Phát triển cây dược liệu tại tỉnh lào cai theo hướng bền vững

- Xây dựng và phát triển khung lý thuyết phân tích phát triển cây dược liệutheohướng bền vững dựa trên khung lý thuyết về phát triển theo hướng bền vữngnôngnghiệpvàcácđặcđiểmriêngbiệt củ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠOTRƯỜNGĐẠIHỌC KINHTẾ QUỐC

HÀ NỘI -2019

LỜICAMĐOAN

Tôiđ ã đ ọ c vàh iể uv ề cách à n h v i viphạm s ự t r u n g th ực trong họ c thuật T ô i cam kết bằng danh dự cá nhân rằng bản luận án này do tôi tự thực hiện và không viphạmyêucầuvềsựtrungthựctronghọc thuật.

HàNội,ngày tháng năm2019

Nghiêncứusinh

TrầnHữuPhước

Tác giả xin chân thành cảm ơn tập thể cán bộ và giảng viên Khoa Kinh tế Pháttriển,Trường ĐạihọcKinhtếQuốcdDân đãnhiệttình hỗtrợtác giảtrongquátrình thực hiện luận án Đặc biệt, tác giá xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới giáo viên hướng dẫnPGS.TS Vũ Thành Hưởngvà TS.ĐinhT i ế n D ũ n g đ ã t ậ n t ì n h h ư ớ n g d ẫ n , h ỗ t r ợ

-v à động-v i ê n t á c gi ả trong q u á tr ìn h l à m luận án.T á c g i ả cũng x i n g ử i l ời cả m ơnc

LỜICAMĐOAN i

LỜICẢMƠN ii

MỤCLỤC iii

DANHMỤCTỪVIẾTTẮT vi

DANHMỤCBẢNG vii

DANHMỤCHÌNH x

LỜIMỞĐẦU 1

CHƯƠNG1T Ổ N G QUANNGHIÊNCỨU 10

1.1 Tổngquanvềcâydượcliệu 10

1.1.1 Kháiniệmcâydượcliệu 10

1.1.2 Phânbổcácloàicâydượcliệutựnhiên 11

1.1.3 Vaitròcủacâydượcliệuđốivớiđờisốngkinhtếvàxãhội 11

1.2 Tổngq u a n c á c n g h i ê n c ứ u n g o à i n ư ớ c v ề p h á t t r i ể n c â y d ư ợ c l i ệ u t h e o hướngbềnvững 13

1.2.1 Vềnộihàmphátt r i ể n câydượcliệutheohướngbềnvững 13

1.2.2 Vềtiêuchíđánhgiápháttriểncâydượcliệutheohướngbềnvững 16

1.2.3 Vềcácnhântốảnhhưởngđếnpháttriểncâydượcliệutheohướng bềnvững 17

1.3 Tổngq u a n c á c n g h i ê n c ứ u t r o n g n ư ớ c v ề p h á t t r i ể n c â y d ư ợ c l i ệ u t h e o hướngbềnvững 19

1.3.1 Vềnộihàmpháttriểncâydượcliệutheohướngbềnvững 19

1.3.2 Vềt i ê u chíđánhgiá 20

1.3.3 Vềcácnhântốảnhhưởng 21

1.3.4 CácnghiêncứuvềpháttriểncâydượcliệutạiLàoCai 22

1.4 Đánhgiátổngquancácnghiêncứuvàkhoảngtrốngnghiêncứu 24

Tiểukếtchương1 26

ỮNG 27

2.1 Kháiniệmcơbảnvềpháttriểnvàpháttriểntheohướngbềnvững 27

2.1.1 Kháiniệmvềpháttriển 27

2.1.2 Kháiniệmvềpháttriểntheohướngbềnvững 28

2.1.3 Kháiniệmvềpháttriểnnôngnghiệptheohướngbềnvững 30

2.2 Khungphântíchpháttriểncâydượcliệutheohướngbềnvững 38

2.2.1 Kháiniệmvàđặcđiểmcủacâydượcliệu 38

2.2.2 Pháttriểncâydượcliệutheohướngbềnvững 40

Tiểukếtchương2 51

CHƯƠNG3THỰ C TRẠNGPHÁTTRIỂNCÂYDƯỢCLIỆUTHEOHƯỚNGBỀNVỮ NGTẠITỈNHLÀOCAI 52

3.1 Thựctrạngpháttriểncâydượcliệutrênthếgiới 52

3.1.1 Nguồncungcâydượcliệutrênthếgiới 52

3.1.2 Tìnhhìnhtiêuthụvàxuấtnhậpnhậpkhẩucâydượcliệutrênthếgiới 53

3.1.3 Chuỗicungứngcâydượcliệu 54

3.1.4 Thựctrạngsuykiệtnguồndượcliệutưnhiêntrênthếgiới 55

3.2 ThựctrạngpháttriểncâydượcliệutạiViệtNam 56

3.2.1 Quảnlýnhànướcvềcâydượcliệu 56

3.2.2 TiềmnăngtàinguyêncâydượcliệutạiViệtNam 57

3.2.3 Vềbảotồnvàpháttriểnnguồngencâythuốc 58

3.2.4 Vềnuôitrồngvàthuháicâydượcliệu 59

3.2.5 Vềchếbiến,sảnxuất,kinhdoanhvàbuônbándượcliệu 65

3.2.6 Vềxuấtnhậpkhẩucâydượcliệu 65

3.3 ThựctrạngpháttriểncâydượcliệutheohướngbềnvữngtạitỉnhLàoCai 66

3.3.1 Kháiquátđiềukiệntựnhiên,kinhtếxãhộitạiTỉnhLàoCai 66

3.3.2 ThựctrạngpháttriểncâydượcliệutạiLàoCai 71

3.4 Đánhg i á c h u n g v ề t h ự c t r ạ n g p h á t t r i ể n c â y d ư ợ c l i ệ u t h e o h ư ớ n g b ề n vữngtạitỉnhLàoCai 134

3.4.1 Nhữngkếtquảđạtđược 134

3.4.2 Nhữngmặthạnchế 136

3.4.3 Nguyênnhâncủanhữnghạnchếtrongviệcpháttriểntheohướngbềnvữngcâydư ợcliệutạitỉnhLàoCai 138

Tiểukếtchương3 140

CHƯƠNG4ĐỊNHHƯỚNGVÀGIẢIPHÁPPHÁTTRIỂNCÂYDƯỢCLIỆUTHEOHƯ ỚNGBỀNVỮNGTẠIT Ỉ N H LÀOCAI 142

4.1 Quanđ i ể m v à đ ị n h h ư ớ n g p h á t t r i ể n c â y d ư ợ c l i ệ u t h e o h ư ớ n g b ề n v ữ n g đếnnăm2030 142

4.1.1 QuanđiểmvàđịnhhướngpháttriểncâydượcliệutheohướngbềnvữngcủaViệtN am 142 4.1.2 QuanđiểmvàđịnhhướngpháttriểncâydượcliệutheohướngbềnvữngcủatỉnhLà oCai 144 4.1.3 Quanđiểmvàđịnhhướngpháttriểncâydượcliệutheohướngbềnvữngcủaluậnán 146 4.2 Cácgiảiphápnhằmpháttriểncâydượcliệutheohướngbềnvữngtạitỉnh LàoCai 147

4.2.1 Nhómg i ả i p h á p v ề c h í n h s á c h 147

4.2.2 Nângcaonănglựccủangườisảnxuất-kinhdoanhcâydượcliệu 151

4.2.3 Pháttriểnthịtrườngđầura 152

4.2.4 Xâydựngmôhìnhquảnlýcâydượcliệudựavàocộngđồng 153

4.2.5 Nângcaovaitròcủanhànướctrongpháttriểncâydượcliệutheohướngbềnvữ ng 156 4.3 Cáckiếnnghị 157

4.3.1 ĐốivớiChínhphủ 157

4.3.2 ĐốivớicácBộ 158

Tiểukếtchương4 161

KẾTLUẬN 162

DANHMỤCCÁCCÔNGTRÌNHKHOAHỌCĐÃCÔNGBỐCỦATÁCGIẢ.164TÀILIỆUT HAMKHẢO 165

PHỤLỤC 175

Bảng1:Tómtắtthôngtinvềđốitượngphỏngvấncủaluậnán 5

Bảng2:ThốngkêsốhộtrồngArtisovàĐươngquytạicáchuyện,LàoCai 6

Bảng2.1:Cáctiêuchímôitrườngđánhgiánôngnghiệptheohướngbềnvững 32

Bảng2.2:Nhómtiêuchíkinhtếđánhgiápháttriểnnôngnghiệptheohướngbềnvững 32

Bảng 2.3:Nhómtiêuchíxãhộiđánhgiápháttriểnnôngnghiệptheohướngbềnvững 33

Bảng2.4:Nhómnhântốđịalývàtựnhiên 34

Bảng2.5:Nhómnhântốthuộcvềchủthểsảnxuất 36

Bảng2.6:Nhómnhântốvềchínhsáchvàthểchế 36

Bảng2.7:Tổnghợpcáctiêuchíđánhgiápháttriểncâydượcliệutheohướng 44

Bảng2.8:Cácnhântốtácđộngđếnpháttriểncâydượcliệutheohướngbềnvững 48

Bảng3.1:Nướcxuấtkhẩuvànhậpkhẩucâydượcliệulớnnhấtthếgiới 54

Bảng3.2:Cáccơquannhànướcthamgiaquảnlýnướccâydượcliệu 56

Bảng3.3:Thốngkêphânbổsốloàidượcliệuởcácđịaphươngtrêncảnước 57

Bảng3.4:SảnlượngkhaithácmộtsốcâydượcliệuởViệtNam 60

Bảng3.5:Danhmụcmộtsốdượcliệuđượctrồngtạiđịaphương 61

Bảng3.6:Hiệntrạngcácvùngtrồngdượcliệu 62

Bảng3.7:Danhsáchcáccâydượcliệunuôitrồngtheonguyêntắc,tiêuchuẩn“Thựchànhtốtt rồngtrọtvàthuháicâythuốc”(GACP) 63

Bảng3.8:Diệntíchđịahìnhởđộcaotươngđốisovớimựcnướcbiểnc ủ a tỉnhLàoCaichiath eocáchuyện 67

Bảng3.9:Mộtsốchỉtiêukinhtếvĩmôgiaiđoạn2014-2018củatỉnhLàoCai 68

Bảng3.10:Thốngkêdiệntíchcanhtác(ha)phântheonhómcâycủatỉnhLàoCaigiai đoạn2010-2017 69

