Phần 1 của giáo trình Quản lý giáo dục đại học quân sự trình bày những nội dung về: những vấn đề chung của quản lý giáo dục đại học quân sự; kế hoạch chiến lược và mục tiêu quản lý giáo dục đại học quân sự; quá trình quản lý giáo dục ở đại học quân sự; nguyên tắc và phương pháp quản lý giáo dục ở đại học quân sự;... Mời các bạn cùng tham khảo!
Trang 2Ban biên soạn:
1 Đại tá, PGS, TS Đặng Đức Thắng: Chủ biên, chương 1,2
2 Đại tá, TS Trần Đình Tuấn: Chương 3, 5 3.Đại tá, TS Mai Văn Hoá : Chương 9
4 Đại tá, Th.S Nguyễn Văn Phán: Chương 4
5 Đại tá, Th.S Nguyễn Hữu Các: Chương 8
6 Đại tá, Th.S Hồ Bá Cảnh: Chương 6
7 Thượng tá, TS Phạm Minh Thụ: Chương 7
HÀ NỘI, 2007
Trang 3LỜI NÓI ĐẦU
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng Cộng sản Việt Nam đã đánh giá: “Công tác quản lý giáo dục, đào tạo chậm đổi mới và còn nhiều bất cập” 1 Một trong những giải pháp cấp thiết nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo được Đại hội chỉ ra là “Đổi mới cơ chế quản lý giáo dục; thực hiện phân cấp, tạo động lực và sự chủ động của các cơ sở, các chủ thể tiến hành giáo dục” 2 Để đáp ứng yêu cầu đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục nhà trường quân sự, Tổng cục Chính trị chỉ đạo, tổ chức nghiên cứu biên soạn giáo trình "Quản lý giáo dục đại học quân sự
Giáo trình “Quản lý giáo dục đại học quân sự” là một công trình khoa học của tập thể tác giả Khoa Sư phạm quân sự, Học viện Chính trị quân sự do Đại tá, Phó giáo sư, Tiến sĩ Đặng Đức Thắng chủ biên
Đây là cuốn giáo trình đầu tiên về quản lý giáo dục trong lĩnh vực quân sự ở nước ta Giáo trình được biên soạn trong bối cảnh khoa học quản lý giáo dục cũng mới được hình thành, nhiều vấn đề còn phải tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện Quản lý giáo dục bao gồm các cấp độ vĩ mô và vi mô nhưng giáo trình này chủ yếu bàn đến quản lý vi mô, hướng vào quản lý giáo dục ở cấp cơ sở, trong các học viện, nhà trường đại học quân sự Nội dung của giáo trình gồm 9 chương Trong đó, chương 1 và 2 giới thiệu những vấn đề chung về khoa học quản lý giáo dục và quản lý giáo dục đại học quân sự; chương 3 và 4 đề cập đến các quá trình quản lý giáo dục đại học quân sự; từ chương 5 đến chương 9 trình bày cách tổ chức thực hiện các nội dung quản lý giáo dục trong nhà trường đại học quân sự Nội dung giáo trình bao gồm cả lý thuyết và hướng dẫn ứng dụng lý thuyết đó trong thực tiễn, giúp người học phát triển cả tư duy và kỹ năng thực hành
Giáo trình có thể dùng làm tài liệu học tập chính thức của các lớp đào tạo giảng viên bậc đại học, các lớp bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục và là tài liệu tham khảo cho đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục và đào tạo trong toàn quân cũng như những quan tâm về lĩnh vực khoa học này
Trang 4Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC
ĐẠI HỌC QUÂN SỰ
I QUAN NIỆM CHUNG VỀ QUẢN LÝ VÀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC
1 Khái niệm về quản lý và một số học thuyết quản lý truyền thống
Quản lý là một hoạt động phổ biến diễn ra trong mọi lĩnh vực xã hội, đặc biệt nócó liên quan mật thiết đến sự hợp tác và phân công lao động C.Mác đã xem quản lý là kết quả tất yếu của quá trình phát triển lao động xã hội Ông viết: “Tất cả mọi lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn, thì ít nhiều cũng đều cần đến một sự chỉ đạo để điều hành những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ thể sản xuất khác với sự vận động của những khí quan độc lập của nó Một người độc tấu vĩ cầm tự điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có một nhạc trưởng”3
Quản lý là: “hoạt động hay tác động có định hướng, có chủ định của chủ thể quản lý (người quản lý) đến khách thể quản lý (người bị quản lý) trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức”(4) Quản lý là một hoạt động có chủ đích, là sự tác động liên tục của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý về nhiều mặt bằng một hệ thống các luật lệ, chính sách, nguyên tắc và các phương pháp cụ thể nhằm thực hiện các mục tiêu xác định
Trong quá trình quản lý, chủ thể tiến hành các hoạt động cơ bản như: xác định mục tiêu, chủ trương, chính sách, kế hoạch; tổ chức thực hiện, điều chỉnh các hoạt động để thực hiện các mục tiêu đề ra Trong đó, mục tiêu quan trọng nhất là nhằm tạo ra môi trường, điều kiện cho sự phát triển của đối tượng quản lý
Sự xuất hiện của hoạt động quản lý trong xã hội dẫn đến mối quan hệ
giữa chủ thể và khách thể quản lý và những mối quan hệ qua lại của các nhân
tố trong hệ thống quản lý Những mối quan hệ phức tạp ấy người ta gọi là
3 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, tập 23, NxbChính trị quốc gia , tr 480
4 Từ điển Giáo dục học, Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội, 2001, tr 326
Trang 5quan hệ quản lý - một kiểu của quan hệ xã hội và là đối tượng nghiên cứu của
khoa học quản lý Khoa học quản lý đi sâu vào nghiên cứu bản chất của các mối quan hệ quản lý và các quy luật vận động, phát triển của chúng, trên cơ sở
đó đề xuất những con đường, phương pháp tối ưu cho sự quản lý hệ thống xã hội nhằm tạo điều kiện cho nó vận hành thuận lợi đạt tới mục tiêu xác định
Khoa học quản lý được hình thành, phát triển trên nền tảng của những tiến bộ khoa học và công nghệ, thành tựu của những giá trị văn hoá - tinh thần, song đặc biệt nó gắn liền với sự phát triển của nền sản xuất công nghiệp
Một trong những lý thuyết quản lý tiêu biểu phải kể đến đầu tiên là Thuyết quản lý khoa học của F.W.Taylor (1856-1915) - người Mỹ Taylor đã đề xuất
ra những nguyên tắc cơ bản để quản lý một cách khoa học, cải tiến quy trình tuyển dụng, huấn luyện nhân viên và tìm kiếm một phương pháp hữu hiệu nhất để hoàn thành công việc Tuy nhiên, trường phái quản lý khoa học trong khi đề cao vai trò trung tâm của công nghệ đã ít quan tâm đến khía cạnh con người trong sản xuất Họ cho rằng, nhân công là một yếu tố của hao phí sản xuất và cũng là một yếu tố bất định Bên cạnh thuyết quản lý khoa học còn có
Thuyết quản lý hành chính Đại biểu của trường phái này là Henry Fayol
(1841-1925), người Pháp, trong tác phẩm “Quản lý công nghiệp và quản lý tổng quát“ đã đề xuất một trong những vấn đề then chốt nhất của lý luận quản
lý dựa trên nguyên tắc về sự phân công lao động trong quản lý là vấn đề các chức năng quản lý Theo ông, quản lý có các chức năng cơ bản là dự đoán và
lập kế hoạch tổ chức, điều khiển, phối hợp, kiểm tra Sau này, còn có thuyết quản lý bàn giấy - người đại biểu cho trường phái này là nhà xã hội học người
Đức Max Weber (1864-1920) Quản lý kiểu bàn giấy là một hệ thống dựa trên những nguyên tắc hệ thống thứ bậc, sự phân công lao động và quy trình sản xuất, kinh doanh Theo M.Weber, để quản lý tốt một tổ chức cần xác định rõ những vấn đề quy luật, chuẩn mực của tổ chức, phân định rạch ròi quyền hạn của mỗi cấp quản lý, có những cam kết ràng buộc mỗi thành viên với tổ chức
và ngược lại
Trên đây là một số trường phái quản lý truyền thống tiêu biểu Nhìn chung, các lý thuyết đó đều nhấn mạnh đến những nguyên tắc quản lý, đề cập các mối quan hệ quản lý và đề cao vai trò của nhà quản lý Ngày nay, các quan điểm quản lý truyền thống đó vẫn được nghiên cứu, cải tiến và vận dụng Song các quan điểm quản lý hiện đại đã chú ý nhiều hơn đến việc tạo điều kiện để
Trang 6những nhà quản lý có ứng xử hợp lý khi động chạm đến khía cạnh con người trong một tổ chức (quan điểm hành vi); tiếp cận hệ thống trong quản lý (quan điểm hệ thống); coi trọng bốn chức năng quản lý chủ yếu: kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo - lãnh đạo và kiểm tra; coi trọng tính hiệu quả, xem con người là nguồn lực chủ yếu để nâng cao năng suất lao động và hiệu quả sản xuất (lý thuyết quản lý hiệu quả)…
2 Khái niệm về quản lý giáo dục
Nếu xem quản lý là một thuộc tính bất biến, nội tại của mọi hoạt động
xã hội, thì quản lý giáo dục cùng là một thuộc tính tất yếu của mọi hoạt động giáo dục có mục đích
Có nhiều quan niệm khác nhau về quản lý giáo dục, song thường người ta đưa ra quan niệm quản lý giáo dục theo hai cấp độ chủ yếu: cấp vĩ
mô và vi mô Quản lý vĩ mô tương ứng với khái niệm về quản lý một nền giáo dục (hệ thống giáo dục) và quản lý vi mô tương ứng với khái niệm về quản lý một nhà trường
Ở cấp độ vĩ mô, quản lý giáo dục được hiểu là hệ thống tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý nhằm huy động, tổ chức, điều chỉnh, giám sát và kiểm tra một cách có hiệu quả các nguồn lực giáo dục phục
