất, ASEAN đã tạo điều kiện cho một “khuôn khổ được thể chế hóa phù hợp, không chính thức để giữ cho những xung đột này diễn ra kiểm soát và ngăn chặn mọi hành động leo thang quân sự” (Jörn Dosch, 2006) Đây là điều mà ASEAN luôn đại diện: quản lý hiệu quả các mối quan hệ liên khu vực thông qua xây dựng mạng lưới phi chính thức và thể chế hóa mềm các chuẩn mực và quy tắc - gọi tắt là

“Phương thức ASEAN” Ralf Emmers đưa ra một đề xuất thú vị khi gợi ý rằng “với truyền thống đối đầu lâu đời và những yêu cầu ngoại giao khôn ngoan”, nhiều quốc gia thành viên ASEAN đã e ngại rằng Việt Nam sẽ bỏ qua “Con đường ASEAN” và cư xử như một tác nhân gây rối Những nỗi sợ hãi này đã không thành hiện thực, Việt Nam thực sự chưa bao giờ thách thức Con đường ASEAN; ngược lại, đã trở thành một trong những nước ủng hộ mạnh mẽ nhất Người ta thậm chí có thể tranh luận rằng Việt Nam trở thành thành viên ASEAN với những nỗ lực sẽ giảm bớt các chuẩn mực và nguyên tắc chính như xây dựng đồng thuận và không can thiệp, đã góp phần đáng kể vào việc giữ cho phương thức ASEAN tồn tại (Jörn Dosch, 2006)

Là thành viên tích cực, song song với những đóng góp cho sự nghiệp chung của ASEAN, Việt Nam cũng thu được những lợi ích hết sức quan trọng và căn bản

Một ASEAN quy tụ 10 nước Đông Nam Á đã góp phần tạo dựng một môi trường hòa bình, an ninh và ổn định chung cho khu vực cũng như từng quốc gia thành viên Với Việt Nam, ASEAN là dấu mốc Việt Nam hội nhập, mở cửa ra thế giới Cũng không phải ngẫu nhiên khi năm 1995 Việt Nam vừa gia nhập ASEAN, vừa bình thường hóa quan hệ với Mỹ Hiện nay, Việt Nam đã có quan hệ ngoại giao với 189/193 quốc gia thành viên Liên hợp quốc, có quan

hệ đối tác chiến lược và đối tác toàn diện với 30 nước; đang tham gia và đóng góp tích cực ở hầu hết các tổ chức, diễn đàn quốc tế quan trọng với vị thế, uy tín ngày càng cao tại khu vực thông qua ASEAN và quốc tế với cương vị Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc nhiệm kỳ 2020 - 2021 mà Việt Nam nhận được số phiếu ủng hộ gần như tuyệt đối Hội nhập và tham gia các hoạt động hợp tác trong ASEAN, đặc biệt là Cộng đồng Kinh tế ASEAN đã giúp Việt Nam tranh thủ được những lợi ích thiết thực về kinh tế - thương mại, hỗ trợ đắc lực cho phát triển kinh tế đất nước Trong hơn 26 năm qua, nền kinh tế Việt Nam đã chứng kiến sự đổi thay vượt bậc về mọi mặt, trong đó có đóng góp không nhỏ của hợp tác ASEAN Từ chỗ là một trong những nước nghèo nhất trên thế giới, Việt Nam đã vươn lên trở thành nước có thu nhập trung bình và được đánh giá có triển vọng duy trì tăng trưởng trong tương lai Nếu như năm 1995, GDP bình quân đầu người của Việt Nam đạt 289 USD, thì đến năm 2019, con số này

đã là 2.800 USD, tăng gần 10 lần Quy mô nền kinh tế tăng trưởng mạnh, với mức tăng gần mười

ba lần, từ 20,8 tỷ USD năm 1995 lên 266 tỷ USD vào năm 2019 Năm 2019, kinh tế Việt Nam được xếp trong số 20 nền kinh tế có đóng góp lớn nhất vào tăng trưởng toàn cầu năm 2019 , với tốc độ tăng trưởng GDP là 6,5% bất chấp tình hình thế giới có nhiều biến động Bên cạnh đó, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam có mức tăng đáng kể, từ 5,2 tỷ USD vào năm 1995 lên

