Giáo trình mô đun Tiếng Việt thực hành (Nghề: Văn thư hành chính - Trình độ: Trung cấp) - Trường CĐ Kinh tế - Kỹ thuật Bạc Liêu

Giáo trình Tiếng Việt thực hành (Nghề: Văn thư hành chính - Trình độ: Trung cấp) - Trường CĐ Kinh tế - Kỹ thuật Bạc Liêu bao gồm 4 chương: Chương 1: Khái quát văn bản; Chương 2: Phân tích, tạo lập đoạn văn – văn bản; Chương 3: Dùng từ, cấu tạo câu trong văn bản; Chương 4: Chữ viết và cách dùng dấu câu trên văn bản. Mời các bạn cùng tham khảo giáo trình tại đây.

1

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH BẠC LIÊU

TRƯỜNG CAO ĐẲNG KINH TẾ – KỸ THUẬT

GIÁO TRÌNH

MÔ ĐUN: TIẾNG VIỆT THỰC HÀNH

NGHỀ: VĂN THƯ HÀNH CHÍNH

TRÌNH ĐỘ: TRUNG CẤP

(Ban hành kèm theo Quyết định số: /QĐ-KTKT ngày tháng năm

2020 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật Bạc Liêu)

Năm 2020

2

LỜI NÓI ĐẦU

Bài giảng Tiếng việt thực hành được biên soạn nhằm đáp ứng nhu cầu

nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập tại trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ

thuật Bạc Liêu Bài giảng được biên soạn cho ngành Văn thư hành chính, đồng

thời là tài liệu tham khảo cho các ngành khác của trường

Để biên soạn bài giảng này, tôi đã tham khảo một số tài liệu giảng dạy ở

một số trường giáo dục nghề nghiệp, cao đẳng, đại học và các tài liệu khác có

liên quan và tiếp nhận ý kiến đóng góp của các chuyên gia, đồng nghiệp Đồng

thời vận dụng kinh nghiệm giảng dạy thực tế của bản thân

Nội dung bài giảng gồm 4 chương:

Chương 1: Khái quát văn bản

Chương 2: Phân tích, tạo lập đoạn văn – văn bản

Chương 3: Dùng từ, cấu tạo câu trong văn bản

Chương 4: Chữ viết và cách dùng dấu câu trên văn bản

3

Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ VĂN BẢN Mục tiêu:

- Trình bày các đặc trưng cơ bản của văn bản

- Phân biệt được một số văn bản thường gặp trong văn bản

I Khái niệm và các đặc trưng cơ bản của văn bản

1 Khái niệm

Nhìn chung các nhà ngôn ngữ học hiện nay đã đưa ra nhiều định nghĩa

về văn bản khác nhau, cụ thể:

- Nguyễn Đức Dân quan niệm: “Văn bản là kết quả của quá trình tạo lời

nhằm một mục đích nhất định: Chuyển một nội dung hoàn chỉnh cần thông báo

thành câu chữ

- Hai tác giả Nguyễn Minh Thuyết, Nguyễn Văn Hiệp: “Mỗi văn bản có

thể xem là một tập hợp các câu được tổ chức xoay quanh một chủ đề nào đó

nhằm vào một định hướng giao tiếp nhất định

Tóm lại: Văn bản được hiểu là sản phẩm của hoạt động giao tiếp bằng

ngôn ngữ mang tính chỉnh thể ở dạng viết, nói, thường là tập hợp của các câu,

có tính trọn vẹn về nội dung, hoàn chỉnh về hình thức, có tính liên kết chặt chẽ

và hướng tới một mục tiêu giao tiếp nhất định

Vậy hoạt động giao tiếp luôn diễn ra theo hai quá trình:

- Phát ngôn (người nói, viết – tạo lập)

- Nhận (người nghe, đọc – lĩnh hội)

Văn bản hoàn chỉnh luôn chịu tác động chi phối bởi các nhân tố:

- Nhân vật giao tiếp

- Nội dung giao tiếp

- Hoàn cảnh giao tiếp

- Mục đích giao tiếp

- Cách thức giao tiếp

2 Các đặc trưng cơ bản của văn bản

- Tính trọn vẹn về nội dung (thống nhất về đề tài, chủ đề)

4

- Tính hoàn chỉnh về hình thức (Kết cấu hay cấu trúc), văn bản thường

gồm 4 phần: Đầu đề (tiêu đề, tựa đề, nhan đề) – Mở đầu (đặt vấn đề) – Phần

chính (giải quyết vấn đề) – Kết (kết thúc vấn đề)