vụ cho mục tiêu phát triển giáo dục, đáp ứng với yêu cầu phát triển kinh tế -
xã hội Như vậy, quản lý giáo dục theo nghĩa tổng quan là hoạt động điều
hành, phối hợp các lực lượng xã hội nhằm làm cho toàn bộ hệ thống giáo dục vận hành theo đường lối nguyên lý giáo dục của Đảng, thực hiện có chất lượng và hiệu quả mục tiêu phát triển giáo dục và đào tạo thế hệ trẻ mà xã hội đặt ra
Ở cấp độ vi mô, quản lý giáo dục được hiểu là hệ thống những tác động
có mục đích, có kế hoạch, hợp quy luật của chủ thể quản lý vào quá trình giáo dục và đào tạo của nhà trường (cơ sở giáo dục) nhằm hình thành, phát triển toàn diện nhân cách người học theo mục tiêu, mô hình giáo dục và đào tạo đặt
ra Như vậy, thuật ngữ “quản lý nhà trường” có thể xem là đồng nghĩa với
quản lý giáo dục ở tầm vi mô Song cần nhận rõ tác động của chủ thể quản lý đến nhà trường có hai loại tác động từ bên ngoài và tác động bên trong nhà trường Tác động từ bên ngoài nhà trường là tác động của các cơ quan quản lý giáo dục cấp trên nhằm hướng dẫn và tạo điều kiện cho các hoạt động dạy học,
Trang 7giáo dục của nhà trường Tác động từ bên trong là hoạt động của các chủ thể quản lý của chính nhà trường nhằm huy động, điều phối, giám sát các lực lượng giáo dục của nhà trường thực hiện có chiến lược, có hiệu quả các nhiệm
vụ dạy học và giáo dục đặt ra
3 Đặc điểm và các quan điểm quản lý giáo dục
a Đặc điểm của quản lý giáo dục
Từ những khái niệm nêu trên, dù ở cấp độ vĩ mô hay vi mô, ta có thể nhận thấy một số đặc điểm chung của quản lý giáo dục:
Một là, quản lý giáo dục bao giờ cũng có chủ thể và đối tượng quản lý
Chủ thể ở đây có thể là một cá nhân (như hiệu trưởng, giám đốc nhà trường, học viện…), cũng có thể là một tổ chức hay tập thể ( bộ, sở, phòng giáo dục
và đào tạo…) Còn đối tượng quản lý ở đây những nhân tố mà chủ thể quản lý tác động đến - đó là những nhân tố trong quá trình giáo dục và đào tạo, là những ai thực hiện hoặc nhận sự giáo dục và đào tạo
Hai là, quản lý giáo dục là một quá trình truyền đạt thu nhận và xử lý thông tin một cách tích cực Chủ thể quản lý muốn tác động lên đối tượng phải
đưa ra các thông tin (nghị quyết, chỉ thị, mệnh lệnh, kế hoạch, chương trình…), đó chính là các thông tin điều khiển Sau đó, chủ thể quản lý phải thường xuyên theo dõi, thu nhận các thông tin phản hồi về kết quả thực hiện các nhiệm vụ giáo dục và đào tạo của đối tượng quản lý Còn đối tượng quản
lý tiếp nhận các thông tin điều khiển của chủ thể để định hướng hoạt động, xác định kế hoạch hoạt động và tự điều khiển mình nhằm thực thi các chỉ thị, mệnh lệnh yêu cầu chủ thể quản lý
Ba là, quản lý giáo dục vừa là khoa học, vừa là nghệ thuật Để có
những tác động quản lý hợp quy luật, phát huy được hiệu quả và chất lượng của các nguồn lực giáo dục, đòi hỏi nhà quản lý phải có tri thức quản lý, có quan điểm tiếp cận thực tiễn quản lý đúng đắn, có phương pháp quản lý cụ thể phù hợp với thực tiễn Nói cách khác, hoạt động quản lý là một khoa học, cần được đối xử một cách khoa học, nhà quản lý không thể mang tác phong tuỳ tiện, đơn giản, chủ quan Quản lý giáo dục đồng thời còn là một nghệ thuật,
vì quản lý giáo dục là quản lý quá trình đào tạo, hình thành và hoàn thiện nhân cách, nó đòi hỏi nhà quản lý muốn đạt được chất lượng và hiệu quả quản lý cao luôn luôn phải trau dồi tài nghệ, bản lĩnh, nhân cách, trí tuệ và
Trang 8phong cách công tác chuẩn mực cùng với phong cách ứng xử linh hoạt, mềm dẻo với con người
b Các quan điểm về quản lý giáo dục
Quan điểm hiệu quả
Cơ sở xuất phát của quan điểm này là áp dụng tư tưởng kinh tế vào quản lý giáo dục Theo quan điểm hiệu quả, quản lý giáo dục phải được thực hiện sao cho hiệu số giữa đầu ra và đầu vào của hệ thống giáo dục phải đạt đến cực đại
Quan điểm kết quả
Quan điểm kết quả là quan điểm quản lý giáo dục chú ý tới việc đạt được mục tiêu giáo dục nhiều hơn chú ý đến hiệu quả kinh tế của nó Cơ sở khoa học của quan điểm này là dựa vào những thành tựu của khoa học tâm lý
xã hội, xây dựng và bảo vệ đất nước
II ĐỐI TƯỢNG, NHIỆM VỤ, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA KHOA HỌC QUẢN LÝ GIÁO DỤC ĐẠI HỌC QUÂN SỰ
1 Đối tượng nghiên cứu của khoa học quản lý giáo dục đại học quân sự
Trước hết, cần nhận rõ sự khác nhau giữa đối tượng nghiên cứu của khoa học quản lý giáo dục với đối tượng của chủ thể trong hoạt động quản lý giáo dục Trong thực tiễn giáo dục và đào tạo ở các trường đại học quân sự, đối tượng quản lý là các nguồn lực giáo dục của nhà trường (tập thể và cá nhân giảng viên, học viên) và các mối quan hệ trong hệ thống giáo dục của
Trang 9nhà trường Còn khoa học quản lý giáo dục chỉ đi sâu vào nghiên cứu các quan
hệ quản lý giáo dục của nhà trường
Đối tượng của khoa học quản lý giáo dục đại học quân sự là các quan
hệ quản lý giáo dục và các quy luật vận động, phát triển của chúng ở nhà trường đại học quân sự
Các quan hệ quản lý giáo dục ở đại học quân sự rất đa dạng phức tạp
Có thể nêu ra ở đây một số mối quan hệ chủ yếu như:
- Quan hệ giữa chủ thể quản lý và đối tượng quản lý trong hệ thống tổ chức quản lý giáo dục ở nhà trường, như quan hệ giữa ban giám đốc (hoặc ban giám hiệu), các cơ quan chức năng (phòng, ban trực thuộc) với các khoa, bộ môn, các đơn vị quản lý học viên (hệ, tiểu đoàn, đại đội, lớp …), các đơn vị phục vụ…
- Quan hệ trong nội bộ hệ thống quản lý giáo dục, bao gồm: quan hệ giữa các cấp quản lý (quan hệ dọc) ví dụ như quan hệ giữa Cục Nhà trường với Phòng Đào tạo, giữa phòng với các ban chức năng …; quan hệ giữa các bộ phận trong một cấp quản lý (quan hệ ngang)
Ngoài ra theo chức năng quản lý giáo dục, cần phải tính đến mối quan
hệ giữa các khâu, các hoạt động kế hoạch hoá, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra
…trong quá trình quản lý giáo dục
Các quan hệ quản lý giáo dục ở đại học quân sự thể hiện rõ tính chất khách quan và chủ quan của chúng
Mặt khách quan thể hiện ở chỗ, các quan hệ quản lý giáo dục, chịu sự chi phối của đường lối, quan điểm phát triển giáo dục của Đảng, của quân đội; vận động theo các quy luật giáo dục, quy luật quản lý
Mặt chủ quan thể hiện ở chỗ, các mối quan hệ đó đều thông qua con người, do con người xây dựng lên và hoàn thiện chúng để phục vụ cho việc thực hiện các mục tiêu quản lý
Các quan hệ quản lý giáo dục ở đại học quân sự phản ánh rõ đặc điểm của một tổ chức quân sự, mang tính thứ bậc, chỉ huy và chỉ đạo Điều 58, Điều lệ Công tác nhà trường quân đội quy định về nhiệm vụ, quyền hạn của người chỉ huy, quản lý nhà trường nêu rõ: “Người chỉ huy cơ quan, đơn vị được Bộ trưởng Bộ Quốc phòng giao nhiệm vụ chỉ đạo công tác nhà trường
Trang 10cấp mình và quản lý nhà trường quân đội thuộc quyền” Đương nhiên, theo mối quan hệ dọc của hệ thống quản lý giáo dục trong quân đội, tất yếu nảy
sinh quan hệ thứ bậc và cơ chế quan hệ ở đây là chỉ huy - phục tùng
Bên cạnh các quan hệ thứ bậc, chỉ huy - phục tùng nêu trên, quản lý giáo dục ở đại học quân sự còn có những mối quan hệ phối hợp, hiệp đồng giữa các cơ quan (phòng, ban chức năng), với các khoa bộ môn, các đơn vị quản lý học viên; và các mối quan hệ đa chiều khác với các nhà trường, cơ quan quản lý trong và ngoài quân đội
Tóm lại, khoa học quản lý giáo dục đại học quân sự nghiên cứu các mối quan hệ quản lý mang tính tất yếu, vốn có, đa dạng và phức tạp trong hoạt động quản lý, trên cơ sở đó, phát hiện và khái quát những quy luật vận động, phát triển của chúng, tạo ra cơ sở khoa học để không ngừng nâng cao chất lượng và hiệu quả quản lý giáo dục ở các nhà trường đại học quân sự
2 Những nhiệm vụ nghiên cứu
Với tư cách là một khoa học, quản lý giáo dục đại học quân sự phải được xây dựng dựa trên nền tảng của những sự kiện, dữ liệu khoa học trong thực tiễn hoạt động quản lý giáo dục; có cơ cấu nội dung phù hợp, phản ánh được những vấn đề cơ bản của khoa học quản lý như: những cơ sở phương pháp luận; cơ sở lý luận của việc tổ chức quản lý giáo dục; những vấn đề về công nghệ, phương pháp, phương tiện quản lý giáo dục, những vấn đề về tổng kết kinh nghiệm, dự báo sự phát triển và đổi mới quản lý giáo dục trong các nhà trường quân sự …
Vì vậy, để hình thành và phát triển khoa học quản lý giáo dục ở đại học quân sự, cần giải quyết tốt những nhiệm vụ nghiên cứu sau đây :
- Nghiên cứu, xác định những quan điểm, nguyên tắc với tư cách là cơ
sở phương pháp luận của quản lý giáo dục đại học quân sự
- Nghiên cứu làm sáng tỏ đặc điểm, bản chất, quy luật vận động, phát triển, cũng như chức năng, cơ cấu bộ máy quản lý giáo dục ở đại học quân sự
