Luận án thân thể trong thơ trữ tình việt nam sau 1986 TT

Loại kí hiệu thẩm mĩ này là sản phẩm sáng tạo của nhàvăn, chịu sự chi phối bởi cá tính sáng tạo, quan niệm nghệ thuật về con người,chịu sự chi phối của bối cảnh thời đại… Chính vì thế, t

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

CHUNG THỊ THÚY

THÂN THỂ TRONG THƠ TRỮ TÌNH VIỆT NAM SAU 1986

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 9.22.01.20

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Hà Nội - 2022

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Lê Lưu Oanh

Phản biện 1: PGS.TS Phan Trọng Thưởng

Phản biện 2: PGS.TS Lý Hoài Thu

Phản biện 3: PGS.TS Hỏa Diệu Thúy

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Thân thể có vai trò quan trọng trong đời sống của con người, chính vìthế, thân thể cũng trở thành đối tượng tác động của nhiều lĩnh vực trong đời sống,đối tượng nghiên cứu của nhiều lĩnh vực khoa học, từ khoa học tự nhiên đến khoahọc xã hội nhân văn Đến nay, nghiên cứu về thân thể trong lĩnh vực khoa học xãhội nhân văn đã có những đột phá quan trọng, đặc biệt là triết học Những kết quảnghiên cứu đó mang lại một cách nhìn mới về thân thể trong văn học

1.2 “Văn học là nhân học” (M.Gorki), đối tượng của văn học là conngười Văn học từ cổ chí kim, khi quan tâm đến con người, không chỉ quan tâmđến đời sống tinh thần, mà còn quan tâm đến cả ngoại hình, cử chỉ, điệu bộ, đếnnhu cầu của thân thể, đến những gì mà thân thể phải chịu đựng… Có nghĩa làthân thể từ lâu đã trở thành đối tượng của văn học Tuy nhiên, khi xuất hiệntrong tác phẩm văn học, thân thể không chỉ là đối tượng thể hiện, mà còn trởthành phương tiện để thể hiện tư tưởng nghệ thuật, xây dựng thế giới nghệthuật… Thân thể trở thành một loại ngôn ngữ nghệ thuật đặc thù trong tác phẩmvăn học, hay nói cách khác, thân thể trở thành một loại kí hiệu thẩm mĩ đặc thùtrong tác phẩm văn học Loại kí hiệu thẩm mĩ này là sản phẩm sáng tạo của nhàvăn, chịu sự chi phối bởi cá tính sáng tạo, quan niệm nghệ thuật về con người,chịu sự chi phối của bối cảnh thời đại… Chính vì thế, trong sáng tác của mỗinhà văn, ở từng giai đoạn văn học nhất định, thân thể cũng hiện lên với nhữngđặc điểm khác nhau

1.3 Thơ trữ tình Việt Nam sau 1986, dưới sự tác động của hoàn cảnh lịch

sử và xu hướng của xã hội hiện đại đã có những cách tân đáng kể, không chỉ vềmặt hình thức kĩ thuật thuần túy mà là sự đổi mới ở chiều sâu quan niệm củachủ thể sáng tạo về thế giới, về nghệ thuật và về con người Vì thế, thân thểtrong thơ sau 1986 có nguyên tắc kiến tạo riêng, hình thành những kiểu loạiriêng, và biểu đạt ý nghĩa riêng

Nghiên cứu thân thể trong thơ sau 1986, luận án muốn tiếp cận thân thểtrong thơ ca như một loại ngôn ngữ nghệ thuật, một hệ thống kí hiệu thẩm mĩđặc thù Mặc dù đến nay, số lượng công trình nghiên cứu về thơ Việt Nam sau

1986 không hề ít, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu thân thể trong thơ

từ góc độ này

2 Mục đích nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích đầu tiên mà luận án hướng tới là xác lập một hệ thống líthuyết về thân thể trong văn học, bao gồm khái niệm, biểu hiện, đặc trưng củathân thể trong văn học, bước đầu chỉ ra sự khác biệt giữa thân thể trong thơ ca

và thân thể trong văn xuôi, chỉ ra đặc điểm của thân thể trong thơ ca Việt Nam,

từ đó xác lập phương pháp luận nghiên cứu thân thể trong văn học nói chung vàthơ ca nói riêng