Bảng3.11:DiệntíchcanhtácdượcliệutheoloạicâytạitỉnhLàoCai 72

Bảng3.12:Tổnghợptiềmnăngđấtđaicókhảnăngpháttriểnsảnxuấtcâydượcliệuhànghóat ỉnhLàoCai 73

Bảng3.13:DiệntíchtrồngcâydượcliệucủacáchuyệntrênđịabàntỉnhLàocaigiai đoạn2012-2018 77

Bảng3.14:Cơcấucâydượcliệutínhtheodiệntíchđấttrồnggiaiđoạn2012-2017 82

Bảng3.16:Tìnhhìnhsơchế,bảoquản,chếbiếncâydượcliệut r ê n địabàntỉnhLàoCainăm 2015 87

Bảng3.17:Hiệuquảkinhtếmộtsốchủngloạicâydượcliệuhànghóat r ê n địabàntỉnhLào Cainăm2015 90

Bảng3.18:Mộtsốtiêuchíduytrìvàbảotồntại03khubảotồntạitỉnhLàoCai 93

Bảng3.19.MộtsốtiêuchívềduytrìvàbảotồnrừngtạitỉnhLàocai 94

Bảng3.20.TỷlệtăngdiệntíchcanhtáccâydượcliệutạitỉnhLàoCaigiaiđoạn2012-2018 95

Bảng3.21.NăngsuấttrungbìnhcủacâyActisovàcâyĐươngquytạiHuyệnBắcHà(2010-2016) 96

Bảng2.22:ThốngkêtổngthunhậpròngtrungbìnhVNĐ/ 1hacủacâyĐươngquyvàActisotạiLàoCainiênvụ2017-2018 97

Bảng2.23:Tỷlệhộnghèocủacác06huyệntrồngdượcliệulớnnhấttỉnhLàoCai 98

Bảng3.24:SốviệclàmmớiđượctạoratừcâydượcliệuhàngnămcủaTỉnhLàoCainăm2017 .99

Bảng2.25:Cáctiêuchímôitrườngtrongpháttriểncâydượcliệutheohướngbềnvữngtại tỉnhLàoCai 100

Bảng3.26:Tổnghợpcáctiêuchíđánhgiápháttriểncâydượcliệutheohướngbềnvữngtạitỉnh LàoCai 102

Bảng3.27:DanhmụccácloàicâydượcliệuphùhợpvớiđiềukiệntựnhiêntạitỉnhLàoCai .104

Bảng2.28:Tổnghợpcácnhóm,loạiđấttỉnhLàoCai 105

Bảng2.29:PhânhạngmứcđộthíchhợpđấtđaichocâySanhântím 106

Bảng2.30:PhânhạngmứcđộthíchhợpđấtđaichocâyĐươngquy 106

Bảng2.31:PhânhạngmứcđộthíchnghitheodiệntíchđấttạicáchuyệntạiLàoCai 107

Bảng3.32:Chúthíchvàcáchđocácbiếntrongphươngtrình(1),(2),(3),(4),(5) 110

Bảng3.33:Thốngkêmôtảcácbiến 111

Bảng3.34:KếtquảhồiquyOLSvớilệnhrobustcủacácphươngtrình1,2,4,5vàhồiquyLogi sticcủaphươngtrình3đ ố i vớicâyĐươngquy 114

Bảng3.35:KếtquảhồiquyOLSvớilệnhrobustcủacácphươngtrình1,2,4,5vàhồiquyLogist iccủaphươngtrình3đốivớicâyActiso 115

Bảng3.36:Matrậntươngquancủacácbiếntrongphươngtrình1đốivớicâyĐươngquy 116Bảng3.3 7:Matrậntươngquancủacácbiếntrongphươngtrình2đốivớicâyĐươngquy 116Bảng3.38:Matrậ ntươngquancủacácbiếntrongphươngtrình3đốivóicâyĐươngquy 117Bảng3.39:Matrậntươngq uancủacácbiếntrongphươngtrình4đốivớicâyĐươngquy 117Bảng3.40:Matrậntươngquancủac ácbiếntrongphươngtrình5đốivớicâyĐươngquy 117Bảng3.41:Matrậntươngquancủaphươn

gtrình1đốivớicâyActiso 118

Bảng3.42:Matrậntươngquancủaphươngtrình2đốivớicâyActiso 118

Bảng3.43:Matrậntươngquancủaphươngtrình3đốivớicâyActiso 118

Bảng3.44:Matrậntươngquancủaphươngtrình4đốivớicâyActiso 119

Bảng3.45:Matrậntươngquancủaphươngtrình5đốivớicâyActiso 119

Bảng3.46:Kếtquảhồiquysaukhắcphụckhuyếttậtcủacácphươngtrình(1),(2),(3),(4), (5)đốivớicâyĐ ư ơ n g quyvàcâyActiso 120

Bảng3.47:SựthamgiacủadoanhnghiệptrongsảnxuấtvàtiêuthụcâydượcliệutạiLàocai .127

Bảng3.48:SựthamgiacủacáccơsởYHCTtrongtiêuthụcâydượcliệutạitỉnhLàoCai128 Bảng3.49.Tỷlệkhámbệnhbằngyhọccổtruyềntrêntổngsốlượtkhámbệnhcủacảnướcv à s ốlượtngườikhámbệnhbằngYHCTnăm2015sovớinăm2010 129

Bảng3.50:Cácnhântốtácđộngđếnpháttriểncâydượcliệutheohướngbềnvững 132

Hình1.1:Sảnphẩm/lĩnhvựcsửdụngcâydượcliệu 10

Hình1.2:Sốloàicâydượcliệuvàtỷlệphầntrămsốloàicâydượcliệutrêntổngsốloàithựcvật ởcácquốcgiacónhiềuloàicâydượcliệunhấttrênthế giới 11

Hình2.1:SơđồPTTHBVtheoquanđiểmcủathếgiới(UNESCO) 28

Hình2.2:NộihàmcủaPTTHBVtheoquanđiểmcủaViệtNam 29

Hình2.3:KhungphântíchpháttriểntheohướngbềnvữngcâydượcliệutạitỉnhLàoCai 50

Hình3.1:Chuỗicungứngcâydượcliệu 55

Hình3.2:CơcấukinhtếcủatỉnhLàoCaigiaiđoan2010-2018 69

Hình3.3:TỷlệhộnghèocủaLàoCaigiaiđoạn2006-2017 98

Hình3.4:NhucầuchitiêutiềnthuốcbìnhquântrênđầungườiquacácnămcủaViệtnam(đơn vị:USD/người/năm) 129

Hình4.1:Môhìnhquảnlýcâydượcliệudựavàocộngđồng 155

ư ợ c N ế u tính trên đơn vị số loài, tiêu dùng dược liệu chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng nhu cầukhaithácnguồntàinguyênthiênnhiêncủathếgiới(Leaman,2008).

Tạin h i ề u n ư ớ c đ a n g p h á t t r i ể n , c â y d ư ợ c l i ệ u đ ó n g v a i t r ò q u a n t r ọ

n g t r o n g việc chăm sóc sức khỏe của người dân Trong nhiều trường hợp, đây là phương thứcchữa bệnh có hiệu quảduy nhất trong khi các phương thức y tế khác khó tiếp cận hoặcđắt đỏ Theo ước tínhcủa WHO (2008), 80% dân số ở Châu Phi và Châu Á phụthuộcphầnlớnvàocácloạithảodượcđểchữabệnh.Tínhđếnnăm2014,trêntoànthếgiớicó 18.226 cơ sở chữa bệnhy học dânt ộ c c ổ t r u y ề n , c u n g c ấ p d ị c h v ụ

c h ă m s ó c s ứ c khỏe cho 80% dân số trên toàn cầu (WHO, 2014) Hầu hết các loàidược liệu được sửdụng trong y học dân gian và việc mua bán dược liệu thường được

địaphương,t r o n g p h ạ m v i q u ố c g i a ( H a m i l t o n , 2 0 0 4 ; M a r s h a l l , 2 0 1 1 )

T h ị t r ư ờ n g c â y dượcliệutạicácđịaphương đãvàđangmanglạichongườinôngdânbảnđịanhữngcơhộisinhkếtiềmnăng,giúphọcóthểđadạngdanhmụccâytrồngcủamình

ViệtNamlàquốc g i a đượcđ á n h g i á caovềtiềm n ăn g c â y d ư ợ c l i ệ u v ới mộtkhotàngtrithứctruyềnthốngvềyhọccổtruyềnphongphú.TheothốngkêcủaBộytế(2016), Việt Nam có khoảng 4.000 loài thực vật có công dụng làm thuốc Thực tếởnhiềuđịaphương ch o thấyc ây dược liệu đó ng góp gi á trịkinh t ế caoch o ngườidânđịaphương so vớicác cây nông nghiệp khác, góp phần lớn trongcôngc u ộ c x ó a

đ ó i giảm nghèo Nhiều địa phương đang tiến hành chuyển dịch cơ cấu cây trồng sangcáccây dược liệu Tuy nhiên việc nuôi trồng dược liệu và thu hái trong nước mới đápứngnhu cầu sử dụng ở mức thấp (khoảng 20-25%), còn lại phải nhập khẩu từ TrungQuốckhông rõ nguồn gốc, không quản lý được làm ảnh hưởng xấu đến thương hiệu củacáccâydượcliệutrongnước.Mặtkhácviệcquyhoạchvùngnguyênliệukhôngđồngbộ,

quy mô nhỏ lẻ, kỹ thuật chăm bón thu hái, thu mua không hợp lý dẫn đến chấtlượngkémvàgiáthànhcao.Hơnnữanguồntàinguyêndượcliệuđangđứngtrướcnguycơcạnkiệt, n h i ề u lo ài c ó t hể b ị tuyệtc h ủ n g dẫ n đ ế n nh iề u t h á c h t hứ c c h o sựph

át t r i ể n bền vững của ngành.T r ư ớ c y ê u c ầ u c ấ p b á c h c ủ a n g à n h d ư ợ c

l i ệ u , C h í n h P h ủ ( 2 0 1 3 ) đã phê duyệ quyết định 1976 ngày 30 tháng 10

năm 2013 về“Quy hoạch tổng thể pháttriển dược liệu đến năm 2020 và định hướng năm 2030”nhằm đưa ra các định hướngphát triển chung cho ngành Một trong những

nội dung quan trọng của quy hoạch đó làtìm ra hướng đi nhằm phát triển cây dược liệu

vùngnguyênl i ệ u d ư ợ c l i ệ u c ủ a c ả n ư ớ c t r o n g q u y h o ạ c h t ổ n g t h ể , T â y B ắ c l à

m ộ t t r o n g nhữngv ù n g đ ư ợ c ư u tiêndo c ó điều k i ệ n v ề t h ổ n h ư ỡ n g v à k h í h ậu rất ph