- Nghiên cứu xác định những mô hình tổ chức, công nghệ, phương pháp, phương tiện quản lý giáo dục ở đại học quân sự
Trang 11- Nghiên cứu tổng kết kinh nghiệm cũng như dự báo sự phát triển, xu hướng đổi mới tổ chức lao động, kĩ năng, nghệ thuật, hiệu quả quản lý giáo dục
Để giải quyết tốt những nhiệm vụ nêu trên, khoa học quản lý giáo dục đại học quân sự phải kế thừa những thành tựu của các khoa học có liên quan, đặc biệt là khoa học quản lý và khoa học giáo dục; phải bám sát thực tiễn quản
lý giáo dục sinh động ở các trường đại học quân sự; phải kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu lý luận với khảo sát, điều tra và thực nghiệm, thí nghiệm những giải pháp tác động nhằm cải tạo hiện thực Nhạy bén nắm bắt những xu hướng vận động của thực tiễn quản lý giáo dục Trên cơ sở đó, dự báo sự phát triển của nó và đề xuất phương hướng đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả quản
lý giáo dục ở các trường đại học quân sự
3 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu quản lý giáo dục đại học quân sự
a Phương pháp luận nghiên cứu quản lý giáo dục đại học quân sự
Cũng như các khoa học xã hội khác, chủ nghĩa Mác- Lênin là nền tảng phương pháp luận của quản lý giáo dục đại học quân sự Những luận điểm cơ
bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử về mối quan hệ giữa quy luật vận động khách quan và hoạt động tự giác của con người có ý nghĩa quan trọng đối với thực tiễn hoạt động quản lý và lý luận quản lý giáo dục
Quản lý giáo dục đại học quân sự còn dựa trên một cơ sở phương
pháp luận quan trọng là tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng ta
về giáo dục Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng một nền giáo dục Việt
Nam khoa học, dân tộc và đại chúng, về giáo dục con người phát triển toàn diện và những quan điểm của Đảng ta về đổi mới, chấn hưng giáo dục và chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước là những định hướng quan trọng cho quản lý giáo dục đại học quân sự hiện nay
Trong nghiên cứu lý luận và thực tiễn quản lý giáo dục, cần phải có
quan điểm tiếp cận phù hợp Các quan điểm: tiếp cận hệ thống, tiếp cận chức năng, tiếp cận lịch sử - lôgic, tiếp cận thực tiễn là chỗ dựa phương pháp luận
Trang 12quan trọng để bảo đảm cho kết quả nghiên cứu quản lý giáo dục có độ chính xác, độ tin cậy và mang tính khả thi cao
b.Các phương pháp nghiên cứu quản lý giáo dục đại học quân sự
Trong nghiên cứu quản lý giáo dục, thường áp dụng một số phương pháp đặc trưng sau đây:
Phương pháp hệ thống: Phương pháp này xuất phát từ quan điểm tiếp
cận hệ thống Phương pháp này đòi hỏi phải xem quản lý như một hệ thống cấu trúc gồm các thành tố Trong đó, chứa đựng các mối quan hệ tất yếu, vận hành theo những quy luật phát triển của quá trình quản lý
Phương pháp lôgic trong nghiên cứu quản lý giáo dục đòi hỏi sự vận
dụng các quy luật lôgic của tư duy hình thức và tư duy biện chứng để hình thành, sắp xếp các khái niệm, phạm trù quản lý giáo dục
Phương pháp mô hình hoá trong nghiên cứu quản lý giáo dục là
phương pháp tạo ra các mô hình cấu trúc, chức năng quản lý giáo dục để nghiên cứu, dự báo sự phát triển của chúng, giúp cho các chủ thể quản lý có những tác động hợp quy luật
Phương pháp tổng kết kinh nghiệm quản lý giáo dục là phương pháp
phân tích, hệ thống hoá, khái quát hoá các kinh nghiệm quản lý giáo dục trên
cơ sở lý luận quản lý giáo dục để từ đó rút ra những bài học có tính quy luật nhằm tiếp tục phổ biến, vận dụng chúng vào thực tiễn quản lý giáo dục
Các phương pháp nêu trên là sự cụ thể hoá các quan điểm tiếp cận khoa học trong nghiên cứu quản lý giáo dục Chúng có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, hỗ trợ bổ sung cho nhau Trong nghiên cứu hoạt động quản lý giáo dục, cần sử dụng chúng như một hệ thống và kết hợp chặt chẽ chúng với phương pháp thực nghiệm, thử nghiệm để đảm bảo độ tin cậy của những kết quả nghiên cứu cũng như tính khả thi của những giải pháp, kiến nghị về quản lý được đề xuất từ những kết quả đó
CÂU HỎI ÔN TẬP
1 Hãy trình bày khái niệm về quản lý giáo dục và khái quát những đặc điểm chung của hoạt động quản lý giáo dục Ý nghĩa của việc nghiên
Trang 13cứu khoa học quản lý giáo dục đối với người cán bộ, giảng viên trong các nhà trường quân sự?
2 Hãy trình bày đối tượng, nhiệm vụ, phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu quản lý giáo dục đại học quân sự Phương hướng phát triển
lý luận quản lý giáo dục ở đại học quân sự?
Trang 141 Ý nghĩa của việc xây dựng kế hoạch chiến lược
Xây dựng kế hoạch là hành động đầu tiên của nhà quản lý nhằm đạt được các mục tiêu của hoạt động quản lý giáo dục Xây dựng kế hoạch bao gồm việc xác định mục tiêu, chương trình hành động, xác định các giai đoạn hành động và từng bước đi, điều kiện, phương tiện cần thiết trong thời gian nhất định để đạt được mcụ tiêu đề ra
Việc xây dựng kế hoạch giúp cho nhà quản lý có tầm nhìn tổng thể, bao quát toàn diện sự phát triển của nhà trường, thấy được mối quan hệ và hoạt động tương tác giữa các bộ phận Thông qua đó, giúp nhà quản lý ra những quyết định chính xác, điều chỉnh và lựa chọn những phương án tối ưu, tiết kiệm nhân lực, vật lực, tài chính song vẫn đạt tới hiệu quả tối đa của quá trình đào tạo Thông qua kế hoạch quản lý giáo dục, nhà quản lý có thể chủ động giữ vững cái “bất biến” và ứng phó linh hoạt trước sự “vạn biến”, trước những thay đổi của đội ngũ giáo viên, học viên cả về số lượng, chất lượng, những tác động của thực tiễn xây dựng và chiến đấu của quân đội, của các nhân tố kinh
tế - xã hội v.v… Đồng thời, việc lập kế hoạch còn giúp cho nhà quản lý có thể xây dựng những tiêu chí đo lường, kiểm tra xác định được các trạng thái trung gian cũng như trạng thái cuối cùng của đối tượng quản lý
Kế hoạch đào tạo và quản lý của một nhà trường có thể được phân ra nhiều loại kế hoạch khác nhau, song thường có các loại chủ yếu như: kế hoạch ngắn hạn, kế hoạch trung hạn, kế hoạch dài hạn hay còn gọi là kế hoạch chiến lược
Kế hoạch chiến lược (strategic plan) là một công cụ quản lý nói chung
và quản lý chất lượng giáo dục nói riêng trong một giai đoạn xác định (thường
từ 7 đến 10 năm) của một cơ sở đào tạo Kế hoạch chiến lược được sử dụng nhằm mục đích giúp nhà trường hay cơ sở đào tạo tập trung các nguồn lực
Trang 15hướng tới việc thực hiện các nhiệm vụ một cách tốt nhất Lập kế hoạch chiến lược là đưa ra các quyết định và các hành động cơ bản để giúp cho cơ
sở đào tạo (nhà trường) hình dung ra một tương lai mong muốn và có thể thực hiện được
Lập kế hoạch chiến lược khác với việc lập kế hoạch thường ở những điểm sau:
- Tập trung vào tương lai, đón trước các yêu cầu phát triển giáo dục, tập trung vào tư duy và hành động mang tính chiến lược, hình dung ra một tương lai mong muốn và có thể thực hiện được
- Thực hiện các cách tiếp cận khoa học, tiên tiến trong quản lý các nguồn lực giáo dục cơ bản của nhà trường Định hướng các hoạt động cơ bản hướng vào việc thực hiện các mô hình, chỉ tiêu, kết quả đặt ra
2 Những yêu cầu của việc lập kế hoạch chiến lược
a Đảm bảo tính dự báo, tính định hướng
Trên một ý nghĩa nào đó, có thể xem kế hoạch chiến lược chính là sự dự báo, là chiến lược hành động của một tổ chức Nói đến kế hoạch chiến lược giáo dục và đào tạo là không chỉ nói đến công việc ở cấp quản lý vĩ mô (bộ, cơ quan cấp trên), mà nhà trường với tư cách là một cơ sở giáo dục và đào tạo cũng cần phải có một tầm nhìn xa trông rộng, phải có những dự tính lâu dài cho sự phát triển của mình, phải có một kế hoạch chiến lược phát triển nhà trường Việc xây dựng kế hoạch chiến lược của nhà trường là hoạt động có tính định hướng nhằm xác định một cách chính xác mục tiêu dài hạn của sự phát triển nhà trường và những bước đi, những cách thức cơ bản để đạt được mục tiêu đó trên cơ sở phân tích những điều kiện bên ngoài, bên trong
Để thể hiện rõ tính dự báo, tính định hướng trong kế hoạch chiến lược, nhà quản lý phải đặt trọng tâm vào tư duy và hành động mang tính chiến lược,
có cái nhìn tổng thể, toàn cục, cơ bản xuyên suốt quá trình phát triển của nhà trường cũng như quá trình quản lý giáo dục và đào tạo Trong xây dựng viễn cảnh phát triển của nhà trường, phải chú trọng cả sự phát triển của đội ngũ giáo viên, học viên, cán bộ, nhân viên, sự phát triển về nội dung, phương pháp đào tạo cũng như sự phát triển về cơ sở vật chất, kỹ thuật của nhà trường
b Đảm bảo tính toàn diện, đồng bộ