283 tỷ USD vào năm 2020 Trong 9 tháng đầu năm 2021, dù Việt Nam đang phải căng mình chống chọi với làn sóng dịch bệnh Covid-19 nguy hiểm, hoạt động sản xuất trong nước cũng như hoạt động xuất khẩu bị ảnh hưởng, song kim ngạch xuất khẩu hàng hóa vẫn đạt khá, ước tính đạt 240,52 tỷ USD tăng 18% so với cùng kỳ năm trước, trong đó có 31 mặt hàng đạt kim ngạch xuất khẩu trên 1 tỷ USD, chiếm 92,5% tổng kim ngạch xuất khẩu (6 mặt hàng xuất khẩu trên 10 tỷ USD, chiếm 63,2%) Riêng trong khu vực ASEAN, trị giá xuất khẩu của Việt Nam sang các nước trong khu vực năm 2020 là trên 23,1 tỷ USD; 9 tháng đầu năm 2021 ước tính đạt 20,6 tỷ USD, tăng 21,2% so với cùng kỳ năm 2020 (Bích Ngọc, 2021)

Tham gia Cộng đồng Kinh tế ASEAN là bước đi quan trọng của Việt Nam trong tiến trình hội nhập kinh tế thế giới, qua đó trở thành mắt xích quan trọng trong các liên kết kinh tế khu vực và toàn cầu Cùng với các nước ASEAN, Việt Nam đã ký kết các hiệp định thương mại tự

do (FTA) giữa ASEAN với các đối tác ngoại khối, như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Australia, New Zealand, Ấn Độ và Hồng Kông (Trung Quốc)… Nhờ sự hội nhập khu vực và khởi đầu là ASEAN, nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào Việt Nam tăng mạnh qua các năm, từ 10 tỷ USD (năm 1995) lên 38 tỷ USD (năm 2019) Năm 2019, Việt Nam xếp thứ hai mươi mốt về thu hút vốn FDI toàn thế giới, đứng thứ ba ở khu vực, chỉ sau Xin-ga-po, In-đô-nê-xi-a2 Hơn hai mươi lăm năm qua cũng chứng kiến kim ngạch xuất - nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ của Việt Nam tăng trưởng vượt bậc với ASEAN là đối tác lớn, quan trọng hàng đầu Tiêu biểu như năm 2019, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam sang ASEAN đạt 57 tỷ USD, tăng gấp 17 lần so với năm 1995, trong đó xuất khẩu đạt 24,96 tỷ USD, nhập khẩu đạt 32,09 tỷ USD (Thái Bình, 2020) ASEAN là đối tác xuất khẩu lớn thứ tư của Việt Nam (sau Mỹ, EU, Trung Quốc) là thị trường cung cấp hàng hóa nhập khẩu lớn thứ ba vào Việt Nam (sau Trung Quốc và Hàn Quốc)

Trên khía cạnh văn hóa - xã hội, thông qua Cộng đồng Văn hóa - Xã hội ASEAN - một cộng đồng bao trùm nhiều lĩnh vực, đa dạng xuyên suốt nhiều nội dung hợp tác về giáo dục,

2 Báo cáo đầu tư quốc tế (World Investment Report) năm 2019

môi trường, y tế, phúc lợi xã hội, lao động và việc làm, văn hóa, thể thao , chất lượng cuộc sống của người dân Việt Nam được quan tâm và bảo đảm Hơn thế nữa, người dân Việt Nam cùng chia sẻ với người dân các nước ASEAN sự đoàn kết và thống nhất, tạo thuận lợi để xây dựng một bản sắc chung của một khu vực chia sẻ, đùm bọc, hòa thuận và rộng mở Với chính sách miễn thị thực du lịch ngắn hạn giữa các nước ASEAN và hạ tầng du lịch ngày càng thuận lợi, ngành du lịch ở các nước ASEAN đã cất cánh mạnh mẽ trong hơn 25 năm qua và thu hút được nguồn khách quốc tế lớn, tạo nên nguồn thu quan trọng cho nền kinh tế Trong các nước ASEAN, Việt Nam luôn được xem là điểm đến được ưa chuộng Đồng thời, lao động Việt Nam