- Tính liên kết chặt chẽ, mạch lạc.(liên kết về mặt logic và ngữ nghĩa

giữa các câu, đoạn, phần)

- Hướng tới một mục tiêu giao tiếp nhất định

- Văn bản phải có một phong cách nhất định

Một số ví dụ:

Ví dụ: Sau trận mưa rào, mọi vật đều sáng và tươi (1) Những đoá hoa

râm bụt thêm màu đỏ chói (2) Bầu trời xanh bóng như vừa được gội rửa (3)

Mấy đám mây bông trôi nhởn nhơ, sáng rực lên trong ánh mặt trời (4) (về

măt nội dung – chủ đề)

Ví dụ: Quan lại vì tiền mà bất chấp công lý (1) Sai nha vì tiền mà tra tấn

cha con

Vương Ông (2) Tú Bà, Mã Giám Sinh, Bạc Hạnh, Bạc Bà vì tiền mà làm nghề

buôn thịt bán người (3) Sở Khanh vì tiền mà táng tận lương tâm (4) Khuyển

Ưng

vì tiền mà lao vào tội ác (5) Cả một xã hội chạy theo đồng tiền (6) (Về mặt

tính

liên kết)

Ví dụ: Bài thơ tứ tuyệt thường có cấu trúc (khai – thừa – chuyển – hợp);

bài văn ngắn (mở đầu – triển khai – kết luận); bài văn tế (lung khởi – thích

thực – ai vãn – khốc tận); bài thơ thất ngôn bát cú (đề - thực – luận – kết);

truyện và kịch (mở đầu – khai đoan – phát triển – đỉnh điểm – kết thúc)… (Về

mặt hình thức trong văn bản)

Ví dụ Truyện Hai con dê: Dê trắng và Dê đen cùng qua một chiếc cầu

hẹp.(1) Dê đen đi đằng này lại, Dê trắng đi đằng kia qua.(2) Con nào cũng

muốn sang trước, chẳng con nào chịu nhường con nào (3) Chúng hút nhau.(4)

Cả hai đều rơi tõm xuống suối.(5)

5

II Một số loại văn bản thường gặp

1 Văn bản hành chính công vụ

1.1 Khái niệm

Phong cách hành chính công vụ là phong cách được sử dụng để trao đổi

những công vụ hành chính sự vụ hàng ngày giữa các cơ quan hành chính, các

đoàn thể, các cấp từ trung ương đến địa phương với các thành viên và bộ phận

xã hội có liên quan

2.2 Đặc trưng của văn bản hành chính công vụ

a Đặc điểm về quan hệ của người tham gia giao tiếp

- Tính không bình đẳng: thể hiện ở tính cấp trên – cấp dưới, tổ chức – cá

nhân với mục đích thực thi công vụ sự việc

- Đối tượng có liên quan đến một văn bản hành chính, gồm: người ra

lệnh, yêu cầu; người thực hiện; người kiến nghị, đề nghị; người được kiến

nghị, đề nghị

- Tính thống nhất về những quy định của văn bản tỷ lệ thuận với phạm

vi hoạt động của nó: phạm vi hoạt động càng rộng thì tính thống nhất càng

cao, phạm vi càng hẹp thì tính chuẩn mực trong việc sử dụng ngôn ngữ sẽ sinh

ra (không đầy đủ về hình thứ hoặc có nhiều sai sót về lỗi chính tả, câu cú)

b Tính khuôn mẫu đồng loạt: đơn từ, giấy mời, quyết định, hợp đồng, …

Ngôn ngữ hoạt động chủ yếu nhằm thực hiện chức năng thông báo

- Mục đích chính là thực thi công việc, tính chất nổi bật của phong cách

hành chính – công vụ là mệnh lệnh yêu cầu

Về nguyên tắc có thể xây dựng một khung cho phong cách HCCV như sau:

Người yêu cầu -> Nội dung -> Người tiếp nhận (A)

(1) (2) (3) Tùy theo tính chất của từng văn bản, trật tự của khung giao tiếp vừa

trình bày có thể thay đổi như sau:

A1: (1) – (3) – (2); A2: (3) – (2) – (1); A3: (3) – (1) – (2)