Trang 16Việc xây dựng kế hoạch chiến lược phải chú ý thể hiện rõ mục tiêu, chương trình hành động đến việc xác định rõ từng bước đi, những điều kiện, phương tiện cần thiết cho cả chủ thể quản lý và đối tượng bị quản lý Phải xác lập những kế hoạch đồng bộ cho việc quản lý toàn diện các nguồn lực giáo dục và đào tạo (nhân lực, vật lực, tài lực), quản lý cả về số lượng và chất lượng giáo dục và đào tạo của nhà trường Kế hoạch chiến lược còn phải thể hiện rõ mối quan hệ hợp tác và sự phối hợp, liên kết giữa các lực lượng trong thực hiện các nhiệm vụ dạy học - giáo dục cũng như trong quản lý nhà trường
c Đảm bảo tính tập trung, trọng điểm
Trong xây dựng kế hoạch chiến lược cần tập trung vào những vấn đề cơ bản, những vấn đề trọng tâm và những vấn đề cấp thiết đặt ra đối với quá trình giáo dục và đào tạo của nhà trường Nhà quản lý phải hướng tập trung vào việc xác định đúng đắn lộ trình phát triển các nguồn lực giáo dục và đào tạo của nhà trường, kế hoạch đổi mới phát triển đội ngũ, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo Căn cứ vào những yêu cầu cụ thể, việc xác lập kế hoạch còn phải thể hiện sự quan tâm với những vấn đề bức xúc, cấp thiết đặt ra trong hoạt động giáo dục và đào tạo, hoạt động quản lý của nhà trường, chẳng hạn xác định “chương trình đổi mới phương pháp dạy học” để góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy của giáo viên và học tập của học viên, loại bỏ cách thức
“thầy đọc, trò ghi”; xác định “chương trình xây dựng, phát triển đội ngũ giáo viên” nhằm khắc phục những vấn đề bất cập về số lượng, chất lượng của đội ngũ giáo viên đang đặt ra
3 Quy trình xây dựng kế hoạch chiến lược
Xác định rõ quy trình xây dựng kế hoạch nhằm giúp cho nhà quản lý thực hiện chức năng kế hoạch hoá của mình một cách thuận lợi Thường thường trong xây dựng một kế hoạch quản lý giáo dục phải đi theo những bước cơ bản như sau:
- Bước thứ nhất: Nhận thức, quán triệt sâu sắc các nghị quyết, chỉ thị,
mệnh lệnh, yêu cầu của cấp trên về phát triển kinh tế - xã hội, phát triển giáo dục, xây dựng quân đội, xây dựng nhà trường tiên tiến chính quy v.v…
- Bước thứ hai: Phân tích điều kiện, trạng thái xuất phát của nhà trường,
của các đối tượng quản lý Đây là điểm xuất phát, là căn cứ quan trọng để xác định những vấn đề cơ bản tiếp theo của một kế hoạch Một kế hoạch nói chung thường bắt đầu từ việc nhận định những đặc điểm, tình hình của nhà
Trang 17trường, nêu lên những yếu tố tác động bên ngoài, bên trong đến quá trình giáo dục và đào tạo, rút ra những thuận lợi, khó khăn đối với việc thực hiện các nhiệm vụ dạy học - giáo dục, quản lý nhà trường Trong các kế hoạch dài hạn,
kế hoạch chiến lược người ta còn phải tính đến bối cảnh thế giới, trong nước, bối cảnh xây dựng và chiến đấu của quân đội, thực trạng về đội ngũ, cơ sở vật chất kỹ thuật, chất lượng đào tạo của nhà trường… Từ đó, rút ra những thời cơ
và thách thức đối với việc thực hiện nhiệm vụ phát triển giáo dục và đào tạo, xây dựng nhà trường, nâng cao chất lượng, hiệu quả đào tạo đội ngũ cán bộ,
sỹ quan v.v…
- Bước thứ ba: Xác định các nguồn lực cần thiết cho việc thực hiện kế
hoạch ở đây, cần xác định rõ nguồn nhân lực, cơ sở vật chất kỹ thuật huấn luyện - giáo dục, tài chính, ngân sách giáo dục và đào tạo, bảo đảm tính khả thi của các kế hoạch, trong đó yếu tố quyết định là đội ngũ giáo viên, cán bộ quản lý của nhà trường
- Bước thứ tư: Hình thành kế hoạch, xây dựng sơ đồ khung của kế
hoạch ở bước này, tuỳ theo tính chất từng loại kế hoạch cụ thể mà thể hiện nội dung, sơ đồ cho phù hợp Song thông thường, một kế hoạch cần thể hiện rõ những vấn đề sau đây:
Một là, phải xác định rõ mục đích, mục tiêu quản lý ở đây, cần thể hiện
rõ mục đích, mục tiêu giáo dục và đào tạo của nhà trường cùng với mục tiêu quản lý các loại hình hoạt động, các nguồn lực giáo dục theo từng cấp, bậc học hoặc từng giai đoạn, từng chu kỳ đào tạo
Hai là, phải xác định rõ các tiêu chí đo đạc, đánh giá cả về mặt số
lượng, chất lượng cũng như hiệu quả giáo dục và đào tạo và quản lý
Ba là, xác định rõ chương trình, nội dung hành động Đây chính là cái
cốt lõi đồng thời là bộ mặt của một kế hoạch Thông thường chương trình, nội dung hành động cần thể hiện rõ những vấn đề sau đây:
- Xác định các hoạt động cơ bản và thứ tự thực hiện các hoạt động đó
- Xác định thời gian thực hiện từng hoạt động
- Xác định các nguồn nhân lực, cơ sở vật chất kỹ thuật, tài chính cho từng hoạt động
- Phân công phụ trách các công việc, các hoạt động (cho đơn vị hoặc cá nhân)
Trang 18- Quy định hiệp đồng, phối hợp giữa các lực lượng
- Quy định việc kiểm tra, đánh giá, chế độ báo cáo kết quả thực hiện các hoạt động
- Nêu lên những biện pháp điều chỉnh, triển khai tiếp tục công việc (nếu cần thiết)
- Quy định việc rút kinh nghiệm, tổng kết, đánh giá kết quả thực hiện các hoạt động
Tóm lại, xây dựng kế hoạch và quản lý bằng kế hoạch là hoạt động có chủ đích, có phương pháp của nhà quản lý nhằm phát huy tối đa sức mạnh của các lực lượng giáo dục cũng như các phương tiện, cơ sở vật chất kỹ thuật của nhà trường, tạo nên chất lượng, hiệu quả cao của quá trình đào tạo Trong xây dựng kế hoạch thì việc xác định mục tiêu là công việc đầu tiên, là cơ sở, tiền
đề quan trọng nhất để tổ chức quản lý quá trình giáo dục và đào tạo có hiệu quả Dưới đây, chúng ta sẽ đi sâu làm rõ quan niệm về mục tiêu quản lý cũng như những căn cứ, những phương pháp xác định mục tiêu quản lý giáo dục
II XÁC ĐỊNH MỤC TIÊU QUẢN LÝ GIÁO DỤC
1 Khái niệm về mục tiêu quản lý giáo dục
Mục tiêu quản lý giáo dục được hiểu một cách chung nhất là trạng thái được xác định trong tương lai của đối tượng quản lý
Mục tiêu quản lý giáo dục là cái đích phải đạt tới của quá trình quản lý
Nó được xem là trạng thái mong muốn trong tương lai của nhà trường Trạng thái đó là trạng thái chưa có mà ta muốn đạt tới ( hoặc có thể là trạng thái đang
có mà ta muốn duy trì) Trạng thái mong muốn là trạng thái mang tính cần thiết và tính khả thi, trạng thái đó chỉ có được thông qua hoạt động của chủ thể
và đối tượng quản lý của nhà trường
Mục tiêu quản lý giáo dục mang tính hệ thống, trong đó mục tiêu giáo dục chỉ là một thành phần của mục tiêu quản lý Hệ thống mục tiêu quản lý
giáo dục phải phản ánh những cái đích quan trọng của một nhà trường về những kết quả giáo dục và đào tạo cần đạt được, về trình độ phát triển mọi mặt của một cơ sở giáo dục, về phát triển đội ngũ giáo viên, cán bộ quản lý, về xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật của nhà trường…
Trang 19Xét về mặt nội dung, hệ thống mục tiêu chứa đựng nhiều vấn đề cơ bản của nhà trường như:
- Đảm bảo tuyển sinh và quyền lợi học tập của người học đúng chỉ tiêu, đúng tiêu chuẩn
- Phát triển đội ngũ sư phạm đáp ứng yêu cầu chuẩn hoá giáo viên, cán
bộ quản lý
- Xây dựng cơ sở vật chất, trang thiết bị kỹ thuật dạy học đáp ứng yêu cầu hiện đại hoá
- Đảm bảo yêu cầu chất lượng và hiệu quả đào tạo, nghiên cứu khoa học
- Xây dựng và hoàn thiện bộ máy quản lý, tổ chức của nhà trường tiên tiến, chính quy
- v.v…
Mục tiêu quản lý giáo dục của một nhà trường đại học quân sự là một
hệ thống phức tạp, đa dạng phản ánh rõ những mong muốn, những yêu cầu trên nhiều mặt hoạt động của nhà trường cũng như những điều kiện cần thiết đảm bảo cho quá trình sư phạm của nhà trường diễn ra Chúng ta sẽ tiếp tục tìm hiểu việc phân loại mục tiêu để thấy rõ hơn cơ sở của việc xây dựng hệ thống mục tiêu quản lý giáo dục
2 Phân loại mục tiêu quản lý giáo dục
Hệ thống mục tiêu quản lý của một nhà trường bao hàm các loại mục tiêu cụ thể như sau:
- Dựa theo hoạt động của nhà trường, có các mục tiêu như: mục tiêu quản lý hoạt động dạy học; mục tiêu quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học; mục tiêu quản lý hoạt động rèn luyện của học viên; mục tiêu quản lý hoạt động xã hội v.v…
- Dựa theo đối tượng quản lý, có mục tiêu như: mục tiêu xây dựng đội ngũ giáo viên; mục tiêu xây dựng cán bộ quản lý; mục tiêu xây dựng, sử dụng
cơ sở vật chất kỹ thuật giáo dục và đào tạo của nhà trường; mục tiêu quản lý,
sử dụng ngân sách giáo dục và đào tạo v.v…
- Dựa theo thời gian, có các mục tiêu như: mục tiêu khoá học, mục tiêu năm học, mục tiêu từng học kỳ…
Trang 20- Dựa theo cấp, bậc học có : mục tiêu quản lý đào tạo bậc cao đẳng, bậc đại học; mục tiêu quản lý đào tạo cấp phân đội; mục tiêu quản lý đào tạo cấp chiến thuật, chiến dịch v.v
- Dựa theo tính chất nhiệm vụ quản lý, có các mục tiêu định tính và mục tiêu định lượng