ù hợp v ới việc trồngcác loại cây thuốc quýnhư tam thất,ý dĩ,nhânsâm,t r o n g đ ó

L à o C a i l à một trong những tỉnhđ i đ ầ u H i ệ n n a y t ỉ n h đ ã c ó q u y h o ạ c h

c h i t i ế t p h á t t r i ể n d ư ợ c liệu tại địa phương và việc canh tác dược liệu mặc

dù còn rất nhiều khó khăn nhưng đãđạt được một số kết quả khả quan Bên cạnh đó LàoCai là một tỉnh có điều kiện tựnhiên, thổ nhưỡng và khí hậu rất phù hợp để phát triển

khíacạnhb ả o t ồ n v à c a n h t á c c â y d ư ợ c l i ệ u C h í n h v ì v ậ y , t á c g i ả c h ọ n L à o C a

i l à m ộ t trườnghợpđiểnhìnhđểnghiêncứu

Vềm ặ t lý l u ậ n , c á c công t r ì n h nghiên c ứ u v ề c â y dược l i ệ u t r ê n t h ế giới ch

ủ yếutậptrung môtảvềđặcđiểm, chủngloạivàsựđadạnghaythốngkê vềsốlượng củ

a các loài cây dược liệu Các công trình nghiên cứu một cách cụ thể về sự phát triểnbền vững của cây dược liệu hầu nhưkhông có Chỉ có một số ít công trình đưa ra cáchàm ýchính sáchhoặc các gợi ý dựatrênthực trạng của cây dược liệu,chưa cóm ộ t công trình nào áp dụng một cách cụ thểcác tiêu chí và các nhân tố của khung lýthuyếtphátt r i ể n b ề n v ữ n g đ ể đ á n h g i á m ộ t c á c h t o à n d i ệ n v à t ì m r a c á c n g u y ê n

Đểthựch i ệ n m ụ c t i ê u trên, t á c giảt i ế n hành c á c công việc nghiên cứu c ụ t h

ể sauđây:

- Xây dựng và phát triển khung lý thuyết phân tích phát triển cây dược liệutheohướng bền vững dựa trên khung lý thuyết về phát triển theo hướng bền vữngnôngnghiệpvàcácđặcđiểmriêngbiệt củacâydượcliệu.

- Dựa trên các tiêu chí của khung phân tích phát triển cây dược liệu theohướngbền vững, luận án đưa ra các kết quả đạt được và các hạn chế của thực trạng pháttriểncâydượcliệutheohướngbềnvữngtạitỉnhLàoCai

- Đánh giá tác động của các nhân tố đến thực trạng phát triển theo hướngbềnvững của cây dược liệu trên địa bàn tỉnh Lào Cai thời gian qua, để tìm ra cácnguyênnhâncủacác hạnchế

- Về không gian: Tác giả chọn Lào Cai là một trường hợp điển hình chonghiêncứu củamình do Lào Cai có điềukiện tự nhiênvàt h ổ n h ư ỡ n g r ấ t

p h ù h ợ p v ớ i c â y dược liệu Bên cạnh đó, Lào Cai có lịch sử trồng cây dược liệulâu đời.Cây dược liệunơi đâyrất gần gũi vàthân thiệnvới người dânb ả n đ ị a ,

t r o n g đ ó c ó n h i ề u l o ạ i c â y dược liệu và bài thuốc dân gian đã được pháttriển thành hàng hóa Hiện nay tỉnh LàoCai đã hoàn thành quy hoạch chi tiết phát triểndược liệu từ nay đến năm 2020 và địnhhướng năm 2030 Có thể nói, tỉnh Lào Cai làmột trường hợp điển hình cho phát triểncâydượcliệuvùngTâyBắcvà ViệtNam

- Về thời gian: Đối với số liệu thứ cấp, tác giả chọn thời gian nghiên cứu từnăm2012-

2018dosốliệuvềcâydượcliệutạitỉnhLàoCaichỉmớibắtđầuđượcthốngkêtừ năm 2012.Đối với số liệu sơ cấp, tác giả tiến hành khảo sát điều tra cho niên vụ2017-2018đốivớicâyActisovàcâyĐươngquy

4 Phươngphápnghiêncứu

4.1 Phươngphápthuthậpsốliệu

a Sốliệuthứcấp

Nguồn số liệu thứcấp đượcthuthập qua báocáothốngk ê c ủ a B ộ y t ế ,

V i ệ n dược liệu TƯ, Cục y học cổ truyền, Ủy ban nhân dân tỉnh Lào Cai, Sở y tế LàoCai, sởNôngnghiệptỉnh Lào Cai,phòng nôngnghiệpcác huyện, cácdự ánt r ồ n g c â y

d ư ợ c liệu, các báo điện tử Số liệu của các công trình nghiên cứu khoa học về cây dược liệu.Các số liệu về quốc tế đượcthu thập từ Tổ chức y tế thế giới, Ủy ban về lương thực vànông nghiệp quốc tế (FAO),các công trình nghiên cứu trước đây về cây dược liệu trênthếgiới…

t ồ n t h i ê n nhiênB á t X á t , c h i c ụ c k i ể m l â m T á c g i ả c ũ n g p h ỏ n g v ấ n c á c c h u y ê

n g i a t h u ộ c c á c công ty dược liệu như côngt y T r a p h a c o L à o C a i , c ô n g t y c ổ

p h ầ n d u l ị c h v à d ư ợ c phẩm Sơn Lâm, Công ty cổ phần Sao Thái Dươngvàcông ty cổ phần đầu tư và pháttriển Tài Nguyên Xanh.Bên cạnh đó tác giả phỏng vấnnhững người thu mua và buônbán dược liệu tự nhiên tại các chợ tại tỉnh Lào Cai vàphỏng vấn các hộ nông dân cũngnhư các nhân viên khuyến nông để bổ sung các thông

án(danhsáchcác cánhânphỏngvấnđượctrìnhbàytrong phầnphụlục1).Bảng 1tómtắtthôngtinvềcácđốitượngphỏngvấncủaluậnán

Ví dụ tổng thể số hộ trồng cây Actiso tại tỉnh Lào cailà 668ta cho phépnghiêncứu chỉ sai số 8% và độ tin cậy là 95% thì ta cần phải gửi bảng hỏi đến tổng số

hộ theocông thức trên là 127 hộ Tương tự như vậy với 452 hộ dân trồng Đương quytrên địabàn tỉnh Lào Cai, theo công thức trên ta cần phải gửi 116 phiếu khảo sát tới các

hộ dântrồng Đương quy Như vậy, tổng hợp ít nhất 243 phiếu được điền đầy đủ thôngtin cầnđược thu về Để thực hiện cuộc khảo sát trên tác giả phát đi 250 phiếu điều trabao

gồm130phiếukhảosátđốivớicâyĐươngquy.Bộkhảosátnàyđượctiếnhành ởHuyệnBắc Hà tại các xã Na Hối, Bản Già và Lùng Phình 120 phiếu được phát đến cho các hộtrồng Actiso ở Sa Pa Và Bắc

Hà trong đó 50 phiếu được phát cho các hộ trồng Actiso ởBắcHà và70phiếu cònlạiđượcphátchocáchộtrồngActisotạithịtrấnSapa

Cáchộ đượclựachọn ngẫu nhiên Phiếu điềutrađượcđưađ ế n c á c h ộ

t r ồ n g dược liệu bởi các nhân viên khuyến nông Do các hộ nông dân trồng cây dượcliệu chủyếu làcác hộ dân tộct h i ể u s ố , t r ì n h đ ộ v ă n h ó a t h ấ p , c ó

n h i ề u n ơ i k h ô n g b i ế t đ ọ c n ê n các nhân viên khuyến nông sẽ giúp giảithích các câu hỏi trong bảng hỏi, phỏng vấn hộnôngdânvàđiền thôngtinvàobảnghỏi(phụlục2)

603010

452

Đượctrồngở07/13xãNaHối,LùngPhình,BảnGià,Tả Chải,Nậm Mòn, Lầu Thí Ngài, Thải Giàng PhốThịtrấnSapavàTảphìn(02xã/thịtrấn/15xã)05xãtrên15xãbaogồmYtý,Pachèo,N ậ m Phung, ĐềnThàng,TrịnhTường

3/12xãbaogồmSánChải,Simatcai,NánSín02/

15xã:LiêmPhú,NậmTha01/10xã:XãLaPhánTẩn

2 HuyệnSapa 350 04xãvàthịtrấntrên15xãbaogồmThịtrấnsapa,

Tàphìn,Sapả,SanSảHồ

Nguồn:ỦybannhândântỉnhLàoCai,2017

4.2 Phươngphápphântíchsốliệu

Phương pháp phân tích định tính được dùng để mô tả và phân tích đặc điểmvềthực trạng phát triển cây dược liệu tại Thế giới, Việt Nam và tỉnh Lào Cai, đồngthờithăm dò và thiết kế thang đo các tiêu chí và nhân tố cho khung phân tích phát triểncâydượcliệu theohướngbềnvững Cụthể,t á c giảsửdụngphương phápphỏng vấnsâuvà nghiên cứu tình huống để phân tích định tính các vấn đề nghiên cứu của luận án.Phỏng vấn sâu được sử dụng đểtìm hiểu chuyên sâu về chủ đề nghiên cứu như chínhsách cho cây dược liệu, thực trạngsản xuất cây dược liệu, thực trạng bảo tồn cây dượcliệu, quy trình canh tác, các khókhăn và thách thức khi canhtácc â y d ư ợ c l i ệ u … Phỏng vấn sâu được tiến hành đốivới các chuyêngiatrong lĩnh vựcdượcl i ệ u , n h à hoạch định chính sách, hộ nông dân

và các doanh nghiệp Tùy thuộc vào đối tượngvàchủđềphỏngvấn,tácgiảchuẩnbịdanhmụccáccâuhỏivàtiếnhànhphỏngvấncácđốit ư ợ n g p h ỏ n g v ấ n t ạ i n ơ i h ọ c ô n g t á c h o ặ c s i n h s ố n g N ộ i d u n g c u ộ c p h ỏ n

g v ấ n đượcghiâmcósựchophép củangườiđượcphỏng vấn Sauđótácgiảtiến hà n

h gỡbăngvàphântíchdữliệuphỏngvấn.Phươngphápnghiêncứutìnhhuốngcũngđượctácgiảsửdụngcholuậnán.DựatrênthựctếnuôitrồngdượcliệuởtỉnhLàoCai,tácgiả tiến hành phân tích và so sánh 02 loại cây điển hình là Actiso và Đương quy tại02huyệnt r ồ n g d ư ợ c l i ệ u đ i ể n h ì n h l à S a p a v à B ắ c H à H a i t r ư ờ n g h ợ p đ i ể n h