2.2 Tiếp nữa, luận án hướng tới chỉ ra và phân tích một số phương diện

cơ bản của thân thể trong thơ trữ tình sau 1986 Thông qua so sánh đặc điểmcủa thân thể trong thơ trữ tình sau 1986 với thân thể trong thơ trữ tình giai đoạntrước chỉ ra sự vận động, biến đổi của quan niệm nghệ thuật về thế giới và conngười của thời đại

2.3 Cuối cùng, luận án hướng tới chỉ ra và phân tích các nguyên tắc kiếntạo thân thể trong thơ trữ tình sau 1986 Ở một mức độ nhất định, luận ánhướng tới chỉ ra: những nguyên tắc kiến tạo thân thể đó được thực hiện thôngqua phương thức đặc trưng của thơ trữ tình Đồng thời, thông qua so sánh vớinguyên tắc kiến tạo thân thể trong thơ ca giai đoạn trước, luận án chỉ ra ởphương diện này, thơ trữ tình sau 1986 có sự vận động, biến đổi, sự vận độngbiến đổi đó cũng thể hiện sự vận động, biến đổi của quan niệm nghệ thuật vềthế giới và con người

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và hướng tiếp cận

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của luận án là thân thể trong thơ Việt Nam sau 1986.Phạm vi nghiên cứu của luận án là thơ trữ tình Việt Nam sau 1986

3.2 Hướng tiếp cận

3.2.1 Tiếp cận lí thuyết

- Trên cơ sở các thành tựu nghiên cứu về thân thể trong các lĩnh vực nhưtriết học, tôn giáo, mĩ học, lí luận văn học, luận án xác lập định hướng nghiêncứu thân thể trong văn học Mặc dù mỗi lĩnh vực đều có những cách thứcnghiên cứu riêng, nhưng vẫn có một điểm khá tương đồng là coi thân thể là một

loại kí hiệu, bản thân thân thể đã truyền đạt những thông điệp về chính nó vàngoài nó.

- Luận án dùng các từ “thân thể”, “cơ thể”, “thân xác” đều với cùng một nghĩa (body) Tuy nhiên, luận án tập trung sử dụng khái niệm “thân thể” vì khái niệm “thân xác” (vốn được Nguyễn Văn Trung sử dụng từ khá lâu), thường khiến người ta chỉ nghĩ đến phần xác thịt vô hồn, còn “thân thể” mang

cả ý nghĩa tràn đầy sức sống, sức biểu cảm

- Luận án phân biệt “thân thể” và “miêu tả thân thể” “Thân thể “(body)

bao gồm mắt mũi, tay chân, mùi vị, hình dáng, cảm giác, cảm xúc… Thân thểđược thể hiện trong tác phẩm văn học thông qua sự miêu tả bằng ngôn ngữ Nhưvậy, thân thể trong văn học là “ý nghĩa” của lớp ngôn từ kiến tạo văn bản, đếnlượt nó, thân thể trở thành một kí hiệu để biểu đạt những thứ ngoài nó – tức làtrở thành kí hiệu thẩm mĩ – một loại ngôn ngữ nghệ thuật

3.2.2 Tiếp cận thực tiễn

Luận án xuất phát từ thực tiễn sáng tác thơ ca để chỉ ra một số kiểu loạithân thể trong các giai đoạn văn học, trên cơ sở đó làm nổi bật đặc điểm thânthể trong thơ ca Việt Nam sau 1986

Trọng tâm của luận án là khảo sát thực tiễn thơ ca Việt Nam sau 1986, cụthể là nghiên cứu các biểu hiện cũng như các nhân tố chi phối sự hình thành cácloại thân thể cơ bản và những nguyên tắc kiến tạo thân thể

4 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành đề tài này, luận án đã sử dụng phối hợp các phương phápchính sau đây:

- Phương pháp kí hiệu học: Luận án coi thân thể như một hệ thống kí hiệu

đa nghĩa về tự nhiên, xã hội, con người Vì vậy, việc đọc ra các ý nghĩa củathân thể luôn được đặc biệt chú ý Đây là phương pháp được sử dụng triệt đểtrong luận án

- Phương pháp thi pháp học: Luận án sử dụng phương pháp này để nghiêncứu các nguyên tắc kiến tạo nghệ thuật, sự chi phối của quan niệm nghệ thuật vềcon người và thế giới đối với các phương diện miêu tả thân thể

- Phương pháp loại hình: Luận án bước đầu tìm ra những kiểu loại thânthể trong các giai đoạn văn học, đặc biệt là các loại thân thể cơ bản trong thơ ca

Việt Nam sau 1986 với những nét nghĩa và các cách thức miêu tả chung nhất,phổ biến nhất.

- Phương pháp lịch sử, văn hóa: Luận án nghiên cứu bối cảnh văn hóathời đại, sự biến động của lịch sử đã chi phối tới việc xuất hiện các kiểu loạithân thể tương ứng

5 Đóng góp mới của luận án

- Luận án đã hệ thống vấn đề lí thuyết về thân thể trong văn học và địnhhướng vận dụng nghiên cứu thực tiễn văn học

- Luận án đã hệ thống được một số kiểu loại thân thể trong các giai đoạnvăn học Việt Nam

- Luận án đã chỉ ra và phân tích một số loại thân thể cơ bản và một sốnguyên tắc kiến tạo thân thể trong thơ Việt Nam sau 1986

6 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung chính của

luận án được triển khai theo 4 chương như sau:

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về thân thể

Chương 2: Thân thể trong văn học và một số vấn đề thân thể trong thơ caViệt Nam

Chương 3: Một số phương diện của thân thể trong thơ trữ tình Việt Nam

từ sau 1986 đến nay

Chương 4: Nguyên tắc kiến tạo thân thể trong thơ trữ tình Việt Nam sau 1986

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ THÂN THỂ

1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

1.1.1 Nghiên cứu về thân thể ở phương Tây

1.1.1.1 Nghiên cứu về thân thể trong truyền thống phương Tây

Trong lịch sử tư tưởng phương Tây, đã từng có những cách hiểu khác

nhau về thân thể Triết học Hy Lạp cổ đại phân biệt “thân thể” và “tinh thần”.

Thân thể thuộc về thế giới hữu hình, có thể bị tan rã, tiêu diệt, còn tinh thần,linh hồn thuộc thế giới vô hình, trường tồn, bất tử Thân thể phản ánh sự sa đọacủa tinh thần và linh hồn, là cái hữu hạn, dễ bị cám dỗ Chỉ có phần hồn mới làcái cao cả, trác truyệt của con người, vì vậy cần cứu rỗi con người và tinh thần

ra khỏi tù ngục thân thể để vươn tới cái vĩnh hằng, bất tử

1.1.1.2 Bước ngoặt nghiên cứu về thân thể ở phương Tây

Vấn đề thân thể được coi trọng bắt đầu từ Nietzsche Nietzsche là triết giađầu tiên đặt thân thể vào vị trí nổi bật trong triết học Ông coi thân thể là cáimang tính quyết định Từ góc độ thân thể, nhìn lại lịch sử, nghệ thuật, lí tính,ông thấy tất cả những thứ đó đều là sản phẩm có liên quan đến thân thể Chính

vì thế, thế giới và thân thể có liên hệ mật thiết, thế giới chính là sự diễn giải củathân thể, là sản phẩm của thân thể, của ý chí quyền lực Nietzsche tuyên bố:

“Cần phải lấy thân thể làm chuẩn mực” Nietzsche đã lật ngược vấn đề, hạ thấpchủ thể ý thức, bởi đề cao ý thức là siêu hình, phải kìm hãm và lãng quên thânxác, dù thân xác là cái hiện diện trong con người từng phút từng giây Nietzschecho rằng, tôi và anh khác nhau không phải là cá tính mà bằng thân thể Đâychính là tư tưởng mang tính bước ngoặt về vấn đề thân thể Tư tưởng củaNietzsche đã có ý thức đề cao thân thể, cội nguồn của việc giải phóng thân thể!