Xây dựng và thực hiện các mục tiêu quản lý trên ở đại học quân sự cần hướng vào thực hiện một cách tốt nhất mục tiêu giáo dục mà xã hội và quân đội đã đặt ra Đó chính là mục tiêu xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện; mục tiêu đào tạo cán bộ quân đội có bản lĩnh chính trị vững vàng, trung thành tuyệt đối với Tổ quốc, với Đảng và nhân dân, có trình độ học vấn
và chuyên môn, nghiệp vụ ngày càng cao, quý trọng và hết lòng phục vụ nhân dân, có phẩm chất, đạo đức, lối sống lành mạnh, có năng lực chỉ huy và tác chiến thắng lợi trong mọi tình huống…
3 Những căn cứ và phương pháp xác định mục tiêu quản lý giáo dục
a Những căn cứ để xác định mục tiêu quản lý giáo dục
Việc xác định mục tiêu quản lý giáo dục ở đại học quân sự phải đi từ những căn cứ sau đây:
- Thứ nhất, phải xuất phát từ những yêu cầu của nhiệm vụ xây dựng và
bảo vệ Tổ quốc đặt ra Đó là những yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, phát triển kinh tế - xã hội, yêu cầu xây dựng nền quốc phòng toàn dân, xây dựng quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại Đây là cơ sở quan trọng để định hướng công tác đào tạo cán bộ, sĩ quan; xây dựng mô hình, tiêu chí đào tạo ở đại học quân sự đáp ứng với “đơn đặt hàng” của xã hội, của quân đội
- Thứ hai, phải căn cứ vào đường lối, quan điểm phát triển giáo dục của
Đảng, Nhà nước, yêu cầu xây dựng đội ngũ cán bộ quân đội và yêu cầu đổi mới quá trình đào tạo ở các nhà trường quân sự Những đòi hỏi nêu trên được thể hiện trong các văn kiện, nghị quyết của Đảng, chiến lược, kế hoạch phát triển giáo dục của Nhà nước, quân đội Từ những cơ sở này, mỗi nhà trường phải khẳng định được mục tiêu chính trong các hoạt động định hướng sự phấn đấu của toàn bộ hệ thống giáo dục và đào tạo của nhà trường cũng như của từng
bộ phận, từng đơn vị
Trang 21- Thứ ba, căn cứ vào thực trạng của quá trình đào tạo, quản lý ở nhà
trường Đây chính là sự đánh giá hiện trạng của các nhân tố cơ bản trong hệ thống giáo dục của nhà trường, là sự xem xét những điều kiện về nhân lực, vật lực, tài lực và quỹ thời gian để đảm bảo cho việc xác định các mục tiêu quản
lý giáo dục mang tính khả thi
b Phương pháp xác định mục tiêu quản lý giáo dục
Việc xác định các mục tiêu quản lý giáo dục được thực hiện theo nhiều cách thức khác nhau, song thông thường người ta sử dụng các phương pháp sau đây:
- Phương pháp tiếp cận ngoại suy là phương pháp dựa vào sự phân tích
kinh nghiệm, đánh giá hiện trạng của các mục tiêu, từ đó xác định trình độ phát triển, trạng thái trong tương lai của hệ thống quản lý nhà trường Phải lựa chọn những trạng thái mong đợi có tính tất yếu, có tính quy luật hoặc những trạng thái mong đợi có thể có để xác định các mục tiêu quản lý Phải tạo ra điều kiện để biến cái có thể thành cái tất yếu Đồng thời phải dự báo được những trạng thái không mong đợi có thể xảy ra hoặc tất yếu xảy ra để tìm cách hạn chế chúng trong xây dựng và thực hiện các mục tiêu quản lý
- Phương pháp thích ứng là phương pháp hướng sự vận động của hệ
thống quản lý tới mục tiêu bằng hạn chế và loại trừ các yếu tố không xác định
- Phương pháp tiếp cận tối ưu là phương pháp xác định các mục tiêu
quản lý trên cơ sở tính toán chi phí thấp nhất về cơ sở vật chất, phương tiện, tài chính, thời gian và sức lực của đội ngũ quản lý mà đạt tới hiệu quả cao nhất trong công tác quản lý nhà trường
- Phương pháp mô hình hoá là phương pháp xây dựng các mô hình giả
định về các trạng thái mong muốn và dựa trên mô hình đó để xác định các mục tiêu quản lý Việc mô hình hoá các trạng thái mong muốn của hệ thống quản lý trong tương lai sẽ giúp cho các nhà quản lý xác định mục tiêu quản lý phù hợp với quy luật, bảo đảm tính tối ưu
- Phương pháp chuyên gia là phương pháp sử dụng trí tuệ của các nhà
khoa học và các nhà quản lý có trình độ cao, giàu kinh nghiệm để xây dựng cũng như hoàn thiện các mục tiêu quản lý được đề xuất Đây là phương pháp rất kinh tế, tiết kiệm thời gian, sức lực trong việc xác định mục tiêu, song cần
Trang 22được sử dụng nó trong sự kết hợp với các phương pháp khác để hạn chế những yếu tố chủ quan, kinh nghiệm chủ nghĩa rất có thể xuất hiện khi sử dụng phương pháp này
4 Quản lý theo mục tiêu
a Quá trình quản lý theo mục tiêu
Quá trình quản lý theo mục tiêu là quá trình chỉ đạo, tổ chức xây dựng các chương trình, kế hoạch hành động thực hiện các cách thức, biện pháp và huy động các nguồn lực để đạt tới các mục tiêu quản lý giáo dục đã xác định Việc quản lý theo mục tiêu cho phép các lực lượng trong hệ thống quản lý của nhà trường có thể thấy rõ được kết quả công việc của mình ở từng thời điểm nhất định của quá trình quản lý, từ đó có thể tự kiểm tra, tự đánh giá, tự điều chỉnh trong quá trình thực hiện các mục tiêu quản lý giáo dục đặt ra
Quá trình quản lý theo mục tiêu được thực hiện theo những bước cơ bản sau:
- Quán triệt, phân tích mục tiêu
- Xây dựng chương trình quản lý theo mục tiêu, kế hoạch chiến lược và các quyết định hành động
- Tổ chức triển khai thực hiện các chương trình, kế hoạch hành động theo mục tiêu
- Kiểm tra, đánh giá việc thực hiện các mục tiêu
b Những yêu cầu cơ bản của việc quản lý theo mục tiêu
Một là, trong quá trình quản lý theo mục tiêu cần chú trọng kết hợp việc
thực hiện các mục tiêu trước mắt và mục tiêu lâu dài, các mục tiêu chi tiết cho từng bộ phận và mục tiêu chung Nhà quản lý phải cụ thể hoá mục tiêu, bảo đảm sự thống nhất của cây mục tiêu với các “cành”, các “nhánh”, thiết lập được mối quan hệ ràng buộc giữa chủ thể và đối tượng quản lý, giữa các bộ phận trong bộ máy hệ thống quản lý của nhà trường, khắc phục sự chồng chéo hoặc hiện tượng chỉ chú ý theo đuổi các mục tiêu trước mắt mà xao nhãng thực hiện các mục tiêu lâu dài
Hai là, quá trình quản lý cần có sự đánh giá chính xác, kịp thời kết quả,
hiệu quả việc thực hiện các mục tiêu của các bộ phận Muốn vậy, các nhà quản
lý phải xây dựng được tiêu chí đánh giá thực hiện các mục tiêu Các tiêu chí
Trang 23đó phải đảm bảo tính khách quan, toàn diện và phải có cả hai loại: định tính và định lượng Thông thường, các tiêu chí đánh giá liên quan đến chất lượng, hiệu quả giáo dục đó là những vấn đề thường rất trừu tượng, khó đo đạc Song, bên cạnh những tiêu chí định tính, cần cố gắng xác định các tiêu chí mang tính định lượng giúp cho việc đánh giá dễ dàng, chính xác thực trạng việc thực hiện các mục tiêu ở từng thời điểm, từng giai đoạn hay ở từng bộ phận cụ thể
Ba là, phải gắn mục tiêu với trách nhiệm của từng người, từng bộ phận
trong bộ máy tổ chức, quản lý của nhà trường đại học quân sự
Nhà trường đại học quân sự có trách nhiệm giáo dục và đào tạo học viên thành những sỹ quan, cán bộ có phẩm chất đạo đức cách mạng và năng lực hoạt động phù hợp với chức danh, cương vị công tác trong tương lai Giám đốc (hiệu trưởng) là người chịu trách nhiệm trước Nhà nước, Bộ Quốc phòng
về lãnh đạo, tổ chức quản lý mọi mặt hoạt động của nhà trường Trong việc thực hiện các mục tiêu quản lý, giám đốc (hiệu trưởng) có trách nhiệm chỉ đạo việc tổ chức, phân bố các nguồn lực giáo dục và đào tạo, chỉ dẫn sự vận hành của toàn bộ hệ thống quản lý để đạt tới mục tiêu chung, mục tiêu tổng thể Các phó giám đốc (phó hiệu trưởng) có trách nhiệm tổ chức, chỉ đạo việc thực hiện mục tiêu quản lý trên từng mặt (dạy học, giáo dục - rèn luyện, nghiên cứu khoa học, xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật v.v…)
Những người quản lý theo chức năng (ở các phòng, ban nghiệp vụ) là những người có trách nhiệm giám sát, theo dõi, đôn đốc, phối hợp hoạt động của các bộ phận chuyên môn, các khoa giáo viên, các đơn vị quản lý học viên thực hiện các mục tiêu quản lý đặt ra Các khoa (bộ môn) giáo viên là lực lượng quan trọng nhất, giữ trách nhiệm cao nhất trong việc thực hiện các mục tiêu về chất lượng giáo dục và đào tạo của nhà trường Các đơn vị quản lý học viên chịu trách nhiệm về kết quả rèn luyện toàn diện nhân cách người học đáp ứng mục tiêu, mô hình đào tạo đặt ra
Nhìn chung, việc quản lý theo mục tiêu đòi hỏi nhà quản lý ở đại học quân sự phải có thái độ thực tế, có phương pháp khoa học, luôn giữ vững nguyên tắc, song phải hết sức linh hoạt, ứng biến kịp thời trước sự thay đổi của cuộc sống, huy động được tâm lực, trí lực của đội ngũ người dạy, người học, người phục vụ để thực hiện tốt các mục tiêu quản lý đặt ra Cần khắc phục thái độ duy ý chí, xa rời thực tiễn cuộc sống, thực tiễn quân đội, thực tiễn
Trang 24giáo dục và đào tạo dẫn đến các mục tiêu quản lý được xác định thiếu căn cứ; cứng nhắc trong tổ chức, quản lý, bảo thủ, kém nhạy bén trước sự thay đổi của thực tiễn, không thay đổi những quyết định đã lỗi thời dẫn đến khả năng đi chệch các mục tiêu quản lý, lãng phí thời gian, công sức