ì n h n à y được phân tích sâu để từ đó đưa ra những phân tích toàn diện có tính khái quát đốivớipháttriểncâydượcliệutạitỉnhLàoCai theohướngbềnvững

Tác giảsử dụngphươngphápphântích hồi quyđa nhântố để phânt í c h m ố i quan hệthống kê giữa các nhân tố thuộc chủ thể sản xuất và các tiêu chí về nângcaohiệuquảsảnxuấtvàtiêuchímôitrường Hồiquytuyếntính (linearregression)đượcsửdụngđốivớicácbiến liêntục Hồiquylogisticđượcsửdụngđểphân tíchcácdữliệu phân tổ (categorical data) Các kiểm định về giả thiết của hồi quy cũng được thựchiện để đảm bảo rằng phươngpháp phân tích hồi quy đa biến không vi phạm các giảthiết của hồi quy ví dụ như đacộng tuyến (kiểm định bằng Pearson correlation test) vàphương sai sai số thay đổi(khắc phục bằng lệnh robust) Luận án sử dụngkiểm địnhHosmer-Lemeshowđ ể k iể m trasựph ùh ợ p c ủ a môhìnhhồi q uy Lo gi st ic đố iv ớ i d ữ

l u ậ n á n x á c đ ị n h theo3 nộ i d u n g :(i) d u y t r ì , b ả o t ồ n v à m ở r ộ n g q u y m ô d iệ nt íc h vàc h ủ n g l o ạ i cây dượcliệu;

(ii)Nângcaohiệuquảsảnxuấtcâydượcliệu;(iii)tăngcườngsựtácđộnglan toả tích cựccủacâydượcliệu đếnkinh tế,xã hội và môit r ư ờ n g c ủ a đ ị a p h ư ơ n g phát triểncây dược liệu Các tiêu chí đánh giá và yêu cầu bảo đảm tính bền vữngcũngđượcxácđịnhtheo3 gócđộtrên

Thứ hai,qua phân tíchc á c t i ê u c h í p h á t t r i ể n c â y d ư ợ c l i ệ u

t h e o h ư ớ n g b ề n vững,luận án chỉ rađ ư ợ c c á c b i ể u h i ệ n b ề n v ữ n g

t r o n g p h á t t r i ể n c â y d ư ợ c l i ệ u t r ê n địa bàn tỉnh Lào Cai: (i) Số diệntích (ha) được quy hoạch trong các khu bảo tồn thiênnhiên ngày càng tăng và tỷ lệ sốcây sách đỏ được bảo tồn nguyên vị trong các khubảotồnlớn,quymôdiệntíchcanhtáccâydượcliệutăngquacácnăm;(ii)Sovớicácloàicâynông nghiệp khác,cây dược liệu mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều lần; (iii) Pháttriển cây dược liệu góp phần tích cực đến giảm

Câydượcliệuthânthiệnhơnvớimôitrườngsovớicâylúavàcâyngô

Thứba,Luậnánđãpháthiệnđươcnhữngbiểuhiệnkhôngtíchcựctrongpháttriểncâydượcliệuđứngtrêngócđộpháttriểnbềnvững:(i) Côngtácbảotồn câydượcliệutựnhiên còn nhiều hạn chế, số lượng cácloài trong sách đỏ được bảo tồn thành công cònthấp, diện tích đất để trồng cây dược liệu hàng năm ít, nhỏ

Chip h í sảnx u ấ t b a n đ ầ u c h o c â y d ư ợ c l i ệ u c a o h ơ n s o v ớ i c á c c â y t r ồ n g t r u y ề n t

h ố n g k h á c

(lúa,ngô), trong khi đó, các sản phẩm dược liệuchủyếu chế biến thôr ồ i x u ấ t

b á n g i á trịki nh t ế t h ấ p v à c h ư a p h á t hu yđ ư ợ c h i ệ u quả c ủ a chuỗig i á t r ị câ y d ư ợ

c l i ệ u ;

( ii i) Thunhậpvàđờisốngcủanhiềuhộdân,đặcbiệtlàcáchộdânđồngbàomiềnnúicaot

ừ cây dược liệu chưa thực sự ổn định; (iv) Mộts ố h i ệ n t ư ợ n g g â y h ạ i m ô i t r ư ờ n g

c ủ a địaphươngdohậuquảpháttriểncâydượcliệungàycàngcóxuhướnggiatăngnhư:xóimònchất đất,ảnhhưởngkhôngtích cựcđếnmôitrường sinhthái trongquátrìnhsử dụng thuốc bảo vệ thực vật, phân bón hoá học tràn lan hoặc sau khi thu hoạch câydượcliệukhôngcóphânhuỷráctậptrung

Thứt ư , L u ậ n á n đ ã c h ỉ r a c á c n g u y ê n n h â n d ẫ n đ ế n n h ữ n g h ạ n c h ế t r o n g v i ệ c p

h á t triển cây dược liệu theo hướng bền vững tại tỉnh Lào cai bao gồm: (i) nguyên nhânliênquanđếnchínhsáchđấtđai,tíndụngvàđầutưchokhoahọckỹthuật,cơsởhạtầng;(ii) nguyên nhân liên quan đến năng lực của chủ thể sản xuất và kinh doanh câydượcliệu;

(iii)nguyênnhânliênquanđếnliênkếttrongsảnxuấtvàtiêuthụcâydượcliệu;(iv)nguyênnhânliênquanđếnthịtrườngđầura;

Thuốc thảo dược Thuốc mới

Sản phẩm trung gian cho SX thuốc tây dược

Y học cổ truyền Cây dược liệu Trà thảo dược

Sản phẩm phụ công nghiệp và hóa dược

Thuốc nam

CHƯƠNG1 TỔNGQUANNGHIÊNCỨU 1.1 Tổngquanvềcâydượcliệu

1.1.1 Kháiniệmcâydượcliệu

TheoLuật Dượcnăm2016“dượcliệu là nguyênliệu làm thuốccónguồngố

c tự nhiên từ thực vật, động vật, khoáng vật và đạt tiêu chuẩn làm thuốc” Như vậy

sự suy thoái về môi trường sống của chúng đang đe dọa nhiều loài cây dược liệutựnhiên Vì vậy việc nuôi trồng cây dược liệu đang trở thành một xu hướng đa dạnghóakhảthiđốivớingườinôngdânvìnhucầutăngcaotạonênnhiềucơhộigiaothươngvàdođóthunhậpmanglạitừviệccanhtáccâydượcliệukhátiềmnăng.

1.1.2 Phânbổcácloàicâydượcliệutựnhiên

Hiện nay có khoảng 60.000 loại cây dược liệu được sử dụng trên toàn thếgiới.Tuy nhiên việc phân bổ các loài cây dược liệu lại không đồng đều ở các khu vực.TrungQuốcvàẤnĐộlàhaiquốcgiacónhiềuloàicâydượcliệutựnhiênnhấtthếgiớiv ới

11.146loàiởTrungQuốcvà7.500loàiởẤnĐộ,tiếptheolàColombia,NamPhi,Mỹvà16 quốc gia khác(Hình 1.2) Châu Âu có khoảng 1.300 loài dược liệu (Chen và cộng sự,2016) Nếu tính theo tỷ lệ phần trăm số loài cây dược liệu trên tổng số loàithực vật thìẤnĐộcótỷlệphầntrămsốloạidượcliệutrêntổngsốloàithựcvậtlớnnhất(44%)

Hình1.2:Sốloàicâydượcliệuvàtỷlệphầntrămsốloàicâydượcliệutrêntổngsốloàith ựcvậtởcácquốcgiacónhiềuloàicâydượcliệunhấttrênthếgiới

p h o n g p h ú v à đ ồ s ộ Ư ớ c t í n h c ó k h o ả n g 5 0 0 0 0 - 7 0 0 0 0 l o ạ i c â y d ư ợ c l i ệ u

(tươngđương với cứ 6 loài thực vậtthì có 01loàidượcl i ệ u ) đ ư ợ c s ử d ụ n g

t r o n g c ả y học truyền thống và y học hiện đại trên toàn thế giới Và ngày càng nhiều loài dược liệuđóng vai trò quantrọng đối với thị trường mỹ phẩm và thực phẩm chức năng có nguồngốc từ thực vật vàcác sản phẩm y tế khác Nếu tính trên đơn vị số loài, tiêu dùng dượcliệu chiếm tỷ trọnglớn nhất trong tổng nhu cầu khai thác nguồn tài nguyên nhiên nhiêncủathếgiới(Leaman,2008)

Ngày nay, ở nhiều nước đang phát triển và các nước đang chuyển đổi, câydượcliệu đóng vai trò quan trọng trong việc chăm sóc sức khỏe của người dân Trongnhiềutrường hợp, đây là phương thức chữa bệnh có hiệu quả duy nhất trong khi cácphươngthức y tế khác khó tiếp cận hoặc đắt đỏ Theo ước tính của WHO (2008), 80%dân số ởChâu Phi và Châu Á phụ thuộc phần lớn vào các loại thảo dược để chữa bệnh.Tính

đếnnăm2014,trêntoànthếgiớicó18.226cơsởchữabệnhyhọcdântộccổtruyền,cungcấpdịchvụchămsócsứckhỏecho80%dânsốtrêntoàncầu(WHO,

2014).Hầuhếtcácloàidượcliệuđượcsửdụngtrongyhọcdângianvàviệcmuabándượcliệuthườngđượcthựchiện ở cấp địa phương, trong phạm vi quốc gia (Marshall, 2011; Hamilton, 2004).Thịtrườngcâydượcliệutạicácđịaphươngđãvàđangmanglạichongườinôngdânbảnđịanhữngcơhộisinhkếtiềmnăng,giúphọcóthểđadạngdanhmụccâytrồngcủamình