6

Chẳng hạn, khi cấp dưới được chỉ thị của cấp trên phải thực hiện một số

công việc nào đó, văn bản trả lời cấp trên sẽ được xác định theo kiểu A2 và

A3 Khi cấp trên có quyết định hay chỉ thị gửi cho cấp dưới, văn bản có thể

xác định theo kiểu A hoặc A1

c Tính chính xác minh bạch

Tính chính xác trong cách dùng từ, đặt câu cần phải đi đôi với tính minh

bạch trong kết cấu đoạn của văn bản, để đảm bảo cho tính xác định, tính đơn

giản của từng nội dung Văn bản hành chính công vụ chỉ cho phép một cách

hiểu, không gây hiểu nhầm Đặc biệt, tính chính xác trong cách diễn đạt của

các chuẩn mực luật pháp và sự cần thiết phải hiểu và giải thích chúng một cách

tuyệt đối phù hợp Đó là mục đích cần đạt được của văn bản lập pháp để góp

phần vào việc thực hiện chức năng điều chỉnh của pháp luật nhà nước

Một văn bản hành chính công vụ không chính xác, không minh bạch sẽ

gây ra những cách hiểu khác nhau làm cho người ta thắc mắc, không biết cần

phải thực hiện như thế nào, đồng thời sẽ tạo cơ hội cho những kẻ xấu tìm cách

xuyên tạc, bóp méo, lợi dụng và như thế sẽ gây ra hậu quả nghiêm trọng

d Tính nghiêm túc – khách quan

Tính nghiêm túc – khách quan trong cách trình bày có thể coi là dấu

hiệu chung của các tài liệu HCCV dùng để diễn đạt tính xác nhận khẳng định

của những tài liệu này Về nguyên tắc, một tài liệu HCCV không có danh

nghĩa là của cá nhân tác giả và chữ ký của người chịu trách nhiệm chỉ khẳng

định tính chất xác thực của tài liệu Những quy luật của phong cách HCCV

không cho phép những sự thay đổi về hình thức của tài liệu theo cá tính của tác

giả Trong phong cách HCCV, tính khách quan luôn gắn liền với chuẩn mực

pháp luật, lại nhấn mạnh tính xác thực – khẳng định, tính chỉ thị - mệnh lệnh

cần tuân theo tài liệu Và đấy không phải là dấu hiệu chỉ riêng có của văn bản

lập pháp mà là dấu hiệu chung của tất cả văn bản HCCV: hành chính, tòa án,

công an, viện kiểm sát, …

7

e Tính hệ thống, đồng bộ và thống nhất

Tính hệ thống, đồng bộ và thống nhất trước hết được thể hiện ở mặt

hình thức của văn bản Đó là sự tổ chức của các chương, mục và vấn đề được

đưa ra trong văn bản Thậm chí nó còn bao gồm cả những quy định có tính

máy móc như sử dụng số La Mã, các hệ thống chữ cái để cho người đọc được

nội dung của văn bản một cách dễ dàng, không bị rối hay lẫn lộn

Ngoài ra, tính hệ thống, thống nhất của cả văn bản còn được thể hiện ở

cả nội dung Nó đảm bảo cả văn bản không có sự trùng lắp hoặc không có sự

mâu thuẫn giữa phần này với phần khác, giữa chương này với chương khác

Khi văn bản càng lớn thì yêu cầu về tính hệ thống, đồng bộ và thống nhất càng

cao Bởi vậy đây là yếu tố đảm bảo cho hiệu quả giao tiếp đạt được mức độ

cao nhất

Khi xem xét tính hệ thống, đồng bộ và thống nhất trong văn bản thuộc

phong cách hành chính công vụ, cần chú ý đến các phương diện sau:

- Phương diện hình thức

- Phương diện nội dung

g Tính ngắn gọn, súc tích và không đa nghĩa

Đây là một yêu cầu rất quan trọng của phong cách HCCV Bởi vì, muốn

thực thi công việc được tốt và chính xác, ngôn ngữ phải đảm bảo độ tuyết đối

của việc truyền đạt thông tin sao cho vừa nhanh vừa có hiệu quả Muốn đạt

được yêu cầu này, ngôn ngữ trình bày cho các văn bản HCCV phải ngắn gọn,

súc tích và chỉ có một nghĩa Tức là, văn bản bao giờ cũng có một cách hiểu

duy nhất chung cho tất cả mọi người Nói một cách khác, quan hệ giữa hình

thức và nội dung mà nó biểu đạt phải tới lý tưởng và quan hệ 1 - 1 (một nội

dung và một hình thức), yêu cầu này bắt buộc người tạo lập văn bản không

được dùng các kiểu cấu trúc ngữ pháp, các từ ngữ mơ mồ về nghĩa Văn phong

của nó chủ yếu là văn tường thuật, mệnh lệnh Trong văn bản phải tránh, chính

xác hơn là không được dùng các câu tu từ, các lối nói biểu cảm

8

Có thể nói, tính không đa nghĩa là đặc điểm điển hình nhất của phong

cách HCCV Tình trạng đa nghĩa sẽ gây ra nhiều tác hại nghiêm trọng như làm

sai lệch tinh thần của luật pháp, xuyên tạc giá trị của văn bản

h Tính trang trọng và tính quốc tế

Ngôn ngữ HCCV dùng để truyền đạt ngôn ngữ thông tin mang tính hành

chính và mang tinh thần luật pháp Nó không phải là sự trao đổi cá nhân Do

vậy, tính chất trang trọng của văn bản được thể hiện ở chỗ các bên tham gia

giao tiếp đều phải tôn trọng nó như là với tính cách của một công vụ pháp luật

Mặt khác, các văn bản HCCV như: công ước, công hàm, tối hậu thư, quyết

định, nghị quyết, …còn phải có tính quốc tế Điều này thể hiện rõ nhất ở việc

dùng từ, ở cấu trúc văn bản và các vấn đề được đề cập đến trong văn bản

Chẳng hạn, việc sử dụng các hệ thống các chữ số La Mã, việc sắp xếp trình tự

hệ thống chữ cái trong văn bản, việc đặt tên cho các chương, mục, sự kiện,

…Đặc điểm về tính quốc tế của ngôn ngữ trong phong cách HCCV cho phép

chuyển dịch các loại văn bản sự kiện theo nghĩa trực tiếp của từ, của câu Đây

là điều đặc biệt rất cơ bản giữa nó với phong cách nghệ thuật

Trong tiếng Việt, tính trang trọng và tính quốc tế thể hiện rõ nhất qua hệ

thống từ Hán - Việt được đưa vào văn bản Theo thống kê thì trong tất cả các

phong cách chức năng, phong cách này là sử dụng từ Hán - Việt thường xuyên

và chiếm tỷ lệ cao nhất Tuy nhiên, không phải bất cứ lúc nào cũng sử dụng

nhiều từ Hán - Việt là được tính trang trọng và tính quốc tế Trên thực tế nếu

sử dụng nhiều từ Hán - Việt không đúng mức và hợp lý có khi còn gây lạm

dụng làm mất đi tính trong sáng và hiệu quả giao tiếp của phong cách này

i Đặc điểm về cách nói tắt, viết tắt

Do có yêu cầu cao về tính ngắn gọn, súc tích trong phong cách HCCV

thường xảy ra hiện tượng nói tắt, viết tắt tên gọi Đặc biệt là các tên gọi liên

ngành, liên bộ hoặc các tổ chức như:

VD: Phòng CN - TCN: phòng Công nghệ - Thủ Công nghiệp

BCNN: Bộ Công nghiệp nhẹ hay 111/NĐ - LĐ/ Nghị định Bộ lao động

9

…

Ngoài các kiểu viết tắt trên còn đa dạng viết tắt đi kèm với các con dấu

VD: K/T Giám đốc sở: Ký thay Giám đốc sở

T/L Bộ trưởng: Thừa lệnh Bộ trưởng

T/M: Thay mặt

Việc viết tắt có lợi và tiết kiệm ngôn ngữ, đảm bảo yêu cầu về tính ngắn

gọn Tuy nhiên, những trường hợp viết tắt lại gây ra tình trạng khó nhớ vì đó là

tổ hợp chữ cái khá dài

k Tính quy ước và tính khả biến theo thời gian

So với các chức năng khác, ngôn ngữ trong phong cách HCCV mang tính

quy ước rất cao Quy ước này được thể hiện rõ qua các loại khuôn mẫu trình

bày văn bản Nó gắn chặt với các thể chế xã hội và đường lối chính sách cụ thể

mỗi nhà nước trong từng giai đoạn Nói một cách khác, ngôn ngữ trong phong

cách HCCV luôn tiềm tàng chứa đựng tính khả biến theo thời gian, đặc biệt là

theo sự biến đổi của cơ chế Nhà nước và đường lối chiến lược quốc gia trong

mỗi thời kỳ lịch sử

2 Văn bản khoa học

- Chức năng chủ yếu: Thông tin – nhận thức

- Đặc trưng:

+ Biểu hiện ở mức độ cao của các tính trí tuệ, tính logic và tính khái

quát, trừu tượng

+ Phản ánh hoạt động và thành quả của tư duy trừu tượng của con người

+ Có tính thuyết phục người đọc bằng những lập luận, những luận điểm,

luận cứ vững chắc, chính xác

+ Ngôn ngữ sử dụng có tính khái quát cao, có tính khách quan và trung

hòa về sắc thái cảm xúc

- Đặc điểm: Sử dụng hệ thống các thuật ngữ khoa học, các cấu trúc câu

phức tạp nhưng chuẩn mực, các hệ thống ký hiệu, công thức, sơ đồ, mô hình,

bảng biểu, …

10

3 Văn bản nghị luận

- Chức năng: mang tính thuyết phục, lôi cuốn, động viên, …

- Đặc trưng: tính trí tuệ, tính thuyết phục, tính đại chúng

- Đặc điểm:

+ Nội dung: sử dụng đa dạng các kiểu câu, nhưng để phục vụ cho lập

luận thì sử dụng các kiểu câu dài, có nhiều vế, gắn bó với nhau bởi các quan hệ

từ Ngoài ra còn sử dụng nhiều các biện pháp tu từ để tăng cường tính thuyết

phục, hấp dẫn

+ Hình thức: văn bản nghị luận có kết cấu mạch lạc, chặt chẽ: các đoạn,

các phần tách bạch rõ ràng nhưng lại liên kết rất chặt chẽ

CÂU HỎI ÔN TẬP:

1 Văn bản là gì? Nêu các đặc trưng cơ bản của văn bản

2 Nêu các đặc trưng cơ bản của văn bản hành chính công vu

11

Chương 2: PHÂN TÍCH, TẠO LẬP ĐOẠN VĂN - VĂN BẢN

Mục tiêu:

- Nêu được các cách lập luận và các phép liên kết trong đoạn văn

- Biết cách lập đề cương cho văn bản

- Rèn luyện kỹ năng phân tích văn bản và khả năng vận dụng các cách

lập luận cũng như các phép liên kết vào một văn bản

I Phân tích đoạn văn - văn bản

1 Tìm ý chính của một đoạn văn

1.1 Quan niệm về đoạn văn

Đoạn văn là đơn vị cơ sở cấu thành văn bản, diễn đạt một nội dung nhất

định, được mở đầu bằng chỗ lùi đầu dòng, viết hoa và kết thúc bằng dấu chấm

ngắt đoạn

1.2 Ý chính của đoạn

Ý chính của đoạn là ý bao trùm, ý chung mà tất cả các câu trong đoạn

đều tập trung thể hiện

Có hai trường hợp thể hiện ý chính:

- Đoạn văn có câu chủ đề

+ Câu chủ đề đầu đoạn

+ Câu chủ đề cuối đoạn

- Đoạn văn không có câu chủ đề

2 Một số cách lập luận trong đoạn văn

2.1 Khái niệm lập luận

Lập luận là đưa ra những luận điểm, luận cứ, luận chứng nhằm dẫn dắt,

thuyết phục người nghe, người đọc về một vấn đề nào đó mà văn bản hướng

tới

2.2 Các cách lập luận trong đoạn văn

2.2.1 Dẫn chứng: Là người, việc lấy ra từ đời sống, là tình tiết, hay văn trích

dẫn từ các tác phẩm để chứng minh một ý kiến được cho là đúng

12

Ví dụ: Tuổi trẻ Việt Nam là tuổi gánh vác việc nước Triệu Thị Trinh 19

tuổi đứng dậy diệt thù, Nguyễn Huệ 18 tuổi phất cao cờ đào khởi nghĩa

2.2.2 Ví dụ: là trường hợp cụ thể sinh động được đem ra để giải thích một

khái niệm trừu tượng hay một vấn đề khó hiểu

Ví dụ: Văn hóa là cái gì còn lại sau khi đã quên đi Đó là trường hợp

tằm ăn dâu để nhả tơ

2.2.3 Định nghĩa: là giải thích một từ, thường là một thuật ngữ, bằng nghĩa đã

được xác định trong từ điển hoặc trong các tài liệu chuyên môn

Ví dụ: Pháp luật bảo hộ quyền thừa kế của công nhân Thừa kế là sự

chuyển dịch di sản của người đã chết cho người còn sống

2.2.4 Khai triển: là giải thích chi tiết hơn, đầy đủ hơn một khái niệm, một vấn

đề đã nói đến câu thứ nhất

Ví dụ: Hiến pháp nước ta quy định Nhà nước bảo hộ quyền sở hữu của

công nhân Trong nội dung quyền sở hữu có quyền định đoạt bán, cho, chia,

đổi, ủy quyền

2.2.5 Kết quả: là sự vật, hiện tượng phát sinh từ một sự vật, hiện tượng khác,

là ý kiến, nhận định được tạo thành từ một ý kiến, nhận định đã được nêu ở

trước

Ví dụ: “Thừa kế là việc nội bộ trong gia đình, giữa bà con thân thuộc

với nhau Vì vậy, chủ yếu là phân chia trên cơ sở tự nguyện, thương yêu, đoàn

Ví dụ: “Tôi chỉ có một ham muốn, ham muốn tột bậc, là làm sao cho nước ta

được hoàn toàn độc lập, dân tộc ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có

cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành.” (Hồ Chí Minh)

b Lặp ngữ pháp: (lặp cấu trúc): Câu sau lặp lại câu trúc câu đi trước

13

Ví dụ: “Một dân tộc đã gan góc chống ách nô lệ của Pháp hơn 80 năm nay,

một dân tộc đã gan góc đứng lên phe đồng minh chống phát xít Nhật mấy năm

nay, dân tộc đó phải được tự do! Dân tộc đó phải được độc lập!”