CÂU HỎI ÔN TẬP
1 Hãy trình bày những yêu cầu và quy trình xây dựng kế hoạch chiến lược quản lý giáo dục ở đại học quân sự?
2 Hãy nêu quan niệm chung về mục tiêu quản lý giáo dục? Phân tích những căn cứ, phương pháp xác định mục tiêu quản lý giáo dục, từ đó rút ra những yêu cầu của việc quản lý theo mục tiêu ở đại học quân sự?
Trang 25Chương 3 QUÁ TRÌNH QUẢN LÝ GIÁO DỤC Ở ĐẠI HỌC QUÂN SỰ
I BẢN CHẤT, CẤU TRÚC CỦA QUÁ TRÌNH QUẢN LÝ GIÁO DỤC Ở ĐẠI HỌC QUÂN SỰ
1 Khái niệm quá trình quản lý giáo dục
Quản lý giáo dục ở đại học quân sự là “quản lý trường học” hay còn gọi
là “quản lý nhà trường”, thuộc cấp độ quản lý vi mô Những tác động quản lý
ở đây diễn ra theo một quá trình trong phạm vi nhà trường
Quá trình quản lý giáo dục ở đại học quân sự là quá trình tác động của chủ thể quản lý vào hệ thống tổ chức giáo dục của nhà trường nhằm điều khiển các thành tố trong hệ thống phối hợp hoạt động theo đúng chức năng, đúng kế hoạch, đảm bảo cho quá trình giáo dục ở đại học quân sự đạt được mục đích đã xác định với hiệu quả cao nhất
Tiếp cận theo góc độ điều khiển học, có thể hiểu quá trình quản lý giáo dục ở đại học quân sự là hoạt động tổ chức và điều khiển quá trình giáo dục nhằm thực hiện có hiệu quả mục đích, mục tiêu giáo dục của nhà trường
Theo khái niệm trên, quá trình quản lý giáo dục ở đại học quân sự được hiểu như một quá trình vận động của các thành tố có mối quan hệ tương tác lẫn nhau trong hệ thống tổ chức của nhà trường Hệ thống đó bao gồm các thành tố cơ bản là chủ thể quản lý, đối tượng quản lý, nội dung, phương pháp quản lý, mục tiêu quản lý Các thành tố đó luôn vận động trong mối liên hệ tương tác lẫn nhau, đồng thời diễn ra trong sự chi phối, tác động qua lại với môi trường quân sự và môi trường kinh tế, chính trị, xã hội
Quá trình quản lý giáo dục là hoạt động của các chủ thể quản lý và đối tượng quản lý thống nhất với nhau trong một cơ cấu nhất định nhằm đưa hệ thống giáo dục đạt tới mục tiêu dự kiến và tiến lên trạng thái mới về chất Quản lý giáo dục vừa là một hiện tượng xã hội (hiện tượng hoạt động, lao động, công tác), vừa là một loại quá trình xã hội (quá trình quản lý); đồng thời, cũng là một hệ thống xã hội (hệ thống quản lý)
2 Đặc trưng bản chất của quá trình quản lý giáo dục đại học quân sự
Trang 26Bản chất quá trình quản lý giáo dục đại học quân sự là hoạt động có mục đích của chủ thể quản lý giáo dục tác động đến hệ thống giáo dục của nhà trường Đặc trưng cơ bản nhất trong hoạt động của chủ thể quản lý giáo
dục là tổ chức, điều khiển các thành viên trong hệ thống giáo dục của nhà trường Đó là sự tác động của thủ trưởng, người chỉ huy cấp trên đối với các tổ chức cấp dưới thuộc quyền Sự tác động đó diễn ra liên tục, hệ thống, có mục đích, có kế hoạch, và phải tuân theo các nguyên tắc quản lý Chủ thể quản lý điều khiển các thành tố trong hệ thống quản lý thông qua hoạt động của các tổ chức thành viên trong hệ thống đó Tính chất chỉ huy - chấp hành là đặc trưng nổi trội trong quan hệ quản lý Tuy nhiên, chủ thể quản lý và đối tượng quản
lý đều có mục đích chung Quản lý giáo dục ở đại học quân sự có nhiệm vụ tạo ra và duy trì một môi trường thuận lợi để mỗi cá nhân có thể hoạt động đạt được hiệu quả cao trong quá trình đạt đến mục đích chung
Quá trình quản lý giáo dục đại học quân sự mang những đặc trưng bản chất của quá trình quản lý giáo dục ở nhà trường đại học nói chung Song vẫn
có những nét riêng xét từ các bình diện khác nhau:
a Xét theo quan điểm hoạt động
Theo quan điểm hoạt động, quản lý giáo dục đại học quân sự là quá trình diễn ra nối tiếp nhau của các hoạt động quản lý Đó là hệ thống các hoạt
động như: Thu nhận và phân tích thông tin; ra quyết định quản lý; đưa ra những tác động quản lý; thu nhận và phân tích thông tin về trạng thái mới của các đối tượng bị quản lý
- Thu nhận và phân tích thông tin
Hoạt động quan trọng hàng đầu của quản lý là thu nhận và phân tích thông tin về trạng thái của đối tượng quản lý Để quản lý và điều khiển hoạt
động của hệ thống giáo dục trong nhà trường thì người quản lý phải nắm bắt được thông tin về hệ thống đó Những thông tin đó sẽ giúp người quản lý có cách nhìn nhận khách quan về hệ thống giáo dục, từ đó đưa ra những quyết định quản lý và những tác động quản lý phù hợp với hệ thống Chất lượng, hiệu quả quản lý giáo dục phụ thuộc chủ yếu vào việc nắm thông tin về hệ thống giáo dục của chủ thể quản lý Thông tin về hệ thống giáo dục của nhà trường phải được xem xét trên những dấu hiệu đặc trưng về dung lượng, số lượng, chất lượng và giá trị của thông tin
Trang 27Dung lượng thông tin đối với hệ thống giáo dục là khả năng chứa thông tin của thông báo về hệ thống đó Nếu một thông báo có dung lượng càng lớn thì nó phản ánh càng nhiều về hệ thống
Số lượng thông tin là lượng thông báo về hệ thống giáo dục mà người quản lý hệ thống giáo dục đó tiếp nhận được trong một quãng thời gian xác định Một thông báo có số lượng thông tin cao là thông báo mà người tiếp nhận cảm nhận được nhiều thông tin về hệ thống
Chất lượng thông tin đối với hệ thống giáo dục là khả năng thông báo về bản chất của hệ thống giáo dục đó Một thông tin càng có chất lượng cao khi nó phản ánh càng rõ những mặt bản chất, quy luật vận động và sự phát triển của hệ thống
Giá trị thông tin là mức độ thoả mãn nhu cầu nghiên cứu hệ thống giáo dục của thông báo đối với người tiếp nhận thông tin Một thông báo có giá trị
về thông tin là thông báo mà người tiếp thu nó có cảm nhận và hiểu biết nhiều
về bản chất của hệ thống giáo dục đó
v.v !