đã lan tỏa ra tất cả các nước trong ASEAN, tận dụng những cơ hội việc làm đa dạng, từ những công việc đòi hỏi kỹ năng, trình độ cao, như tại Xin-ga-po, tới những công việc đòi hỏi kỹ năng vừa phải hơn tại các nước, như Ma-lai-xi-a, Thái Lan Bên cạnh đó, thông qua Cộng đồng Văn hóa - Xã hội ASEAN, người dân Việt Nam cũng được hưởng lợi từ những hợp tác như hỗ trợ người lao động, thúc đẩy quyền của người lao động di cư, lồng ghép giới và bảo vệ quyền của người phụ nữ cũng như trong ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống, như nạn buôn bán ma túy, thiên tai, dịch bệnh , phù hợp với mục tiêu chung của Việt Nam là đặt người dân ở vị trí trung tâm, không để ai bị bỏ lại phía sau

2.4 Cơ hội và thách thức khi Việt Nam tham gia Cộng đồng ASEAN

2.4.1 Cơ hội và thách thức khi Việt Nam tham gia AEC

2.4.1.1 Cơ hội

AEC sẽ đưa lại cơ hội mở rộng thị trường buôn bán cho hàng hóa của Việt Nam AEC sẽ giúp các doanh nghiệp mở rộng trao đổi thương mại, thu hút đầu tư, đẩy mạnh xuất khẩu, cắt giảm chi phí nhập khẩu, hạ giá thành sản phẩm, tiếp cận các thị trường rộng lớn hơn AEC sẽ tạo ra cơ hội mở rộng xuất khẩu cho Việt Nam Khi AEC hình thành, các doanh nghiệp Việt Nam có thể bán hàng sang các nước ASEAN gần như bán hàng trong nước Đây là một trong những thuận lợi đối với việc lưu chuyển hàng hóa của các doanh nghiệp Hơn nữa, các thủ tục xuất nhập khẩu sẽ đỡ rườm rà hơn và việc cải cách thủ tục xuất xứ, tiến tới cho phép doanh nghiệp tự chứng nhận xuất xứ cũng sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp thông quan hàng hoá sang các thị trường ASEAN

Việc gia nhập AEC cũng như tham gia các hiệp định thương mại tự do giữa ASEAN với các đối tác đã giúp Việt Nam tiếp cận các thị trường tiềm năng trong và ngoài khu vực Bên cạnh đó, là một thành viên của AEC, Việt Nam không ngừng mở rộng, hoàn thiện môi trường kinh doanh theo hướng minh bạch và bình đẳng hơn, tạo điều kiện để thu hút đầu tư nước ngoài không những từ các nước ASEAN mà cả từ các nước ngoại khối, đặc biệt là các nước đối tác FTA của ASEAN vào Việt Nam để tham gia và chuỗi giá trị khu vực, là động lực giúp các doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh để phát triển và khẳng định mình trong một sân chơi lớn hơn

Gia nhập AEC cũng như tham gia các hiệp định thương mại tự do giữa ASEAN với các đối tác, một mặt giúp Việt Nam thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài, mặt khác cũng là cầu nối

để Việt Nam tiếp cận các thị trường tiềm năng trong và ngoài khu vực Việc thực hiện các cam kết trong ASEAN đã và đang tạo nền tảng để Việt Nam tiếp tục mở rộng và tăng cường quan

hệ với các đối tác ngoài ASEAN, nhất là các nước lớn, qua đó góp phần nâng cao vai trò và vị thế quốc tế của Việt Nam Có thể nói, hội nhập ASEAN cho đến nay vẫn được coi là “điểm tựa” quan trọng cho quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam

2.4.1.2 Thách thức

Bên cạnh những thuận lợi khi tham gia AEC, Việt Nam cũng đối mặt với những thách thức không hề nhỏ Điển hình như Việt Nam chịu nhiều sức ép cạnh tranh từ hàng hóa của các nước trong khu vực, đây là vấn đề khá đáng lo ngại khi các doanh nghiệp trong nước có năng lực cạnh tranh thấp Bên cạnh đó, một trong những mục tiêu của AEC khi nó được hình thành

là sự tự do luân chuyển lao động Điều này đặt ra yêu cầu Việt Nam cần chuẩn bị tốt hơn nữa