3.2 Cách thế

a Thế đại từ: Câu đi sau dùng đại từ thay thế cho một từ, một ngữ ở câu

trước

Ví dụ: “Đạo đức cách mạng không phải từ trên trời sa xuống Nó do đấu

tranh, rèn luyện bền bỉ hàng ngày mà phát triển và củng cố.”

b Thế đồng nghĩa: Sử dụng ở câu sau một từ, một cụm từ có cùng

nghĩa với yếu tố tương ứng ở câu trên để tạo liên kết

Ví dụ: “Sài gòn làm cho thế giới kinh ngạc Sức sống của thành phố mãnh liệt

không sao tưởng nổi.”

3.3 Cách liên tưởng

a Liên tưởng đồng loại: Là kiểu liên tưởng của những đối tượng có

cùng tính chất và nằm ngang hàng với nhau

b Liên tưởng toàn thể với bộ phận hoặc ngược lại: Là kiểu liên tưởng

của những đối tượng nằm trong quan hệ bao hàm nhau

c Liên tưởng định vị: Là sự liên tưởng giữa các sự vật, hiện tượng nào

đó với vị trí tồn tại điển hình của chúng trong không gian hoặc đôi khi cả trong

II Tạo lập đoạn văn - văn bản

1 Xác định các nhân tố giao tiếp

Ngoài các nhân tố giao tiếp: nhân vật, mục đích, hoàn cảnh, nội dung

còn có nội dung và cách thức định hướng cho văn bản:

14

2 Lập đề cương cho văn bản

2.2 Lập đề cương nghiên cứu

2.2.1 Mục đích:

- Phát họa một cái nhìn bao quát, tổng thể về văn bản

- Người viết có điều kiện suy nghĩ, cân nhắc, lựa chọn, sắp xếp các bộ

phận sao cho đáp ứng được yêu cầu đã được định hướng

- Tạo cơ sở vững chắc cho việc viết văn

2.2.2 Yêu cầu:

- Đề cương phải thể hiện được sử triển khai nội dung của văn bản thích

hợp với các nhân tố giao tiếp mà giai đoạn định hướng đã xác định

- Các bộ phận nội dung của đề cương (các ý lớn, ý nhỏ, các luận điểm,

luận cứ…) phải được sắp xếp chặt chẽ, logic, thành một hệ thống có quan hệ

hợp lý

- Các bộ phận trong đề cương cần cân đối, hài hòa, thích hợp với vai trò

và vị trí của chúng trong tổng thể văn bản

Một số loại đề cương thường sử dụng

Đề cương sơ giản: chỉ nêu lên nội dung cơ bản của các phần, các

chương, các mục thông qua tên gọi của chúng

VD: ………

Đề cương chi tiết: Đây là đề cương không chỉ bao gồm những ý lớn,

những luận điểm cơ bản, mà còn có các ý nhỏ, các luận cứ, các dẫn chứng cụ

thể Đề cương chi tiết thể hiện khá đầy đủ nội dung của văn bản

15

+ Hệ thống các luận điểm thiếu tính nhất quán, mâu thuẫn, không lôgic

+ Trình bày các luận điểm không theo trình tự hợp lý

Ví dụ:

Tên đề tài: “Vai trò và tác dụng của sách trong đời sống tinh thần của con

người”

1 Vai trò của sách

a Sách là kho tàng tri thức của con người

+ Tri thức về kinh nghiệm sản xuất

+ Tri thức về thế giới tự nhiên

+ Tri thức về hiện thực con người

b Sách là sản phẩm tinh thần của con người

+ Sách là kết quả của lao động trí tuệ

+ Sách là hàng hoá có giá trị đặc biệt

c Sách là người bạn tâm tình gần gũi với con người

+ Sách khuyên nhủ ta nhiều điều hay lẽ phải

+ Sách là món ăn tinh thần không thể thiếu được trong cuộc sống hàng

b Sách giúp con người vượt qua giới hạn không gian thời gian:

+ Hiểu biết quá khứ, hiện tại, tương lai

+ Mở rộng tầm nhìn ra thế giới

3 Bàn về việc đọc sách

a Đọc sách tốt: Nâng cao hiểu biết về tự nhiên, xã hội Giúp ta khám

phá chính bản thân mình, chắp cánh ước mơ và sáng tạo khoa học

b Đọc sách xấu: Hiểu sai sự thật, nhìn nhận cuộc đời lệch lạc, tự hạ thấp

nhân cách, không có khát khao vươn đến cái đẹp

16

4 Thái độ đọc sách

a Cần có thói quen đọc sách

b Chọn sách tốt và có giá trị nhân văn cao

c Phê phán lên án sách có tác dụng xấu

III Viết đoạn văn - văn bản

1 Yêu cầu về đoạn văn

- Đoạn văn tạo thành một bộ phận của văn bản, có thể chỉ có một câu,

nhưng thường bao gồm một số câu Các câu liên kết mạch lạc tránh viết những

câu xa đề, lạc ý

- Các câu phải mạch lạc, chặt chẽ hợp logic

- Mỗi câu trong đoạn cần được cấu tạo phù hợp với quy tắc ngữ pháp

của tiếng Việt

- Mỗi đoạn văn cần được tách dòng rõ ràng, mạch lạc và đúng chỗ (kết

thúc đoạn cần chấm xuống dòng, viết thụt đầu dòng và viết hoa chữ cái đầu

tiên của đoạn tiếp theo) Đồng thời các đoạn cần có sự liên kết chặt chẽ với

nhau và sự chuyển tiếp tự nhiên, hợp lý,

2 Các thao tác viết đoạn văn

a Căn cứ vào đề cương đã xác lập, mỗi thành tố nội dung trong đề

cương viết thành một đoạn văn

b Lựa chọn hướng triển khai nội dung trong đoạn, cách lập luận trong

đoạn và kết cấu của đoạn

Đoạn văn thường có 5 loại hình kết cấu theo hai nhóm: có chủ đề (diễn

dịch, quy nạp, móc xích, tổng phan hợp) và câu không có câu chủ đề (song

hành)

Việc lựa chọn loại hình két cầu của đoạn phụ thuộc:

- Nội dung vấn đề trình bày trong đoạn và cách lập luận trong đoạn

- Vị trí và quan hệ của đoạn văn đó với các đoạn văn khác

- Phong cách chức năng của văn bản và phong cách ngôn ngữ của người

viết

17

c Viết đoạn văn không có câu chủ đề

- Các câu trong đoạn nằm trong quan hệ song hành, không có câu nào

chứa đựng trọng tâm nội dung của đoạn

- Mỗi câu trình bày một pương diện của nội dung đoạn

- Về kết cấu: câu thường viết theo lặp cấu trúc

d Viết đoạn văn có câu chủ đề

- Câu chủ đề ở đầu đoạn

- Câu chủ đề ở cuối đoạn

- Câu chủ đề kép – tổng – phân - hợp

e Tách đoạn, chuyển đoạn và liên kết đoạn

- Tách đoạn: Khi đã triển khai nội dung của đoạn ở mức đầy đủ cần thực

hiện thao tác tách đoạn

+ Mục đích: tạo cho văn bản tính mạch lạc, khúc chiết trong sự trình

bày

+ Lưu ý:

- Không tách đoạn trong văn bản mà viết liền

- Tách đoạn tùy tiện, ngẫu hứng, không dựa trên cơ sở nào

+ Trong các văn bản khoa học, nghị luận và hành chính, việc tách đoạn

dựa trên cơ sở tính trọn vẹn (với các mức độ khác nhau)

* Một số cách liên kết đoạn và chuyển đoạn trong văn bản:

+ Dùng các phương tiện liên kết câu ở các câu giáp giới giữa hai đoạn

(câu cuối đoạn trước và câu đầu đoạn sau)

+ Các phương tiện liên kết đoạn có thể được sử dụng ở các câu mở đầu

cho các đoạn

+ Câu có chức năng chuyển đoạn

3 Tách đoạn, chuyển đoạn và liên kết đoạn

Một số cách tách đoạn:

+ Tách đoạn theo sự thay đổi của đề tài, chủ đề

+ Tách đoạn theo sự thay đổi của không gian, thời gian

18

+ Tách đoạn theo mục đích tu từ nhằm nhấn mạnh nội dung thông tin

được trình bày hoặc thể hiện phong cách riêng của tác giả (thường áp dụng cho

văn bản nghệ thuật)