- Ra quyết định quản lý
Sau khi đã nắm chắc các thông tin, người quản lý dựa trên sự phân tích
các thông tin đã nắm được để đề ra quyết định quản lý Ra quyết định quản lý
là bước khó khăn nhất và quan trọng nhất của hoạt động quản lý Quyết định quản lý khi đã ban hành sẽ trở thành mệnh lệnh mang tính pháp lý, giữ vai trò định hướng cho mọi hoạt động quản lý Quyết định quản lý đúng đắn sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động của hệ thống phát huy được hiệu quả tốt nhất Ngược lại, đôi khi điều kiện cơ sở vật chất đầy đủ nhưng hiệu quả hoạt động của hệ thống không cao vì thiếu những quyết định quản lý chính xác Quyết định quản lý giáo dục ở đại học quân sự phải đảm bảo tính khoa học khách quan, tính phù hợp với thực tiễn và tính hiệu quả Khi đề ra một quyết định quản lý đòi hỏi phải tính toán, cân nhắc lợi ích và sự ảnh hưởng của quyết định đó đến mọi đối tượng liên quan Quyết định quản lý giáo dục không được mâu thuẫn với các điều khoản trong Luật Giáo dục và các quy định chung của Nhà nước, không đối lập với các quyết định đã được ban hành đang còn hiệu lực Người ra quyết định phải chịu trách nhiệm về sự ảnh hưởng của quyết định đó
Trang 28- Tổ chức thực hiện quyết định
Sau khi đã có quyết định quản lý đúng đắn thì việc tổ chức thực hiện quyết định đó có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với sự thành công hay thất
bại của hoạt động quản lý Tổ chức thực hiện quyết định quản lý là bước đưa
ra những biện pháp tác động quản lý lên đối tượng bị quản lý Những biện pháp tác động này chính là những biện pháp điều khiển hoạt động của toàn bộ
hệ thống giáo dục trong nhà trường đại học quân sự Những biện pháp tác động này phải có tính mục đích xác định, phải nhằm chuyển hoá quyết định quản lý giáo dục thành hiện thực, phải hết sức mềm dẻo, linh hoạt, sáng tạo trong các điều kiện sư phạm cụ thể ở nhà trường đại học quân sự, những tác động của chủ thể quản lý giáo dục phải phát huy được tính tích cực hoạt động của đối tượng bị quản lý; phải tạo ra sự phối hợp hoạt động cùng nhau giữa hệ thống quản lý và hệ thống bị quản lý
- Thu nhận và phân tích thông tin về trạng thái mới của các đối tượng
bị quản lý
Đây là bước cuối cùng trong một chu kỳ của hoạt động quản lý, đồng thời cũng là bước đầu tiên của chu kỳ hoạt động tiếp theo Sau khi thực hiện các tác động quản lý, chủ thể quản lý phải thu nhận và phân tích thông tin về trạng thái mới của đối tượng bị quản lý Việc nắm bắt và phân tích chính xác thông tin về trạng thái mới của đối tượng bị quản lý sẽ giúp cho người quản lý đánh giá đúng về hiệu quả của quyết định quản lý đã ban hành và đánh giá đúng các biện pháp tổ chức thực hiện của hệ thống quản lý Dựa trên sự đánh giá đó để phát hiện chỗ mạnh, chỗ yếu của hoạt động quản lý và có biện pháp điều chỉnh cho những hoạt động tiếp theo Yêu cầu đối với chủ thể quản lý là phải phát hiện, đánh giá chính xác sự biến đổi của đối tượng bị quản lý sau khi
Trang 29b Xét theo quan điểm hệ thống
Quá trình quản lý giáo dục đại học quân sự là quản lý các mối quan
hệ xã hội trong nhà trường quân sự Quản lý giáo dục đại học quân sự thuộc
phạm trù quản lý xã hội Quan hệ quản lý giáo dục ở đại học quân sự là một loại quan hệ xã hội đặc biệt Đó là quan hệ được tạo thành bởi sự tác động qua lại giữa người và người trong các hoạt động quản lý giáo dục Trong mối quan
hệ đó, mỗi người vừa là chủ thể quản lý, vừa là đối tượng quản lý và hoạt động quản lý vừa là hoạt động chuyên môn của cơ quan quản lý, vừa là hoạt động mang tính xã hội hoá của nhà trường quân sự
Xét theo quan điểm hệ thống, nhà trường đại học quân sự là một bộ phận trong hệ thống tổ chức của quân đội nói riêng và trong hệ thống tổ chức xã hội nói chung Quản lý giáo dục đại học quân sự tuân theo quy luật chung của quản lý xã hội và chịu sự quy định của quản lý xã hội Quan hệ quản lý giáo dục đại học quân sự cũng như quản lý giáo dục nói chung, được đan kết bởi tất cả các loại quan hệ xã hội Quan hệ quản lý giáo dục đại học quân sự phản ánh tính chất và trình độ phát triển của quan hệ xã hội Quan hệ quản lý giáo dục mang tính lịch sử, tính giai cấp Mỗi chế độ
xã hội khác nhau có phương thức quản lý xã hội khác nhau và cũng có phương thức quản lý giáo dục khác nhau.Trong những giai đoạn phát triển khác nhau của một chế độ xã hội có những mối quan hệ xã hội khác nhau và
có cách thức quản lý khác nhau
Trong nhà trường đại học quân sự, quan hệ quản lý có những nét đặc trưng biểu hiện tính đặc thù của lĩnh vực hoạt động quân sự Ngoài quan hệ giữa chủ thể và khách thể quản lý còn có quan hệ chức vụ, cấp bậc, đồng chí, đồng đội theo quy định của điều lệnh Các quan hệ đó luôn đan xen lẫn nhau, cùng tồn tại Vì vậy, việc phân định chủ thể và đối tượng quản lý giáo dục cần phải được xem xét trong từng hoàn cảnh cụ thể
Một trong những nét đặc thù của các nhà trường đại học quân sự là mục tiêu đào tạo kép Nhà trường đại học quân sự vừa đào tạo người sĩ quan chỉ huy, lãnh đạo theo chức danh vừa đào tạo nhà chuyên môn nghiệp vụ theo một lĩnh vực khoa học cụ thể Mục tiêu đào tạo quy định mục tiêu quản lý giáo dục Mục tiêu quản lý giáo dục cùng với mục tiêu đào tạo quy định bản chất của quản lý giáo dục nhà trường đại học quân sự
Trang 30Cũng như khoa học quản lý xã hội nói chung, khoa học quản lý giáo dục đại học quân sự được xây dựng dựa trên những thành tựu của nhiều bộ môn khoa học, như khoa học Mác - Lênin, khoa học tổ chức - điều khiển (bao gồm lý thuyết hệ thống, điều khiển học, lý thuyết thông tin…) Khác với khoa học quản lý xã hội nói chung, khoa học quản lý giáo dục đại học quân sự còn được xây dựng dựa trên thành tựu của các khoa học quân sự mà trực tiếp là thành tựu của tâm lý học quân sự và giáo dục học quân sự Giáo dục học quân
sự cung cấp những quy luật, những đặc điểm và những kinh nghiệm đã được đúc kết trong quá trình giáo dục, đào tạo ở nhà trường đại học quân sự làm cơ
sở cho khoa học quản lý giáo dục đại học quân sự Điều đó làm cho quản lý giáo dục đại học quân sự có nét riêng so với quản lý giáo dục nói chung và so với các lĩnh vực khác của quản lý xã hội
3 Cấu trúc hệ thống tổ chức quản lý giáo dục ở đại học quân sự
Cấu trúc hệ thống tổ chức quản lý là sự cấu tạo, sắp xếp các bộ phận bên trong của bộ máy quản lý và các cán bộ của nó cùng với các mối quan
hệ trong đó (quan hệ chỉ huy - phục tùng, quan hệ chỉ đạo, quan hệ phối hợp, hiệp đồng) Cấu trúc hệ thống tổ chức quản lý giáo dục có vai trò rất quan trọng đối với việc nâng cao chất lượng hoạt động quản lý giáo dục ở đại học Một trong những nội dung cơ bản của đổi mới giáo dục và đào tạo
đã được Đại hội X của Đảng chỉ ra là “đổi mới cơ cấu tổ chức, cơ chế quản lý”5 Đó là điều kiện để thực hiện “chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hoá”, chấn hưng nền giáo dục Việt Nam
Các kiểu cấu trúc chủ yếu bao gồm cấu trúc trực tuyến và cấu trúc
chức năng Kiểu cấu trúc trực tuyến nghĩa là người lãnh đạo thực hiện tất cả các chức năng quản lý, người thừa hành (bộ phận hay cá nhân) nhận và thực hiện mệnh lệnh trực tiếp của thủ trưởng
Kiểu cấu trúc chức năng nghĩa là dưới người lãnh đạo có các đơn vị chuyên môn (phòng, ban chức năng) làm nhiệm vụ hướng dẫn các đơn vị thực hiện quyết định của thủ trưởng và kiểm tra việc thực hiện đó
Cơ cấu tổ chức của nhà trường quân đội thường được thực hiện theo kiểu cấu trúc chức năng, bao gồm:
5 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội
– 2006, tr.95
Trang 31- Ban giám đốc, giám hiệu
- Các cơ quan nghiệp vụ và hội đồng tư vấn
- Các khoa giáo viên
- Các đơn vị học viên
- Các đơn vị phục vụ
Sơ đồ
Hệ thống tổ chức quản lý giáo dục trong các nhà trường quân đội
Hệ thống quản lý giáo dục là bộ phận chủ thể quản lý của hệ thống giáo dục trong nhà trường đại học quân sự Hệ thống quản lý giáo dục có liên hệ chặt chẽ và tác động qua lại thường xuyên với hệ thống bị quản lý (đối tượng quản lý) Hệ thống quản lý và hệ thống bị quản lý không tồn tại bên ngoài nhau mà chúng tồn tại trong mối quan hệ qua lại hết sức chặt chẽ Hệ thống quản lý giáo dục phải đảm bảo cho sự phát triển và sự hoạt động của hệ thống giáo dục và phải phù hợp với hệ thống giáo dục của nhà trường đại học quân sự
Ban giám đốc (Ban giám hiệu)
Trang 32Hệ thống quản lý giáo dục nhà trường đại học quân sự là lĩnh vực nghiên cứu của khoa học quản lý giáo dục quân sự Khoa học quản lý giáo dục quân sự có nhiệm vụ phát hiện những quy luật cấu trúc, những quy luật vận hành và những quy luật phát triển của hệ thống quản lý giáo dục nhà trường đại học quân sự Người quản lý phải nhận thức được những quy luật chi phối toàn bộ hệ thống và những quy luật chi phối từng bộ phận trong hệ thống, để dựa vào đó mà xây dựng những nguyên tắc điều khiển hoạt động của hệ thống