Hiện nay có khoảng 3.000 loài cây dược liệu được mua bán toàn cầu TheoBanthưkývềđadạngsinh họccủaLiên hợpquốc, tổng giátrịkimngạchx uấ t khẩucủacây dược liệu trên toàn cầu là 1,2 tỷ USD (tính theo giá trị khai báo hải quan) Consốthựctếcó thểlớn hơnkhitính theo giábántrênhóa đơn Hơn30%lượng thuốc bántrênt oà n t h ế g i ớ i c ó n g u ồ n g ốc t ừ câyd ư ợ c liệu (FAO , 2 0 0 5 ) Khoảng h ơ n 10 0l

o ài dược liệu được sử dụng trong sản xuấtthuốc tây y Nổi tiếng như hợp chất chống ungthư đượcchiết xuất từ cây Thông đỏ (Taxus brevifolia) và các chấtt ổ n g h ợ p h ó a

t h ự c vậtt ừ c â y G i á n g h ư ơ n g ( P t e r o c a r p u s ) đ ư ợ c d ù n g t r o n g đ i ề u t r ị b ệ n

h h ồ n g c ầ u l ư ỡ i liềm (Marshall, 2011) Mặc dù công nghệ sản xuất thuốc hiện đại từ cây thảo dược chủyếu nằm trongtay các công ty sản xuất thuốc lớn tuy nhiên điều này cũng mang đếnnhững cơ hội tiềmnăng cho những người nông dân khi họ có thể canh tác và trồngcâydượcliệuđểcungcấpchocáccôngtydượcvớiquymôlớn

Tóml ạ i , n h u c ầ u c h ữ a b ệ n h t ừ c â y d ư ợ c l i ệ u c ủ a n g ư ờ i d â n đ ị a p h ư ơ n g , n

h u cầusửdụng c â y d ượ c liệu đ ể s ả n xuấtt h u ố c tâyy, m ỹ p h ẩ m và c á c sảnphẩmc hă

m sócsứckhỏehiện đại khácđã thúc đây nhu cầucây dượcliệu tựn h i ê n t r ê n t o à n

t h ế giới Chính điều này đã tạo thêm thu nhập cho người nông dân và giúp họ đa dạng hóacây trồng.Lợi ích kinh tế rõràng của cây dượcl i ệ u đ ã g ó p p h ầ n k h ô n g n h ỏ v à o

v i ệ c cảithiệnsinhkếbềnvữngcủangườinôngdân,đặcbiệtởcácquốcgiađangpháttriển

1.2 Tổngquancácnghiêncứungoàinướcvềpháttriểncâydượcliệutheoh ướng bềnvững

Mộtlà,vềbảotồnvàduytrìcâydượcliệu

Xuất phát từ thực trạng báo động về sự suy giảm nghiêm trọng, thậm chí mộtsốloài cây dược liệu quý hiếm trongtự nhiênđangcón g u y c ơ b ị t u y ệ t

c h ủ n g d o n h i ề u yếutố,trongđócósựsuygiảmmôitrườngsốngvàthuhoạchmởrộngvìvậyvấnđềbảo tồn nhằm duy trì nguồn cây dược liệu trong tự nhiên đã được nhiều tổ chức và cánhân quan tâm.Khuyến nghị liên quan đến việc bảo tồn cây dược liệu đã lần đầutiênđượcđ ư a r a b ở i Q u ỹ T oà n c ầ u v ề T h i ê n n h i ê n ( W W F ) , I U C N v à T ổ c h ứ c Y t ế

T h ế giới trong một thảo luận quốc tế tại Chiang Mai, Thái Lan, năm 1988 Và sau đó là tạihội thảo quốc tế vềCây thuốc cho sự sống còn, được tổ chức bởi Quỹ cho sự hồi sinhcủa truyền thống y tế địa phương

ở Bangalore Ấn Độ, năm 1998 (www.frlht-india.org)tiếp đó là các nghiên cứu củaKasagana, V.N và cộng sự (2011), Chen và cộng sự(2016);… Theo đó, quan điểm vềbảo tồn và duy trì nguồn cây dược liệutập trungvào02lĩnh vực:bảo tồn nguyênvị(in situconservation);bảotồn chuyểnvị (exsituconservation)

Bảotồ n nguyên v ị là b i ệ n p h á p b ảo vệ t ạ i ch ỗ tấtcả c á c h ệ s i n h t h á i , c á c n ơ isinhcưvà c á c loàitrong m ô i t r ư ờ n g tựn h i ê n c ủ a c h ú n g Ưu đ i ể m củ a phươngphápbảotồntại chỗlàvừagiúpbảovệ đượccây dượcliệu tựnhiên trong khivẫnduytrìđược hệ sinh thái tự nhiên xung quanh Hai biện pháp bảo tồn tại chỗ phổ biến đối vớicây dược liệu bao gồm bảo tồn tạicác khu bảo tồn tự nhiên và phát triển các khu nuôitrồngcâydượcliệutựnhiên

Bảo tồn chuyển vị là chuyển rời và bảo tồn các loài hoặc các nguyên liệusinhhọccủachúngtrong môi trườngmới khôngphải là nơi cư trú tự nhiên vốncóc ủ a chúng Bảo tồn chuyển vị nhằm nuôi trồng những loài cây dược liệu quí hiếm

để đảmbảo sự sống sót của chúng và đôi khi để sản xuất lượng lớn các cây dược liệuđược

sửdụngt r o n g s ả n x u ấ t t h u ố c Đ â y t h ư ờ n g l à g i ả i p h á p t ứ c t h ờ i đ ể d u y t r ì n g u

ồ n d ư ợ c

liệu Bảo tồn chuyển vị không hẳn lúc nào cũng hoàn toàn tách biệt khỏi phươngphápbảot ồ n nguyên v ị mà làm ộ t ph ươ ng p h á p bổs u n g hiệu q u ả c h o b ả o t ồ n n g u y

ê n vị, đặc biệt đối với các loài dược liệu bị khai thác quá mức, bị đe dọa tuyệt chủng, cáccâythuốccótốcđộtăngtrưởngchậmhoặckhôngphổbiếntrongtựnhiên(Chenvàcộngsự,2 0 1 6 ) Có h a i p h ư ơ n g p h á p b ả o t ồ n c h u y ể n v ị p h ổ b i ế n đ ố i v ớ i c â y d ư ợ c l i ệ

u l à vườnthựcvậtvàngânhànggiống.

Nhữngn g h i ê n c ứ u t r ê n đ ã l ậ p l u ậ n k h á đ ầ y đ ủ v ề s ự c ầ n t h i ế t c ũ n g n h ư

c á c biện pháp để bảo tồn cây dược liệu tự nhiên Tuy nhiên, những đề xuất này chủ yếu lànhững đề xuất về tiêu chuẩn kỹthuật nhằm bảo tồn duy trì sự đa dạng và bền vữngcáccâyd ư ợ c l i ệ u t ự n h i ê n B ê n c ạ n h đ ó , v i ệ c b ả o t ồ n c â y d ư ợ c l i ệ u m ớ i c h ỉ

g i ú p g i ả i quyết vấn đề bền vững về nguồn nguyên liệu dược liệu tự nhiên, chưa giải quyếtđượccáckhíacạnhkinhtế,xãhộitrongvấnđềpháttriểncâydượcliệu

Hailà,vềsảnxuấtcâydượcliệutheohướngbềnvững

Bên cạnh nguồn dược liệu tự nhiên, nguồn dược liệu được sản xuất thôngquacanh tác, nuôi trồng đã và đang ngày càng phổ biến và trở thành một tập quán canhtácđượcchấpnhậnrộng rãi Việcnuôi trồngcâydượcliệucóthểc h o p h é p á p d ụ n g những

kỹ thuật nông nghiệp mới để giải quyết các vấn đề trong sản xuất cây dược liệunhư loại bỏ các thành phần độc hại, loại

bỏ sâu bệnh, không truy được nguồn gốc sinhhọc hoặc hàm lượng hoạt chất thấp Mặtkhác, việc nuôi trồng cây dược liệu cũng giúpnâng cao sản lượng và cải thiện nồng độhoạt chất của cây dược liệu Ngoài ra cáctậpquánc a n h t á c cây d ư ợ c l i ệ u t ố t c ũ n g g i ú p d uy t r ì m ự c n ư ớ c , h à m l ư ợ n g di nh d

ư ỡ n g hợp lý và các yếu tố môi trường như nhiệt độ, ánh sáng và độ ẩm phù hợp giúp cây cónăngsuấtnhư ý muốn.Bêncạnh đó việc canh tác cây dượcl i ệ u c ũ n g g ó p p h ầ n

l à m giảmkhốilượngcâydượcliệubịthuháitựnhiên,gópphầnbảotồnnguồndượcliệutựnhiênvàgiảmgiáthành

Từ đó, gắn với sản xuất cây dược liệutheo hướng bền vững là khái

niệm“thựchành tốt trồng trọt và thu hái cây thuốc đạt tiêu chuẩn GACP-WHO”đã

được các tổchức đưa ra Theo WHO (2003), lựa chọn cây dược liệu, lựa chọn chọnphương phápcanh tác phải phù hợp với môi trường (điều kiện khí hậu, cân bằng sinh

sinhtháic ủ a k h u v ự c ) , đ ồ n g t h ờ i c ũ n g p h ả i l ư u ý đ ả m b ả o c ộ n g đ ồ n g đ ị a p h ư ơ n g

c ó l ợ i trựctiếp từ việc trồngcây dượcliệu(lương,cơ hộiv i ệ c l à m v à t á i đ ầ u t ư

v ố n ) Muchugi và cộng sự (2006)cũngđưa ra các quyđ ị n h v ề s ả n x u ấ t c â y

d ư ợ c l i ệ u đ ạ t chấtlượngcao,antoàn vàkhôngônhiễm

Từ các quan điểm này có thể thấy việc sản xuất cây dược liệu theo hướngbềnvững phải đảm bảo hiệu quả kinh tế của cây dược liệu nhưng không được gây ônhiễmmôitrườngvàcótácđộnglantỏatíchcựcđếnxãhội.