Tư tưởng coi trọng thân thể thời hiện đại chính là tư tưởng mang bản chất lật đổ

tư tưởng Kito giáo

1.1.2 Nghiên cứu về thân thể ở Trung Quốc

Từ thời cổ đại, Trung Quốc đã có những nghiên cứu về thân thể Trongquan niệm của Nho giáo về con người, có thể nói, đến Mạnh Tử thì vấn đề mặt

“vật”, mặt thể xác mới bắt đầu được đặt ra và nghiên cứu Mạnh Tử là người

đầu tiên quan tâm đến việc làm rõ khái niệm “thân”, chỉ ra nguồn gốc và kết cấucủa nó Trước Mạnh Tử, mặc dù rất đề cao con người và cho rằng, con người là dotrời đất sinh ra, và tồn tại của con người là tất yếu, nhưng Nho giáo không quantâm nhiều đến việc nghiên cứu sự hình thành con người mà chỉ đi sâu tìm hiểu mặt

“tâm”, mặt tư tưởng mà không chú trọng đến mặt thể xác của họ

1.2 Tình hình nghiên cứu trong nước

1.2.1 Nghiên cứu thân thể trong văn học

Nói đến văn học là nói đến quan niệm nghệ thuật về con người trong tácphẩm văn học dù tác phẩm đề cập đến đối tượng nào đi chăng nữa Khi nói đếncon người thì thân thể là bình diện, nền tảng quan trọng nhất của tồn tại người.Trong văn học, thân thể có vai trò quan trọng trong việc kiến tạo giá trị nghệthuật của tác phẩm, thậm chí là “không có thân thể thì không có miêu tả nghệthuật” [134, tr.90]. Sự bộc lộ của nhân vật trong bất kì một tác phẩm văn học nào cũng không thể không nói đến những biểu hiện như chân dung, trạng thái, hoạt động, tính chất… của thân thể con người Miêu tả các yếu tố, trạng thái của thân thể là cách để nhà văn thể hiện nội tâm của nhân vật Nhà văn thông qua việc tả các thuộc tính tự nhiên bên ngoài của thân thể (như lứa tuổi, thân hình, nét mặt, màu tóc…), các biểu hiện về mặt xã hội, hoàn cảnh, truyền thống văn hóa của thân thể (như ăn mặc, kiểu tóc, trang điểm…), hoặc những biểu hiện cụ thể của thân thể như tư thế, động tác, cử chỉ, ánh mắt, giọng nói,…nhằm toát lên ý nghĩa cần khám phá của nhân vật và tác phẩm Sự lựa chọn khía cạnh nào của thân thể

để biểu hiện con người trong sáng tác phụ thuộc vào quan niệm của mỗi nhà văn, thể loại, thời kỳ, trào lưu văn học.

1.2.2 Nghiên cứu thân thể trong thơ sau 1986

Thơ Việt Nam giai đoạn sau 1986 được rất nhiều nhà nghiên cứu quantâm, nhưng cho đến nay, vẫn chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu vấn

đề thân thể Khi nghiên cứu về thơ Việt Nam sau 1986, các nhà nghiên cứuthường tập trung vào một số vấn đề như: Cái tôi trữ tình, thiên tính nữ, yếu tốsex trong thơ… Những công trình này ít nhiều đã bàn đến các khía cạnh khácnhau liên quan đến thân thể

1.3 Quan niệm về thân thể trong nghệ thuật

Đề cao vẻ đẹp tự nhiên của thân thể: Mặc dù ở cả phương Tây và

phương Đông, cho đến tận thế kỷ 19, quan điểm của các nhà triết học và giáo lícủa các tôn giáo, hầu hết đều chủ trương hạ thấp thân thể, nhưng thực tế trongsáng tác nghệ thuật, ta lại thấy có vẻ các nghệ sĩ lại đi con đường khác.