Quản lý không phải là sự tác động một chiều mà là sự tác động qua lại biện chứng giữa chủ thể quản lý và đối tượng quản lý, bao gồm những mối quan hệ chỉ huy, chỉ đạo, quan hệ phối hợp, hiệp đồng, những mối liên hệ
thuận nghịch đa dạng Sự tác động qua lại biện chứng giữa chủ thể quản lý và
đối tượng quản lý, giữa các đơn vị chức năng với nhau trong hệ thống tổ chức
quản lý chính là quan hệ quản lý
II CÁC CHỨC NĂNG QUẢN LÝ GIÁO DỤC
Bản chất của quá trình quản lý giáo dục được thể hiện ở các chức năng quản lý Chức năng quản lý là một phạm trù chiếm vị trí then chốt trong các phạm trù cơ bản của khoa học quản lý, là những loại hoạt động bộ phận tạo thành hoạt động quản lý tổng thể, là những loại hoạt động quản lý đã được tách riêng, chuyên môn hoá Các chức năng quản lý là những hình thái biểu hiện sự tác động có mục đích đến tập thể người
Các công trình nghiên cứu về khoa học quản lý trong những năm gần đây đã đưa đến một kết luận tương đối thống nhất về 4 chức năng cơ bản của quản lý Đó là: Chức năng kế hoạch hoá, chức năng tổ chức, chức năng kích thích, chức năng kiểm tra
1 Chức năng kế hoạch hoá
Quản lý giáo dục nhà trường đại học quân sự có chức năng kế hoạch hoá, xây dựng mục tiêu, chương trình hành động, xác định từng bước đi, những điều kiện, phương tiện cần thiết trong một thời gian nhất định của hệ thống quản lý và bị quản lý trong nhà trường Chức năng kế hoạch hoá có nhiệm vụ soạn thảo và thông qua các quyết định về những vấn đề sau:
- Xác định mục đích và nhiệm vụ phát triển nhà trường, hoàn thiện quá trình sư phạm, nâng cao chất lượng và hiệu quả của công tác đào tạo
Trang 33- Xác định các con đường và các phương tiện hiện thực để hoàn thành các nhiệm vụ và đạt tới các mục đích đã nêu
- Xác định nhịp độ phát triển và tỉ lệ cân đối giữa các môn học, các hình thức học, các hoạt động giáo dục, các thành tố của quá trình giáo dục của nhà trường Kế hoạch hoá là chức năng quan trọng nhất của việc lãnh đạo, soạn thảo và thông qua những quyết định quản lý quan trọng nhất Công tác kế hoạch hoá bao gồm dự báo, vạch chiến lược, xây dựng các kế hoạch dài hạn, trung hạn và ngắn hạn, các kế hoạch tác chiến hàng tháng, hàng tuần, hàng ngày; xác định quy trình và điều kiện bảo đảm sự vận hành của quá trình sư phạm trong nhà trường
2 Chức năng tổ chức
Chức năng tổ chức của quản lý giáo dục đại học quân sự là thiết kế cơ cấu, phương thức và quyền hạn hoạt động của các bộ phận (cơ quan) quản lý giáo dục trong nhà trường sao cho phù hợp với mục tiêu của tổ chức Chức năng tổ chức là hoạt động thực hiện kế hoạch bằng tổ chức, là hoạt động thực hiện các quyết định quản lý bằng những cách thức chủ yếu như sau:
- Xây dựng cấu trúc tổ chức của đối tượng quản lý: phòng, khoa, hệ, tiểu đoàn, lớp, các tập thể tổ, nhóm, ban của giáo viên và học viên
- Xây dựng cấu trúc tổ chức của chủ thể quản lý Bao gồm hệ thống quản lý giáo dục của nhà trường, lựa chọn, thiết kế các kiểu cấu trúc quản lý sao cho phù hợp với đối tượng quản lý và có khả năng tác động đến hệ thống được quản lý nhằm bảo đảm thực hiện mục đích và nhiệm vụ được đề ra
- Tạo ra một mạng lưới quan hệ tổ chức (quan hệ phụ thuộc và phối hợp; quyền hạn, nghĩa vụ và trách nhiệm; phân cấp, phân quyền) trong hệ được quản
lý và hệ quản lý, giữa hiệu trưởng, giáo viên, nhân viên và học viên
- Tuyển lựa, sắp xếp, bồi dưỡng, đào tạo cán bộ, giáo viên, nhân viên của nhà trường và đội ngũ cán bộ kiêm chức của các lớp học viên, bảo đảm đủ khả năng thực hiện các nhiêm vụ, chức trách được giao
- Tổ chức một cách khoa học lao động của các tập thể trong nhà trường, bao gồm lao động dạy, lao động học, lao động quản lý, nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả của các hoạt động sư phạm Cần trả lời chính xác và
Trang 34rõ ràng các câu hỏi sau đây: làm gì, ai làm, làm lúc nào, với trách nhiệm và
quyền hạn ra sao?
3 Chức năng điều khiển, chỉ đạo thực hiện
Sau khi hoạch định kế hoạch và sắp xếp tổ chức, người cán bộ quản lý phải điều khiển, chỉ đạo cho hệ thống hoạt động theo đúng kế hoạch nhằm thực hiện mục tiêu đã đề ra Chức năng điều khiển chỉ đạo có các nhiệm vụ chủ yếu như sau:
- Ra các quyết định quản lý và tổ chức chỉ đạo các lực lượng trong nhà trường thực hiện các quyết định đó
- Đưa ra những biện pháp tác động quản lý kích thích, khuyến khích, tạo động cơ, tích cực hoá hoạt động của cả hệ thống quản lý và hệ thống bị quản lý
- Lựa chọn các phương tiện và hình thức tác động đến hành vi con người, khuyến khích về vật chất cũng như tinh thần đối với mọi thành viên của tập thể, khiến họ thực hiện và giải quyết sáng tạo các nhiệm vụ giáo dục, giảng dạy, học tập, rèn luyện, cũng xây dựng và phát triển nhà trường
Nhân tố cơ bản trong hành vi con người và cũng là đòn bẩy để quản lý con người là nhu cầu Vì vậy, việc đưa ra các quyết định quản lý và những biện pháp tác động lên đối tượng quản lý phải nghiên cứu, quan tâm, chú ý đến và xây dựng nhu cầu của mỗi cá nhân và tập thể
Trang 354 Chức năng kiểm tra
Kiểm tra là chức năng xuyên suốt trong quá trình quản lý và là chức năng của mọi cấp quản lý trong nhà trường đại học quân sự, bao gồm từ việc xác định các tiêu chí thực hiện nhiệm vụ giáo dục và đào tạo, đo đạc việc thực hiện và điều chỉnh các sai lệch nhằm làm cho toàn bộ hệ thống quản lý đạt mục tiêu đã định Kiểm tra là hoạt động kiểm soát, kiểm kê, hạch toán, phân tích, tổng kết Kiểm tra bao gồm các nhiệm vụ chủ yếu như sau:
- Quan sát và xét lại xem tiến trình thực tế của quá trình sư phạm cũng như toàn bộ hoạt động của nhà trường có phù hợp với các quyết định quản lý, phù hợp với kế hoạch, chương trình, chuẩn mực, quy tắc, chế độ, công nghệ,… đã được đề ra không?
- Thu nhập, hệ thống hoá, phân tích, đánh giá các kết quả thực tế của tác động giáo dục đối với học viên, cũng như tác động quản lý đối với nhà trường
- Phát hiện những sai lệch của quá trình sư phạm và hoạt động của nhà trường so với các yêu cầu của quyết định quản lý, chỉ ra nguyên nhân gây nên những sai sót đó, tìm ra biện pháp khắc phục các sai lệch, đồng thời phát hiện
và phổ biến các kinh nghiệm giáo dục tiên tiến của giáo viên
Để thực hiện các chức năng quản lý đó cần thiết phải có các thông tin
về quá trình sư phạm, về các hoạt động trong nhà trường, về tình hình phát triển giáo dục Không có thông tin thì không thể tiến hành kế hoạch hoá, tổ chức, kích thích, điều chỉnh, phối hợp Vì vậy, quá trình thực hiện các chức năng quản lý cần phải coi trọng việc thu thập thông tin, phải gắn chặt việc thu thập thông tin với các hoạt động kiểm tra và tự kiểm tra
CÂU HỎI ÔN TẬP
1 Phân tích những đặc trưng bản chất của quá trình quản lý giáo dục đại học quân sự?
2 Phân tích các chức năng của quá trình quản lý giáo dục đại học quân sự? Ý nghĩa của vấn đề này trong thực tiễn hoạt động quản lý giáo dục đại học quân sự hiện nay?
Trang 36Chương 4 NGUYÊN TẮC VÀ PHƯƠNG PHÁP QUẢN LÝ GIÁO DỤC Ở ĐẠI HỌC QUÂN SỰ
I NGUYÊN TẮC QUẢN LÝ GIÁO DỤC Ở ĐẠI HỌC QUÂN SỰ
1 Khái niệm về nguyên tắc quản lý giáo dục
Quá trình quản lý giáo dục luôn vận động, phát triển không ngừng theo những quy luật nhất định Thực tiễn cho thấy; muốn tổ chức và tiến hành hoạt động quản lý giáo dục trong nhà trường đại học quân sự đạt tới chất lượng, hiệu quả tối ưu, cần phải xác định, tuân theo những nguyên tắc chỉ dẫn hành động của chủ thể và đối tượng quản lý cho phù hợp với bản chất, quy luật vận động phát triển của nó
Nguyên tắc quản lý giáo dục ở đại học quân sự là những luận điểm cơ bản phản ánh các yêu cầu và tiêu chuẩn trong hoạt động quản lý, có vai trò chỉ dẫn hành động của chủ thể và đối tượng quản lý, nhằm thực hiện có hiệu quả các nhiệm vụ, nội dung và mục tiêu quản lý đã xác định
Nguyên tắc quản lý giáo dục ở đại học quân sự được xác định, hình
thành từ các quy luật, nhân tố khách quan của quá trình quản lý và nó phản ánh các mặt, các mối liên hệ tất yếu, cơ bản, bền vững (các quy luật) của quá trình quản lý Đó là các mối liên hệ giữa chất lượng, hiệu quả hoạt động quản
lý với sự lãnh đạo của Đảng và phát huy mở rộng dân chủ, sự tập trung thống nhất trong quản lý; giữa chất lượng quản lý với đảm bảo tính khoa học, kế hoạch hóa, chuyên môn hóa…trong hoạt động quản lý
Vì vậy, trong quá trình quản lý giáo dục ở đại học quân sự, cần xem các nguyên tắc quản lý là chỗ dựa về mặt lí luận để tiến hành có hiệu quả mục tiêu
và nội dung quản lý đã xác định Song, nguyên tắc quản lý giáo dục không phải là những luận điểm bất biến mà mang tính lịch sử sâu sắc; nó luôn phản ánh sự vận động, phát triển đa dạng của các hoạt động quản lý cũng như sự tiến bộ của khoa học giáo dục Ph.Ăngghen đã viết: “Không phải là giới tự nhiên và lịch sử loài người thích ứng với nguyên tắc, mà trái lại nguyên tắc