Bảo đảm trách nhiệm của luật sư thuộc đoàn luật sư thành phố hà nội với vai trò là người bào chữa chỉ định tại phiên tòa xét xử các vụ án hình sự

Điều này đặt ra yêu cầu đối với trách nhi ệm của luật sư Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội khi tham gia bào chữa với vai trò là người bào chữa chỉ định cũng như các quy định của pháp luật tố

Bảo đảm trách nhi ệm của luật sư thuộc Đoàn Lu ật sư thành phố Hà Nội với vai trò là ngư ời bào chữa chỉ định tại phiên tòa xét xử các vụ án hình sự

Theo thống kê, lu ật sư thuộc Đoàn Luật sư thành ph ố Hà Nội, từ ngày 31/12/2015, có t ổng số 2.700 lu ật sư thành viên; đ ến ngày 31/12/2020 tăng lên 4.466 luật sư thành viên 1 Mặc dù số lượng luật sư nh ững năm qua tăng 1.766 luật sư nhưng trách nhiệm của luật sư tham gia bào chữa vụ án hình sự trong những năm gần đây vẫn còn những hạn chế nhất định Điều này đặt ra yêu cầu đối với trách nhi ệm của luật sư Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội khi tham gia bào chữa với vai trò là người bào chữa chỉ định cũng như các quy định của pháp luật tố tụng hình sự

Thực tiễn hoạt động của luật sư thuộc Đoàn Lu ật sư thành phố Hà Nội với vai trò là ngư ời bào chữa chỉ định tại phiên tòa xét xử các vụ án hình sự

Trong giai đoạn từ năm 2016 – 2021, tỷ lệ luật sư được chỉ định tham gia bào chữa trong xét xử vụ án hình sự (VAHS) của Tòa án nhân dân (TAND) thành phố Hà Nội ngày m ột tăng cao Đoàn Lu ật sư (ĐLS) thành ph ố Hà Nội đều thực hiện nghi êm túc việc phân công lu ật sư tham gia bào ch ữa chỉ định theo yêu cầu của TAND ở quận, thành phố

Những hạn chế trong quá trình th ực hiện với vai trò bào ch ữa chỉ định tại phiên tòa xét xử các VAHS

– Giai đoạn chuẩn bị xét xử: Trong quá trình nghiên cứu hồ sơ, kiểm tra các tài li ệu tố tụng của hồ sơ vụ án, nhiều luật sư đã không phát hi ện đư ợc các vi phạm tố tụng Một số luật sư chưa chủ động, dự kiến được kế hoạch tiếp xúc, trao đ ổi với bị can, bị cáo, với thân chủ nên còn bỏ sót những vấn

đề cần phải làm rõ, liên quan đến chứng cứ có lợi cho thân chủ; chưa xác định được cụ thể tài liệu muốn thu thập dẫn đến việc thu thập lan man, mất nhiều thời gian Bên c ạnh đó, một số luật sư chưa ch ủ động đề xuất các vấn

đề liên quan đến tố tụng với Tòa án Một số luật sư còn “e ngại”, giữ mối quan hệ với Tòa án mà không ch ủ động thực hiện những đề xuất nêu trên khi Tòa án là cơ quan đã yêu cầu ĐLS thành phố Hà Nội cử luật sư tham gia và được trả thù lao bào chữa; một số luật sư chưa dự kiến câu hỏi, luận

cứ bào chữa tại phiên tòa, chưa bám sát n ội dung vụ án, các hành vi và t ội

danh mà Viện kiểm sát truy tố nên chưa làm rõ nh ững mâu thuẫn về chứng

cứ, các vi ph ạm thủ tục tố tụng

– Giai đoạn xét xử tại phiên tòa: Trong phần xét hỏi tại phiên tòa, khi theo dõi diễn biến phiên tòa, luật sư còn thi ếu trách nhi ệm giúp đ ỡ thân chủ về mặt pháp lý trong vi ệc thực hiện các quyền và nghĩa v ụ tố tụng Tại phần tranh luận tại phiên tòa, m ột số luật sư chưa có sự chuẩn bị kỹ lưỡng luận

cứ bào chữa (dù là sơ b ộ) để sử dụng khi cần thiết nên còn lúng túng trong việc trình bày các quan đi ểm pháp lý và khi vi ện dẫn các chứng cứ có lợi cho thân ch ủ Về bản chất là bào chữa theo kiểu “hình thức” hoặc do trình

độ, năng lực hạn chế

– Giai đoạn tuyên án: Thực tế cho thấy, các luật sư thường lơ là, thiếu trách nhiệm trong khi lắng nghe chủ tọa phiên tòa tuyên án, d ẫn đến không nắm rõ toàn b ộ nội dung cũng như hình th ức bản án, nhất là các quyết định liên quan đến thân chủ của mình làm ảnh hưởng trực tiếp đến quyền kháng cáo theo quy định của pháp luật

Nguyên nhân c ủa những hạn chế:

Trước hết, điểm b khoản 1 Điều 76 Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm

2015 quy định về đối tượng bắt buộc phải có người bào chữa trong trường hợp “Người bị buộc tội có nhược điểm về thể chất mà không th ể tự bào chữa; ngư ời có như ợc điểm về tâm thần…” đã xảy ra nh ững bất cập Ví d ụ như bị can bị cụt một tay hoặc chỉ bị hỏng một mắt có nằm trong trường hợp chỉ định luật sư bào chữa hay không? Quy đ ịnh về thủ tục chỉ định luật

sư tham gia bào chữa Tuy nhiên, các giai đoạn tố tụng trước đó luật sư không tham gia nên r ất khó có th ể làm tròn trách nhi ệm một cách tối đa mặc dù sau khi đư ợc chỉ định buộc luật sư ph ải nghiên cứu rõ toàn bộ hồ

sơ vụ án Quy định về thù lao của luật sư tham gia bào chữa khi được chỉ định, trong trường hợp theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng (THTT) chưa bảo đảm Như cách tính giờ làm việc trên một ngày của luật sư bị giới hạn bởi cách xác đ ịnh thời gian gặp bị can, bị cáo; thời gian thu th ập tài liệu, đồ vật, tình ti ết liên quan; th ời gian nghiên cứu hồ sơ và chuẩn bị tài liệu tại cơ quan THTT; th ời gian tham gia phiên tòa; th ời gian đi công tác… điều này làm giảm đi đáng kể thù lao trên ngày của luật sư

Thứ hai, nhi ều luật sư khi đư ợc Tòa án yêu c ầu còn thiếu tinh th ần trách nhiệm với bị cáo, k ỹ năng hành ngh ề của luật sư bào chữa còn chưa đồng đều, dẫn đến tình trạng đưa ra những đề nghị không phù hợp; thậm chí còn

làm ảnh hư ởng đến quyền của bị can, bị cáo Thực tiễn hoạt động của luật

sư vẫn còn không ít trường hợp do không hiểu thấu đáo quyền và nghĩa vụ

mà pháp luật quy đ ịnh, nên đã không th ực hiện đúng quy ền và nghĩa v ụ của mình khi làm nhiệm vụ bào chữa cho bị can, bị cáo

Thứ ba, từ phía cơ quan TH TT: thực tiễn cho th ấy, ngư ời THTT đôi khi chưa đánh giá hết mặt tích cực khi có sự tham gia của luật sư trong quá trình giải quyết VAHS Một số người THTT đã không nh ận thức đúng v ề vị trí, vai trò c ủa luật sư, quan ni ệm luật sư chỉ là “thầy cãi” gây khó khăn cho hoạt động tố tụng nên không tôn tr ọng và thực hiện nghiêm những quy định của pháp luật để luật sư thực hiện nhiệm vụ bào chữa của họ Còn coi nhẹ, e dè, c ảnh giác khi nghe ý ki ến của luật sư, th ậm chí còn gây khó khăn cho hoạt động hành nghề của luật sư

Giải pháp hoàn thi ện hệ thống pháp luật về tố tụng hình sự

Một là, cần quy định cụ thể hơn về đối tư ợng bắt buộc phải có ngư ời bào

chữa: việc chỉ định ngư ời bào chữa được quy đ ịnh tại Điều 76 BLTTHS năm 2015: “1 Trong các trường hợp sau đây nếu người bị buộc tội…”, một trong những đi ều kiện chỉ định người bào chữa là chỉ khi ngư ời bị buộc tội, người đại diện hoặc người thân thích c ủa họ không mời ngư ời bào chữa Vì vậy, cơ quan có th ẩm quyền THTT c ần xác định thời điểm, hoàn cảnh và thời gian mà n gười bị buộc tội, ngư ời đại diện hoặc ngư ời thân c ủa

họ thuộc trư ờng hợp bắt buộc phải chỉ định mà không nhờ người bào chữa Mặt khác, trong quá trình xây d ựng các văn b ản pháp quy hư ớng dẫn thi hành BLTTHS năm 2015, ngo ại trừ người dưới 18 tuổi có giấy tờ khai sinh chứng minh, các trư ờng hợp ngư ời bị nhược điểm về thể chất hoặc nhược điểm về tâm thần sẽ được cơ quan có thẩm quyền THTT xác định thông qua việc cảm nhận trực quan hay ph ải chờ kết quả kết luận giám định Đối với

bị cáo có nhược điểm về tâm thần thì khó khăn nh ất là trư ờng hợp những nhược điểm này không phải bẩm sinh mà xuất hiện trong quá trình điều tra, xét xử vụ án Khi cơ quan THTT có nghi ng ờ về tình trạng tâm th ần của bị cáo thì các cơ quan này phải trưng cầu giám định theo Điều 206 BLTTHS năm 2015