về trình độ lao động, trong khi lao động Việt Nam hiện nay trình độ tay nghề chưa cao, thiếu các kỹ năng cần thiết như ngoại ngữ, nghiệp vụ,… Trong suốt hơn 25 năm qua, khoảng cách giữa Việt Nam và nguyên nhóm 06 nước thành viên ASEAN (ASEAN-6) là Bru-nây, In-đô-nê-xi-a, Ma-lai-xi-a, Phi-líp-pin, Xin-ga-po và Thái Lan đã thu hẹp đi đáng kể Thậm chí, ở nhiều tiêu chí, trong đó quan trọng nhất là chỉ số phát triển con người (HDI) (HDI của Việt Nam năm 2019 là 0,704, thuộc nhóm phát triển con người cao) và thu nhập bình quân đầu người (đạt 2.660 USD vào năm 2020), Việt Nam đã tiến gần hơn với các nước ASEAN trước đây Tuy nhiên, một trong những thách thức lớn nhất của Việt Nam khi tham gia AEC là sự chênh lệch về trình độ phát triển so với 6 nước thành viên ban đầu

Sự chênh lệch về thu nhập lớn giữa các quốc gia ASEAN sẽ là nguyên nhân tạo nên sự di chuyển lao động giữa các quốc gia giàu, nghèo, và đây sẽ là thách thức đối với các doanh nghiệp Việt Nam Đồng thời, trong thời gian tới, khi các doanh nghiệp Việt Nam đầu tư vào các nước ASEAN sẽ tạo áp lực đối với lực lượng lao động của các doanh nghiệp Việt Nam bởi hiện tại lực lượng lao động có tay nghề và kỹ năng, năng suất lao động của Việt Nam đang thuộc nhóm thấp ở Châu Á – Thái Bình Dương Ngoài ra, thể chế kinh tế thị trường của Việt Nam cũng chưa hoàn thiện, đặc biệt chính sách thương mại quốc tế Việt Nam chưa có nhiều kinh nghiệm đối phó với các rào cản kỹ thuật mà các đối tác thương mại dựng nên nhằm bảo hộ sản xuất trong nước họ Rào cản phi thuế quan là trở ngại lớn vì đi đôi với xóa bỏ hàng rào thuế quan, các nước sẽ tìm cách dựng các rào cản phi thuế quan để bảo vệ sản xuất trong nước, rào cản phi thương mại hiện vẫn còn là vấn đề khó để loại bỏ (Ví dụ: nguyên liệu đầu vào cho ngành công nghiệp ô tô phải chịu các biện pháp phi thương mại như thuế bổ sung, cũng như các quy chuẩn

kỹ thuật (Xin-ga-po áp đặt), cấp giấy phép nhập khẩu tự động (hiện Bu-nây, Ma-lai-xi-a đang

áp dụng), nhập khẩu không tự động cấp giấy phép (In-đô-xê-xi-a và Phi-líp-pin sử dụng) và AEC, chỉ là điểm khởi đầu trong nỗ lực loại bỏ rào cản phi thuế quan…Tất cả thuận lợi lẫn khó khăn còn đang ở phía trước

2.4.2 Cơ hội và thách thức khi Việt Nam tham gia APSC

2.4.2.1 Cơ hội

APSC giúp Việt Nam tham gia vào việc giải quyết những vấn đề mang tính chất quốc tế của khu vực mà bản thân Việt Nam không thể tự giải quyết được như tranh chấp chủ quyền lãnh thổ, anh ninh, an toàn hàng hải…Ngoài ra, APSC với khả năng đoàn kết các nước thành viên, việc đưa ra các quyết định dựa trên nguyên tắc đồng thuận sẽ được tiến hành nhanh chóng

và hiệu quả Trên thực tế, trong bản thân ASEAN đã có các cơ chế mang tính ràng buộc làm nền tảng cho các bên liên quan trong việc thực hiện các cam kết của APSC APSC sẽ chứa đựng tất cả các vấn đề gai góc nhất và nhạy cảm nhất liên quan đến các vấn đề an ninh khu vực (trong đó có tranh chấp chủ quyền quốc gia) và dân chủ, nhân quyền (Trần Thị Tâm, 2016)