Balà,thuhoạchbềnvữngcâydượcliệu

Nội dung này được đề cập đến trong “Guidelines for the Sustainable Harvestingof Traditional Medicinal Plants in Zimbabwe” của Khumalo, S.G và cộng sự

(1993).Theonhóm tác giả,việc bảo tồnvà sử dụng bềnvững cây dược liệuđóngv a i t r ò

r ấ t quan trọng Do đó, việc duy trì trồng cây dược liệu là một giải pháp để giảm nguycơtuyệt chủng của một số loài, tuy nhiên, việc canh tác không phải dễ dàng thậm chílàkhông thể thực hiện được đối với một số loài Vì vậy, việc thu hái các cây dược liệutựnhiên vẫn sẽ tiếp tục được thực hiện Vì vậy, yêu cầu đặt ra cần xây dựng các tậpquánthuh á i t ố t , c ó n g h ĩ a l à c â y d ư ợ c l i ệ u c ầ n p h ả i đ ư ợ c

v ữ n g n h ằ m “đápứngnhucầuhiệntạimàkhôngảnhhưởngđếnkhảnăngđápứngnhu cầucủacácthếhệtươnglai”(Brundlant,1987) Vídụ,tậptụcthuháicảcây (cảgốc

lẫnrễ)làm pháhủy cây dược liệunhiều hơn là chỉ thu hái lá, hoa hay chồi của cây Do

đóv i ệ c t h u hoạch phải tính đến các khía cạnh gồm: “thời gian thu hoạch, bộ phận được thu hoạch,kỹ thuậtthu hoạch,thiếtbị thu hoạch vàl ư u t r ữ ” ( WHO,2 0 0 3 ).WHO( 2 0 0 3 ) c ũ n g đưa ra các hướng dẫn về kỹ thuật thu hái cây

dược liệu, trong đó đề cập đến các khíacạnh giấy phép thu hái, lập kế hoạch thu hái,chọn lựa cây thuốc để thu hái, và nhân sựthuhái

FWF (2010) cũng đưa ra bộ tiêu chuẩn đánh giá việc thực hành tốt thu háicâydược liệu tự nhiên trên 11 khía cạnh: bảo tồn cây dược liệu tự nhiên; ngăn chặn cáctácđộngt i ê u c ự c đ ế n m ô i t r ư ờ n g ; t u â n t h ủ đ ú n g l u ậ t , c á c q u y đ ị n h v à c á c c a m k ế

t ; t ô n trọng các quyền theo phong tục tập quán và chia sẻ lợi ích; thúc đẩy mối quan hệhợpđồngcôngbằng giữađơnvịđiềuhành vàngườithuhái;hạnchếsựtham giacủatrẻem trong các hoạt động thu hái; bảo đảm lợi ích cho những người thu hái và cộng đồngcủa họ; bảo đảm điều kiện làmviệc công bằng cho tất cả lao động làm việc thu hái; ápdụng các thông lệ quản lý cótrách nhiệm; áp dụng các thực tiễn kinh doanh cótráchnhiệm;thúcđẩycamkếtcủangườimua

Nhưv ậ y , c á c k h í a c ạ n h đ ư ợ c h ư ớ n g d ẫ n c ó t h ể k h á c n h a u n h ư n g n h ì n c h

u n g đều chỉ ra việc thu gom cây dược liệu tự nhiên bền vững phải đảm bảo yêu cầu về bảotồn cây dược liệu, thân thiệnvới môi trường, đảm bảo chia sẻ lợi ích giữa các bênliênquanvàcácvấnđềxãhội(laođộng,việclàm,thunhập)

Khía cạnh tiếp theo liên quan đến phát triển bền vững dược liệu đó là sửdụngdược liệu bền vững, đặc biệt đối với các loại dược liệu quý hiếm, tốc độ sinh sảnthấp,nguồnd ư ợ c l i ệ u t h i ê n n h i ê n c ó g i ớ i h ạ n , b ị k h a i t h á c q u á m ứ c d ẫ n đ ế n c ạ

n k i ệ t v à thậm chí có nguy cơ tuyệt chủng Chính vì vậy việc sử dụng bền vững cây dược liệu làcầnthiết

Đốivới các loại thuốc thảo dược cần sử dụngcảc â y h a y r ễ , c ầ n

c ó thểsửdụngthân,láđểthaythếhaykhông.Vídụ,Wangvàcộngsự(2009)pháthiệnrar ằ n g các chấtc hi ết xuấtt ừ thân l á câyn h â n s â m có c ù n g hoạt chấtdư ợc l ý với r

ễ cây Tuy nhiên việc sử dụng thân lá ít ảnh hưởng đến sự sống của cây hơn rất nhiều sovới việc dùng rễ cây Do đó cách

sử dụng này bền vững hơn Để sử dụng bền vữngcâydượcliệutheoSchippmannvàcộngsự(2002),cầncómộthệthốngquảnlývàthôngtin hiệu quả Hệ thống quản lý cần đặt ra các hạn ngạch về sản lượng thu hái, các giớihạn thu hái theo mùa, theo khu vựchay từng loại cây dược liệu Bên cạnh đó cầnápdụngcáckỹthuậtthuháihiện đạithaythế cáchthu háithôsơ,nhổcảgốcvàrễcâydượcliệu

Qua tổng quan một số nghiên cứu trên có thể thấy, phát triển cây dược liệubềnvững trên thế giới được xem xét ở cả 2 loại là cây dược liệu tự nhiên và cây dượcliệunuôit r ồ n g Đ ố i vớ ic ây d ư ợ c l i ệ u t ự n h i ê n , vấ n đ ề đ ư ợ c q u a n t â m n h i ề u n h ấ t l

à b ả o tồn,thuháivàsửdụng.Đốivớicâydượcliệunuôi trồng,vấnđềđượcnhấnmạnhlàhiệu quả sản xuất và sử dụng Dù khía cạnh được nhấn mạnh có thể khác nhau nhưngđềuhướngtớimụctiêu:(1)đảmbảoduytrìvàbảotồnsựđadạng,phongphú,sựsẵncó của cây dược liệu; (2) nâng cao hiệu quả kinhtế; (3) tăng cường sự lan tỏa cho môitrườngvàxãhội

1.2.2 Vềtiêuchíđánhgiápháttriểncâydượcliệutheohướngbềnvững

Do cácnghiênc ứ u v ề c â y d ư ợ c l i ệ u c h ủ y ế u đ ư ợ c t i ế p c ậ n

t h e o g ó c đ ộ q u y trình kỹ thuật, như đã tổng quan ở trên, hiện chưa có côngtrình ngiên cứu về phát triểncây dược liệu theo hướng bền vững dưới giác độ kinh tếphát triển, do đó các tiêu chíđánh giá sự phát triển cây dược liệu theo hướng bền vữngchỉ được gợi ý rải rác trongcác công trìnhnghiênc ứ u t r ư ớ c đ â y T h e o đ ó ,

c á c t i ê u c h í b a o g ồ m : t r ữ l ư ợ n g c â y dược liệu trong tự nhiên, diệntích khu bảo tồn (Chen và cộng sự, 2016); khối lượngdược liệu thu hoạch (Hamilton,2004); sản lượng dược liệu xuất khẩu, số loài cây dượcliệu được canh tác, diện tíchcanh tác (Van De Kop, P và cộng sự, 2006), thu nhập,thunhậpròngtừcâydượcliệu(NautiyalMCvàNautiyalBP,2004).Cáctiêuchítrênchủ

yếuđánhgiá mộtphần khía cạnhbảo tồn vàh i ệ u q u ả s ả n x u ấ t c â y

d ư ợ c l i ệ u H i ệ n theo hiểu biết của tác giả, chưa có công trình nghiên cứu nào đềcập đến các tiêu chí vềmôitrườngvàxãhộiđốivớicâydượcliệu

và phá huỷ môi trường sống là nguyên nhân chínhgâymấttàinguyêndượcliệu(CammJ,NormanS,PolaskyS, SolowA,2002)

Sự gia tăngdân số cũng là một trong những nhân tố có ảnhhưởngđếnm ô i trườngs ố n g c ủ a c â y d ư ợ c l i ệ u D â n s ố g i a t ă n g l i ê n t ụ c đ ò i h ỏ i

y ê u c ầ u n g à y c à n g nhiều về thực phẩm và dược phẩm, điều này dẫn đến sự suy giảm của rừng và lâm sản,tạo ra tháchthứcđể đáp ứng yêu cầu cũngn h ư b ả o t ồ n t à i n g u y ê n s i n h h ọ c , t r o n g

- Nănglựccủacácbênliênquantrongchuỗicungứng

Bao gồm cả năng lực của người thu gom, người trồng, người xử lý nguyênliệu,vận chuyển, lưu trữ và đóng gói trung gian, các nhà bán lẻ… Theo cao Van DeKop, P.vàcộngsự,2006yếutốnàycóảnhhưởngtrựctiếpđếnchấtlượngcủacâydượcliệu

- Kỹthuậtcanhtácvàthuhoạch

Thực hành và thu hái dược liệu tốt (GACP) có ảnh hưởng đến chất lượng,năngsuất, bảo đảm việc bảo tồn và sử dụng bền vững cây dược liệu Canh tác hữu cơngàycàngt r ở n ên q u a n t r ọ n g đ ố i v ớ i sựp h á t tr iể n l â u d à i v à tính bề n v ữ n g củ a c â y

d ư ợ c liệu (Macilwain C., 2004) Canh tác hữu cơ không sử dụng thuốc trừ sâu tổng hợp vàphân bón giúp tăng cường đadạng thực vật và bảo tồn sinh học, bảo tồn chất đất, khảnăngsinhsản,năng suất vàổnđịnh hệ thống,sử dụng phân hữu cơv à n g u ồ n

t á i t ạ o giúpgiảmthiểumọidạngônhiễm

Đối với cây dược liệu sự phong phú về chủng loại, hạn chế và tăng trưởngchậm,thu hoạch phá hoại thường dẫn đến cạn kiệt tài nguyên và thậm chí dẫn đến tuyệtchủngmột số loài Vì vậy, thực hành thu hoạch tốt cũng cần được xem xét và phải đượcxâydựng Thu hoạch rễ và toàn bộ cây trồng sẽ tàn phá nhiều hơn đối với cây thuốc(nhưthảomộc,câybụivà câycối)hơn làthuháilávà hoahoặcchồicủachúng

- Nhucầuthịtrường

Nhu cầu thị trường về cây thuốc là một trong những yếu tố tác động đến sựpháttriển của cây dược liệu Dân số tăng, hiểu biết về cây dược liệu tăng, sở thích vănhoá, yhọc cổ truyền phát triển dẫn tới ngành thuốc thảo dược truyền thống và ngànhdược liệuphát triển, nhu cầu về nguyên liệu làm thuốc dựa trên thực vật tăng kéo theonhu cầu vềcây dược liệu tăng lên là cơ hội cho lĩnh vực trồng cây dược liệu phát triển,tuy nhiênnhu cầu cây dược liệu tăng lên cũng lại có thể dẫn tới việc thu hoạch quánhiều cây dượcliệuhoangdã từđólạidẫnđếnsựsuygiảmnguồnnày (Kala,CPvàcộngsự,2006)