Hai là, về thủ tục chỉ định luật sư làm ngư ời bào chữa: khi ngư ời bị buộc

tội thuộc trư ờng hợp phải chỉ định ngư ời bào chữa, cơ quan THTT ph ải yêu cầu hoặc đề nghị ĐLS phân công t ổ chức hành nghề luật sư cử luật sư tham gia bào chữa Tuy nhiên, trong thực tiễn tố tụng hình sự ở nước ta hiện nay

có một khoảng trống trong giai đo ạn từ khi thực hiện lệnh bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, bắt bị can, bị cáo để tạm giam cho đến khi các thủ tục nhờ người bào chữa chính thức được thực hiện phải mất một khoảng thời gian nhất định Trong giai đo ạn này, đã có trư ờng hợp bức cung, nhục hình xảy ra, tác đ ộng đến nhận thức, thái đ ộ khai báo, làm ảnh hư ởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp c ủa họ Xuất phát từ điều này, Liên đoàn Luật sư Việt Nam đã đề xuất Ban soạn thảo xem xét nghiên cứu xây dựng chế độ trực ban Luật sư

Ba là, tăng mức thù lao c ủa luật sư tham gia bào ch ữa khi đư ợc chỉ định

Mức thù lao của luật sư tham gia bào ch ữa sẽ do Tòa án thanh toán theo quy định tại Thông tư liên tịch số 191/2014/TTLT-BTC-BTP ngày

12/12/2014 của Bộ Tài chính và Bộ Tư pháp quy đ ịnh hư ớng dẫn về thù lao và thanh toán chi phí cho lu ật sư trong trư ờng hợp luật sư tham gia t ố tụng theo yêu cầu của cơ quan THTT Tuy nhiên, quy đ ịnh về mức thù lao chưa được bảo đảm, cách tính giờ làm việc trên một ngày của luật sư chưa hợp lý Do đó, cần có sự điều chỉnh phù h ợp theo kịp với sự phát triển chung của xã hội

Bốn là, nâng cao năng l ực của đội ngũ luật sư thuộc ĐLS thành ph ố Hà

Nội Cần thư ờng xuyên b ồi dư ỡng, nâng cao trình độ chuyên môn, giáo d ục chính trị, đạo đức nghề nghiệp, củng cố bản lĩnh cho đ ội ngũ luật sư, tạo điều kiện cho luật sư nghiên cứu, tiếp cận và cập nhật những kiến thức pháp luật để không ngừng hoàn thi ện kỹ năng hành ngh ề Ngoài ra, ĐLS thành phố Hà Nội cần tăng cư ờng kiểm tra, giám sát ho ạt động hành ngh ề của các luật sư, luật sư tập sự về việc tuân theo quy t ắc đạo đức nghề

nghiệp, phát hiện, xử lý nghiêm minh nh ững vi phạm thuộc thẩm quyền và kiến nghị cơ quan nhà nư ớc có thẩm quyền xử lý theo quy định của pháp luật, tăng cư ờng vai trò c ủa ĐLS thành ph ố Hà Nội với các tổ chức hành nghề của luật sư, phối hợp với Sở Tư pháp Hà N ội kiểm tra, giám sát các t ổ chức hành nghề luật sư, ho ạt động hành ngh ề của luật sư, nắm bắt kịp thời

và thay m ặt luật sư phản ánh, kiến nghị những thắc mắc trong ho ạt động hành nghề của mình trong quá trình tham gia bào ch ữa khi đư ợc chỉ định

Năm là, nâng cao năng lực nhận thức của cơ quan, người THTT: Đối với cơ

quan THTT phải nhận thức rõ việc luật sư tham gia bào c hữa cho b ị cáo tại phiên tòa xét xử khi đư ợc chỉ định đóng vai trò b ảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của bị cáo, đồng thời giúp cơ quan nhà nước giải quyết vụ án khách quan, toàn di ện và đúng pháp lu ật Bên cạnh đó, nh ững người THTT

cần đư ợc đào tạo, bồi dưỡng và tập huấn thư ờng xuyên nh ững kiến thức mới về pháp luật, nghi ệp vụ, kinh nghi ệm thực tế… Thay đổi nhận thức của một số những ngư ời THTT về vai trò, vị trí của luật sư khi đư ợc chỉ định bào chữa tại phiên tòa xét x ử các VAHS; phát đ ộng các phong trà o thi đua

có nội dung v ề đạo đức nghề nghiệp, tác phong s ống, làm việc nghiêm túc, lành mạnh, coi đây là cơ s ở đề xuất bổ nhiệm, miễn nhiệm

Chú thích:

1 Đoàn luật sư Thành phố Hà Nội Văn kiện Đại hội đại biểu Đoàn luật sư

thành phố Hà Nội lần thứ X, nhiệm kỳ 2020 – 2025

Tài liệu tham khảo:

1 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015

2 Thông tư liên tịch số 191/2014/TTLT-BTC-BTP ngày 12/12/2014 của Bộ Tài chính và Bộ Tư pháp quy đ ịnh hướng dẫn về thù lao và thanh toán chi phí cho luật sư trong trư ờng hợp luật sư tham gia t ố tụng theo yêu c ầu của

cơ quan tiến hành tố tụng