APSC đã tạo nên sự gắn kết chặt chẽ giữa các nước thành viên ASEAN trên cơ sở cam kết chính trị, chuẩn mực ứng xử đã được thiết lập, qua đó thúc đẩy đối thoại và hợp tác Các nguyên tắc về đồng thuận, không can thiệp công việc nội bộ, pháp quyền, quản trị, đã trở thành một bộ phận trong đời sống chính trị của ASEAN Nền tảng đó tạo điều kiện cho Việt Nam cùng ASEAN góp phần củng cố cấu trúc dựa trên luật lệ, đề cao vai trò của luật pháp quốc

tế, Hiến chương Liên hợp quốc và Hiến chương ASEAN

Đồng thời, tham gia APSC giúp Việt Nam phá thế bị bao vây về kinh tế và cô lập về chính trị; tạo dựng mối quan hệ mới về chất giữa các nước Đông Nam Á theo chiều hướng hữu nghị,

ổn định và lâu dài, hợp tác toàn diện và chặt chẽ cả về đa phương và song phương Việt Nam đã trực tiếp tham gia và đóng góp quan trọng trong việc xác định phương hướng phát triển và các quyết sách lớn của ASEAN cũng như giữ vững các nguyên tắc cơ bản của Hiệp hội, phù hợp với yêu cầu và lợi ích của mình; xác lập được vai trò quan trọng và có uy tín của Việt Nam trong hợp tác ASEAN, góp phần duy trì vai trò chủ đạo của ASEAN đối với hòa bình và phát triển ở khu vực, hạn chế sự can thiệp và chi phối của các nước bên ngoài Việt Nam cũng có điều kiện thuận lợi để góp phần duy trì môi trường hòa bình và ổn định khu vực, nâng cao khả năng xử lý những thách thức an ninh phi truyền thống; hỗ trợ đấu tranh bảo vệ chủ quyền và lợi ích của ta ở Biển Đông Trước những động thái của Trung Quốc về vấn đề Biển Đông, nhiều nước ASEAN mặc

dù không có tuyên bố chủ quyền ở vùng biển này vẫn lên tiếng ủng hộ Việt Nam

2.4.2.2 Thách thức

Vấn đề nổi cộm đối với an ninh khu vực cũng như Việt Nam chình là trong nội bộ ASEAN hiện nay, việc ngăn ngừa xung đột và gây dựng lòng tin còn gặp nhiều trở ngại, đặc biệt trong vấn đề Biển Đông Điều này đòi hỏi chúng ta phải có sự linh hoạt, ứng biến khéo léo

và tinh tế trong cách thức ứng xử giữa Việt Nam với các quốc gia có tranh chấp trên Biển Đông, đặc biệt là Trung Quốc Đây là thách thức không nhỏ với Việt Nam, làm sao để vừa tận dụng được lợi thế trong an ninh chung của khu vực, vừa phải có đường hướng rõ ràng trong các tranh chấp với Trung Quốc

Mặt khác, ta sẽ gặp khó khăn hơn khi thỏa thuận hoặc triển khai một số biện pháp nhạy cảm và có mức liên kết sâu hơn, nhất là về dân chủ - nhân quyền và chính sách quốc phòng Ta cũng phải xử lý nhiều vấn đề phức tạp hơn liên quan đến an ninh xã hội như tội phạm qua biên giới, lao động nhập cư, …

Bên cạnh đó, xuất phát từ chế độ chính trị khác nhau của mỗi nước trong ASEAN, cũng như các vấn đề quốc tế và khu vực đang diễn ra trong thời gian gần đây, giữa các nước thành viên có thể còn thiếu sự tin tưởng, thậm chí hoài nghi lẫn nhau, vậy nên Việt Nam cần có những cân nhắc và vước đi phù hợp, cần có thái độ rõ ràng, kiên quyết nhưng cũng tỏ rõ thiện chí hợp tác, hội nhập

2.4.3 Cơ hội và thách thức khi Việt Nam tham gia ASCC

2.4.3.1 Cơ hội

Thông qua ASCC - một cộng đồng bao trùm nhiều lĩnh vực, đa dạng xuyên suốt nhiều nội dung hợp tác về giáo dục, môi trường, y tế, phúc lợi xã hội, lao động và việc làm, văn hóa, thể thao , chất lượng cuộc sống của người dân Việt Nam được quan tâm và bảo đảm Người dân Việt Nam được hưởng lợi từ những hợp tác như hỗ trợ người lao động, thúc đẩy quyền của