- Chínhsáchcủanhànước

Việc trồngtrọt cây dượcliệucó những khók h ă n h ơ n s o v ớ i c á c c â y

n ô n g nghiệpkhác, v ì vậyvaitrò hỗtrợ củanhànướclà rấtquan trọng C á c chínhsáchhỗ

trợ của nhànướclàmột trongnhữngyếu tốthenc h ố t c h o v i ệ c t r ồ n g c â y

d ư ợ c l i ệ u thành công (Kala, CP và cộng sự, 2006) Nhà nước cần tạo ra thể chếkiểm soát chấtlượng, chính sách hỗ trợ trồng trọt (hỗ trợ kỹ thuật liên quan đến trồngtrọt, thu hoạch,bảo quản, vận chuyển cây dược liệu), chính sách thương mại,c u n g

c ấ p h ỗ t r ợ t i ế p t h ị cho nông dân trồng cây dược liệu và phối hợp các chủ thểtrong chuỗi cung ứng, tăngliên kết giữa người nông dân với các bên liên quan (việnnghiên cứu, cơ sở khuyếnnông…)(VanDe Kop,P.và cộngsự,2006)

Ngoài ra sự phat triển cây dược liệu theo hướng bền vững còn bị ảnh hưởngbởicác chính sách về bảo vệ cây dược liệu như các quy định về thu gom cây dược liệutựnhiên,đặc biệt là việc thut h ậ p c á c l o à i đ ư ợ c c o i l à c ó n g u y c ơ b ị

cây dượcliệu trên vùng; tiến hành phân tích lựa chọn 24 loài cây dược liệu có giá trị cao

và đềxuất môh ì n h s ả n x u ấ t , t r ồ n g p h á t t r i ể n c á c l o à i n à y ;

l ự a c h ọ n v à đ ề x u ấ t p h ư ơ n g á n bảotồnvàpháttriển41loàidượcliệu

Trần Thế Hùng và Đinh Thị Lệ Giang (2014), trong nghiên cứu về“Thực trạngvà giá trị sử dụng nguồn cây dược liệu tại xã Quy Hoá, huyện Minh Hoá, tỉnh QuảngBình”không đề cập trực tiếp về nội hàm phat triển cây dược liệu theo hướng bền

vữngnhưngđã chỉra nguồn tài nguyêncây dược liệut ạ i x ã đ ã g i ả m n h a n h

“Phátt r i ể n b ề n v ữ n g n g u ồ n t à i n g u y ê n d ư ợ c l i ệ u ở V i ệ t N a m t r ê n c ơ s ở

s ử dụng có hiệu quả mọi tiềm năng về điều kiện tự nhiên và xã hội để phát triểncácvùng trồng dượcliệu, gắn

n g u ồ n d ư ợ c liệutựnhiên;bảovệđadạngsinhhọcvàmôitrườngsinhthái Pháttriểndượcliệu theohướngsảnxuất hànghóađáp ứng nhuc ầ u t h ị trường, gắn sản xuất nguyên liệu với tiêu thụ sản phẩm, xây dựng vùng trồngdượcliệugắnvớicôngnghiệpchếbiến, cơcấusảnphẩm đadạngbảo đảm an toàn và chất lượng, khả năng cạnh tranh cao, đáp ứng đủ nhu cầu sử dụngdượcliệutrongnướcvàxuấtkhẩu.”

Hay trong Luật Dược 105 năm 2016 quy định rằng quy hoạch phát triểnvùngnuôi trồng dược liệu, tổ chức triển khai các biện pháp bảo tồn, khai thác, sử dụnghợp lývà bền vững nguồn dược liệu Trong đó, hoạt động nuôi trồng và thu hái dượcliệu phảituân thủq u y t ắ c T h ự c h à n h t ố t n u ô i t r ồ n g , t h u h á i

d ư ợ c l i ệ u ( G A C P ) V i ệ c k h a i t h á c , chế biến dược liệu tự nhiên phảibảo đảm đúng chủng loại, quy cách, quy trình, thờiđiểm,phươngphápchếbiếnvàcáchbảoquản củatừngloạicâydược liệu

n h ậ p , s ả n l ư ợ n g ( Ủ y b a n n h â n d â n t ỉ n h L à o Cai,2017)

Không phân tích về phat triển cây dược liệu theo hướng bền vững, nhưngtrongnghiên cứu về phát triển cà phê bền vững, Nguyễn Văn Hoá (2014) đã sử dụngmột sốchỉ tiêu để đo lường 3 nội dung, gồm: (1) Kinh tế (tăng trưởng, hiệu quả, ổn

( 2 ) X ã h ộ i ( t h u nh ập , v i ệ c l à m , b ì n h đ ẳ n g , x o á đ ó i g i ả m n g h è o ) ;

(3)M ô i t rư ờn g ( k h a i t há c v à b ả o v ệ m ô i t r ư ờ n g ) v à s ự k ế t hợ ph ài h o à giữac á c n ộ

i dungđótrongpháttriểncàphêbềnvững

Đây là gợi ý cho luận án trong việc xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá sựpháttriểntheohướngbềnvữngcủacâydượcliệu.

- Trìnhđộkỹthuậtcủangườisảnxuất

Kỹ thuật trồng,thu hái, chế biến,b ả o q u ả n l à m ộ t t r o n g

n h ữ n g y ế u t ố ả n h hưởng trực tiếp đến chất lượng và hiệu quả của cây dược liệu,

vì vậy cần tập huấn kỹthuậtchongườidân(ThếHùngvàĐinhThịLệGiang,2014)

- Hệthốngcơsởhạtầng

Hệthống c ơ sởhạtầng c ủ a cácvùngtrồng c â y d ượ c l i ệ u (đường đ iệ n, đư ờn

g giao thông nội đồng, hệt h ố n g t h u ỷ l ợ i , c ơ s ở n h â n ư ơ m s ả n x u ấ t

g i ố n g … ) l à n h ữ n g yếu tố ảnh hưởng lớn đến năng suất cũng như hiệu quả củacây dược liệu Hệ thống cơsở hạ tầng thiếu,chưa đáp ứng được yêu cầu của sản xuấtquy mô lớn,tập trung,đ ặ c biệt do địa hình chia cắt phức tạp giao thông đi lại khó khăn

và nguồn nước tưới khôngchủ động được, ảnh hưởng lớn đến năng suất cũng như hiệuquả của cây dược liệu (Ủybannhândântỉnh Lào Cai,2017)

- Cơchếchínhsách

Cơc h ế c h í n h s á c h t á c đ ộ n g đ ế n s ự p h a t t r i ể n c â y d ư ợ c l i ệ u t h e o h ư ớ

n g b ề n vữnggồmchínhsáchquyhoạch,chínhsáchđầutưvàcácchínhsáchhỗtrợkhác

Chính sách quy hoạch:quy hoạch trồng dược liệu thuộc nhiều hộ quản lý đơn

lẻgây khó khăn cho việc áp dụng khoa học kỹ thuật mới trong sản xuất, thu hái Vìvậy,cầnquyhoạchđểhìnhthànhthànhvùng sảnxuấtcâydượcliệutậptrung,chuyêncanh

Chính sách đầu tư:Cây dược liệu yêu cầu về vốn đầu tư ban đầu, đặc biệt

lànguồngiốngtươngđốicaosovớicáccâytrồngkhác,vìvậy,nếukhôngcósựchuẩnbị về nguồn giống tốt và vốn đầu tư ban đầu thì sẽ khó khăn cho việc mở rộng và pháttriểnsảnxuất

- Liênkếtgiữacácchủthểtrongchuỗigiátrịcâydượcliệu

TheoPhan Văn Tân và cộng sự (2013),để bảo tồnv à p h á t t r i ể n

n g u ồ n d ư ợ c liệu giá trị cao cần có sự liên kết thiết thực, phù hợp giữa 4 nhà: Nhànước - nhà khoahọc - doanh nghiệp và nhà nông; đặc biệt cần sự tham gia, liên kết chặtchẽ giữa doanhnghiệp chế biến dược liệu và nhà nông Tăng cường liên kết giữa nôngdân và doanhnghiệp để phát triển cây dược liệu cũng là đề xuất của Trần Thế Hùng vàĐinh Thị LệGiang(2014)

- Vaitròcủanhànước

Theo Lê Quang Đức (2018), các nhân tố như bộ máy tổ chức quản lý, nănglựcđộingũ cán bộ thực thi, sự phối hợp giữa các cấp, các ngành và phối hợp “bốnnhà”,nângcaonănglực,ýthứccủacácdoanhnghiệpvàcáchộgiađìnhtrồngcâydượcliệusẽđảm bảoviệc thực hiêntốt vai trò nhà nước trong xây dựngh ệ t h ố n g

c h í n h s á c h , cũngnhư thựchiện công tác quy hoạch, kế hoạch vàtăng cườngk i ể m

t r a , g i á m s á t , điều chỉnh, bổ sung, xử lý vấn đề nảy sinh trong quá trình thực thiquản lý sẽ giúp đảmbáocâytrồngdượcliệupháttriển bềnvững

1.3.4 CácnghiêncứuvềpháttriểncâydượcliệutạiLàoCai

Lào Cai là một địa phương có đặc điểm địa hình và khí hậu đa dạng, tạonhiềuđiều kiện để phát triển nông nghiệp với các chủng loại cây trồng phong phú cónguồngốctừ nhiệt đới đến á nhiệt đới, trong đó câydược liệu cũng là nhómcâyt r ồ n g c ó nhiều lợi thế đặc biệt Chính vì vậy,v ấ n đ ề p h á t t r i ể n c â y

d ư ợ c l i ệ u c ũ n g đ ã đ ư ợ c c á c cơ quan, tổ chức và cá nhân khá quan tâmnghiên cứu, đề cập dưới nhiều góc độ khácnhau,chẳnghạn:

Dưới góc độ chuyên sâu về kỹ thuật trồng trọt, luận án tiến sĩ của Nguyễn

BáHoạt (2002)“Nghiên cứu phát triển một số cây thuốc tham gia chuyển đổi cơ cấu câytrồng huyệnvùngc a o S a P a - L a o C a i ” đã điều tra, đánh giá điều kiện tự

nhiên, khíhậu, đất đai, tình hình kinhtế xã hội từ đó nghiêncứudướigóc độ kỹt h u ậ t

r õ cácv ấ n đ ề v ề t i ề m năng l ợ i t h ế , x á c định c á c b i ệ n p h á p k ỹ thuật t rồ ng c ơ bả n, h

o à n thiện quy trình trồngtrọt, xây dựngcác mô hìnhk i n h t ế h ộ t r ồ n g c â y t h u ố c …

n h ằ m nângcaonăngsuất,tănghiệuquảkinhtếcủamộtsốcâythuốccógiátrịkinhtếcao,cóthịtrường,pháttriểntheohướngsảnxuấthànghoáởSaPa

Hayn g h i ê n c ứ u c ủ a T r ầ n A n h T u ấ n v à T r ư ơ n g N g ọ c K i ể m ( 2 0 1 7 ) v ề “ Đ

á n h giátiềmnăngtàinguyênkhíhậukhuvựcHoàngLiênSơn(thuộctỉnhLàoCai)p hụcvụquyhoạchpháttriểncâyTamthất Trong nghiêncứunày,các tácgiảđãthut

hậpcáct h ô n g s ố s i n h t h á i ( n h i ệ t đ ộ t r u n g b ì n h n ă m , l ư ợ n g m ư a t r u n g b ì n h n ă

m , đ ộ d à i

mùa lạnh, độ dài mùa khô, tổng số giờ nắng, số ngày có sương muối, các điều kiệnxâydựng đồng ruộng…) của khu vực Hoàng Liên Sơn từ năm 1960 đến 2015, trên cơsởđó, phân tích đánh giá mức độ thích nghi của cây Tam thất, kết quả cho thấy điềukiệnkhíhậukhuvực nàytương đốithuậnlợicho vi ệc trồngcâyTamthấttrongtươnglaivàcóthểmởrộngdiệntíchtạicácvùngcóđiềukiệnthíchhợphơn.