Một số cách liên kết đoạn và chuyển đoạn:

+ Dùng từ ngữ chỉ trình tự, chỉ sự liệt kê: thứ nhất…, thứ hai…, một

là…, hai là…

+ Dùng từ ngữ chỉ sự tương phản, đối lập: trái với…, khác với

+ Dùng từ ngữ chỉ ý nghĩa tổng kết, tóm tắt, khái quát: tóm lại, nhìn

chung, bởi vậy…

+ Sử dụng câu có chức năng liên kết Câu này thường đứng đầu đoạn đi

sau, gồm hai phần: phần đầu tổng kết nội dung đoạn đi trước, phần sau mở ra

nội dung của đoạn đi sau Hoặc mỗi phần tách thành một câu riêng

Ví dụ: Ở trên, tôi đã nói Xuân Diệu là một nhà thơ dồi dào, dưới đây tôi xin

bàn thêm: Xuân Diệu là một nhà thơ luôn luôn tìm tòi (Tế Hanh)

+ Dùng sự song hành (lặp cú pháp), sự cân xứng cú pháp

Ví dụ: - Chúng thi hành những luật pháp dã man Chúng lập ba chế độ khác

nhau ở Trung, Nam, Bắc để ngăn cản việc thống nhất nước nhà của ta, để

ngăn cản dân tộc ta đoàn kết

- Chúng lập ra nhà tù nhiều hơn trường học Chúng thẳng tay chém giết

những người yêu nước thương nòi của ta Chúng tắm các cuộc khởi nghĩa của

ta trong những bể máu (Hồ Chí Minh)

IV Sửa chữa hoàn thiện văn bản

Một số lỗi thường gặp khi viết đoạn văn :

a Lỗi về nội dung

+ Lạc ý, không bám sát chủ đề: Trong ca dao, những bài nói về tình yêu

nam nữ là những bài nhiều hơn tất cả Họ yêu làng, yêu nước, yêu từ cảnh

ruộng đồng đến công việc trong xóm, ngoài làng

19

+ Mâu thuẫn về ý: Đoàn thuyền đánh cá ra khơi trong cảnh màn đêm

buông xuống Những khuôn mặt rám nắng, những cánh tay gân guốc, bắp thịt

nổi cuồn cuộn khẩn trương chuẩn bị nhổ neo lên đường

+ Lặp ý: Mùa thu câu cá là một bài thơ buồn Mọi vật trong bài thơ

Mùa thu câu cá của Nguyễn Khuyến đều buồn Cảnh vật đều phảng phất nỗi

buồn man mác Nỗi buồn như thấm vào cảnh vật

+ Thiếu ý: Trong lịch sử chống ngoại xâm nước ta hào kiệt thời nào

cũng có Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa đánh tan quân Thái thú Tô Định

Đất nước sau hơn hai thế kỉ bị phong kiến nước ngoài đô hộ đã giành được

thắng lợi hoàn toàn

+ Đứt mạch ý (giữa các ý có sự gián đoạn, nhảy cóc, rời rạc): Mùa xuân,

cây gạo gọi đến bao nhiêu là chim Từ xa nhìn lại, cây gạo sừng sững như một

tháp đèn khổng lồ Hàng ngàn bông hoa là hàng ngàn ngọn lửa hồng Hàng

ngàn búp nõn là hàng ngàn ánh nến xanh Tất cả đều lấp lánh, lung linh trong

nắng (TV9)

b Lỗi trong cấu tạo văn bản

+ Tách đoạn không thích hợp: Ca dao có nhiều câu ca ngợi cảnh đẹp

đất nước Ca dao đưa chúng ta vô xứ Nghệ quanh với “non xanh nước biếc”

Rồi đến xứ Huế đẹp và thơ, đắm mình trong đêm trên sông Hương với “giọng

hò xa vọng thắm tình nước non” Rồi xa nữa là “Nhà Bè nước chảy chia hai,

ai về Gia Định, Đồng Nai thì về”

+ Dùng phương tiện liên kết không phù hợp: Nhắc đến Chí Phèo là

người ta lại nhớ đến một tên say, một kẻ chuyên nghề đâm thuê, chém mướn và

rạch mặt ăn vạ Nhưng suốt cả cuộc đời, Chí không có ước mơ và thèm khát

đến cuộc sống gia đình Vậy mà tất cả điều đó của Chí đều không được xã hội

thừa nhận

20

CÂU HỎI ÔN TẬP:

1 Nêu các cách lập luận trong văn bản Cho ví dụ chứng minh

2 Liệt kê các phương thức liên kết các câu trong đoạn văn Cho ví dụ

chứng minh