Dưới góc độkinh tế, nghiêncứuc ủ a Đ ạ i h ọ c T h á i n g u y ê n ( 2 0 1 8 )

v ề “Tiềmnăng, lợi thế phát triển cây Dược liệu giá trị kinh tế cao trên đất đồi núi tại tỉnh LàoCai”đã đánh giánhữngthuậnlợi,k h ó k h ă n t r o n g p h á t t r i ể n

c â y d ư ợ c l i ệ u t ạ i L à o Cai và thực trạng tình hình sản xuất vùng trồng dược liệutỉnh Lào Cai giai đoạn2015-2016trên các khíacạnh gồm diện tích trồng,h i ệ u q u ả

m ộ t s ố l o ạ i câyd ư ợ c l i ệ u d ự a t r ê n s ố l i ệ u v ề n ă n g s u ấ t b ì n h q u â n ( t ấ n /

h a ) , g i á b á n b ì n h q u â n (triệuđồng/

tấn)vàtổngthu.Từ đóđãđềxuấtmộtsốgiảiphápquyhoạchpháttriểncây dược liệu gồm đầu

tư, hoàn thiện hệ thống cơ sở hạ tầng cần thiết cho vùngquyhoạcht r ồ n g d ư ợ c l i ệ u , đ ầ u t ư c h o k h o a h ọ c cô ng n g h ệ , đ à o t ạ o t ậ p h u ấ n , t h ị t

xây dựng được thương hiệu cho câydược liệu tại Lào Cai.Hội thảo“Đối thoại chính

hướngchuẩnhoátạiLàoCaivàViệtNam”doSởNôngnghiệpvàPháttriểnnôngthôn

LàoCaiphốihợpvớiViệnKhoahọclâmnghiệpViệtNamvàtổchứcHelvetasViệtNamtổ chức tháng 6/2017 đã thảo luận một số nội dung: tình hình phát triển và chuỗi giá trịmộtsố dượcliệu ở vùng núi phíaBắc Việt Nam;c h i a s ẻ k i n h n g h i ệ m l i ê n q u a n

đ ế n pháttriểndược liệu bềnvững, hiệuquả;tìmhiểu vềtiềm năng,tháchthức vàbànvềgiải pháp để phát triển dược liệu trên địa bàn tỉnh Lào Cai và ở Việt Nam; lấy ý

kiếnthamvấ n v ề các c h í n h s ác h phátt r i ể n d ư ợ c l i ệ u b ề n v ữn g Hộit h ả o “Gi ải p h á

p b ảo tồnvàpháttriểnbềnvữngcâydượcliệubảnđịaLàoCai”doLiênhiệpcácHộikhoa

cónguồn dược liệu phong phú và đa dạng bậc nhất trong cả nước, điều kiện tự nhiên,sinhthái phù hợp với nhiềucây thuốc quý, có giá trịkinh tếcao Tuy nhiênviệcphátt r i ể n câydượcliệubềnvữngcònnhiềukhókhăn,nhiềuloàiquýhiếmđangbịđedoạ,tínhđadạngphongphúđangngàycàngbịmấtđi,việcsảnxuấtgiốngkhókhăn,quytrìnhkỹ thuật sản xuất chủ yếu vẫn dựavào kinh nghiệm…t ừ đ ó h ộ i t h ả o c ũ n g đ ã

đ ề x u ấ t giải pháp chủ yếu hướng đến bảo tồn, phát triển giống và liên kết chuỗi giátrị trên câydược liệu; bảo tồn nguồn gen; quy hoạch vùng trồng cây dược liệu; quan tâmđến côngtáctuyêntruyềnvànângcaotrìnhđộkỹthuật chongườidân

h i ệ n Đây là khoảng trống để luận án tiếp tục nghiên cứu Chính vì vậy, việc nghiên cứu xâydựngkhungphântíchphùhợpđểgiải quyết vấnđề phát triểncâyd ư ợ c l i ệ u t h e o hướng bền vững ở Việt Nam nóichung và ở Lào Cai nói riêng theo góc độ kinh tế, xãhộivàmôitrườnglàcầnthiết

- Cácn g h i ê n c ứ u c ũ n g đ ã c h ỉ r a đ ư ợ c n h ữ n g b i ể u h i ệ n t h i ế u b ề n v ữ n g t

r o n g phát triển cây dược liệu ở một số địa phươngở V i ệ t N a m t r o n g n h ữ n g g i a i đ o ạ n

v ừ a qua,đó là nguồn dược liệuđangbị giảm dầntính đa dạng,phongp h ú , h i ệ u q u ả

s ả n xuấtcâydượcliệuchưacao,pháttriểncây dượcliệuchưatươngxứngvớitiềmnăng…vàn g u y ê n n h â n c ủ a n h ữ n g b i ể u h i ệ n th iế u b ề n v ữ n g nà y Đ â y l à n h ữ n g đ án h giábanđầu,gợi ýcholuậnántrongquátrìnhnghiêncứu, đồngthờicũngđặtra yêucầuđ ể

l u ậ n án c ó n h ữ n g đ á n h g i á đ ầ y đ ủ , h o à n t h i ệ n v à c ậ p n h ậ t h ơ n v ề t h ự c t r ạ n g pháttriểncâydượcliệutạiLàoCaihiệnnay

- Các nghiên cứu cũng đã đề xuất được các giải pháp nhằm phát triển câydượcliệu Tuy nhiên, phần lớn các giải pháp được đưa ra dưới góc độ quy trình kỹ thuậtsảnxuất, còn thiếu các giải pháp dưới góc độ quản lý và kinh tế Vì vậy vẫn cần cónhữngnghiên cứu để có hệ thống các giải pháp đồng bộ phát triển theo hướng bền vữngcâydượcliệu

- Đối với các nghiên cứu liên quan đến phát triển cây dược liệu ở Lào Cai:đãđánhg i á đ ư ợ c t i ề m năng v à lợi thếcủaL à o Cait r o n g p h á t t r i ể n câydượcl i ệ u , đ

á n h giáđ ư ợ c t h ự c trạngphát t r i ể n c ây dượcl i ệ u LàoCa i ởmộtsố khíac ạ n h nhưvấnđề quy hoạchvùng trồng, bảo tồn, sản xuất, hiệuquả… Chỉ ra được cách ạ n

c h ế t r o n g phát triểncây dượcliệuở Lào Cai cũngnhư đưa rac á c g i ả i p h á p đ ể

p h á t

t r i ể n c â y dượcl i ệ u ở L à o Cai.T u y n h i ê n , n hữ ng p h â n t íc h đánh gi á trênchủ y ế

u từthực t i ễ n , theo góc độ quy trình kỹ thuật, những phân tích từ góc độ kinh tế chưa được làmrõ,đồngthờicácnghiêncứumangtínhtoàndiệnvềpháttriểncâydượcliệutheohướngbềnv ữ n g t hì c h ư a đ ư ợ c thực h i ệ n Vìvậy, đ â y cũng l à mộtk ho ản g t r ố n g để luận

ả n h hưởng)trêngócđộ kinhtế,xã hội vàmôitrường

Thứhai,luậnánphântíchđánhgiátoàndiệnthựctrạngpháttriểncâydượcliệuở Lào Caitheo hướng bền vững để từ đó rút ra được những thành tựu cũng như nhữnghạn chế, phân tích nguyên nhân gây ranhững hạn chế này để có cơ sở đề xuất các giảiphápvà kiến nghị để phátt r i ể n c â y

d ư ợ c l i ệ u ở L à o C a i t h e o h ư ớ n g b ề n v ữ n g t r o n g thờigiantới

Chương1lu ận án đãtổngquan mộ ts ố nghiên c ứu c ả trong v à ngoàin ư ớ c c ó liên quan đến phát triển theo hướng bền vững cây dược liệu Qua đó đã hình thành nêncơ sở lý thuyết ban đầu cho nghiêncứu Tuy nhiên, cũng qua tổng quan một số nghiêncứu nêu trên, luận án đã rút ra được

một số khoảng trống để tiếp tục nghiên cứu:về lýluận:(1) nội hàm về phát triển theo

hướng bền vững cây dược liệu nhìn từ góc độkinhtế,xãhộivàmôitrườngvẫnchưađượchoànthiện,

(2)cònthiếucáctiêuchíđểđánhgiá phat triển cây dược liệu theo hướng bền vững từ góc độ kinh tế, xã hội vàmôitrường;

( 3 ) c h ư a h ệ t h ố n g đ ư ợ c c á c n h â n t ố ả n h h ư ở n g đ ế n p h á t t r i ể n c â y d ư ợ c l i ệ u theo

hướng bền vững,về thực tiễn: (1) còn thiếu các đánh giá toàn diện về phát

triểndượcliệuởViệtNamtheohướngbềnvữngnóichungvàởLàoCainóiriêng.Trêncơsởcáckhoảngtrống ng hi ên c ứ u n à y , l u ậ n ánsẽgiải quyếth a i vấn đềs a u : Thứ nhất,xây dựng hoàn thiện khung phân tích về phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững(làm rõ nội hàm, tiêu chí đánh giá

và nhân tố ảnh hưởng) trên góc độ kinh tế, xã hội vàmôi trường Thứ hai, phân tíchđánh giá toàn diện thực trạng phát triển cây dược liệuởLàoCaitheohướng bềnvững đểtừđó rútrađượcnhữngthànhtựucũngnhư nhữnghạn chế, phân tích nguyên nhân gây ra những hạn chế này để có cơ sở đề xuất các kiếnnghị và giải pháp để phát triển câydược liệu ở Lào Cai theo hướng bền vững thờigiantới.Nhữngvấnđềnàysẽđượcgiảiquyếttrongcácchươngtiếptheo củaluậnán