Đề cao vẻ đẹp hài hòa thân thể: Nghệ thuật điêu khắc thể hiện điều này

rõ nhất Các pho tượng Hy Lạp, đặc biệt là các vị thần, dáng người đẹp, cân đối,

da dẻ mịn màng, tay chân nuột nà và có gương mặt thánh thiện, cao sang. Có câu chuyện kể rằng, vào năm 1848, Gớt đã từng khóc trong viện bảo tàng Luvro tại Paris trước bức tượng Vệ nữ ở Milo, vì ông nghĩ, không biết bao giờ nghệ thuật còn có thể ghi lại được vẻ đẹp hài hòa đến như vậy của con người nữa.

Thân thể và bản năng - Đề cao niềm vui sống và sự hưởng thụ khoái lạc cơ thể: Có niềm khoái lạc thân thể như tính dục, ăn uống, trang phục, thậm

chí bài tiết… Có những câu chuyện về khoái lạc nam nữ giữa các thầy tu và cô gái cắt cỏ

cạnh tu viện, giữa hai người trẻ tuổi yêu nhau trong Chuyện Mười ngày, Chim họa mi của

Boccaccio Có khoái lạc ăn uống trong cuộc đọ ăn giữa Hiệp sĩ áo đen bí ẩn và vị tu sĩ trong

Ivanhoe (W Scott) Hiệu ánh sáng của các bà (E Zola), kể về những trang phục quyến rũ

phụ nữ đến không ngờ Truyện Trung Quốc cũng có những trang miêu tả tính dục như Kim

Bình Mai, chuyện uống rượu, ăn thịt trong Thủy Hử, chuyện ăn uống, trang phục trong Hồng lâu mộng Ngoài ra còn có các bộ tranh hướng dẫn về sex của Nhật Bản, tranh dân

gian Đông Hồ như Đánh ghen, Hứng dừa… cũng là để nói đến niềm vui sống này.

Thân thể là một phần của tự nhiên: Vấn đề này thường có hai nội dung.

Nội dung thứ nhất là con người gắn bó với thiên nhiên (điều này sẽ được triểnkhai phần sau) Nội dung thứ hai thường gắn với cái tự nhiên của con ngườinhư tuổi già, ốm đau, bệnh tật…

Thân thể là hàng hóa: Trong đời sống, người ta khai thác góc độ này để

phục vụ ngành thời trang, mỹ phẩm, thuốc thang chữa bệnh, các công cụ làmđẹp, giải phẫu thẩm mỹ…

Thân thể mang dấu ấn văn hóa: Thân thể do văn hóa kiến tạo nên Văn

hóa ở đây là cách sống, nếp suy nghĩ và quan niệm thể hiện qua phong tục,trang phục, ẩm thực, cư xử, đức tin, nghệ thuật…

Thân thể và chính trị: Trong truyền thống lịch sử Trung Quốc, ta

thường thấy các dạng mỹ nhân kế (dùng sắc đẹp để phục vụ một lợi ích nào đó)

CHƯƠNG 2 THÂN THỂ TRONG VĂN HỌC

VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ THÂN THỂ TRONG THƠ CA VIỆT NAM

2.1 Thân thể trong văn học

2.1.1 Khái niệm

Thân thể trong văn học là một loại kí hiệu thẩm mĩ đặc biệt, nó được cấutạo, được sắp xếp, có tổ chức, có tính thẩm mỹ cao, mang nhiều tầng ý nghĩaphức tạp, thể hiện những thông tin về con người, lịch sử, xã hội, văn hóa…

Thứ hai, thân thể trong văn học có những nguyên tắc kiến tạo riêng Trongtừng thời kì lịch sử khác nhau, nguyên tắc, quy luật, công thức, kiến tạo thân thểtrong văn học cũng khác nhau Nguyên tắc kiến tạo thân thể trong văn học gắnvới quan niệm nghệ thuật về con người, một kiểu mô hình thế giới riêng biệt

Cuối cùng, các sắc thái của thân thể trong văn học còn thể hiện qua ngôn

từ Ngôn từ là những từ ngữ mang tính chất nghệ thuật, vừa chứa đựng hình

ảnh, vừa mang cảm xúc

Thân thể không chỉ xuất hiện trong văn học mà còn ở cả các nghệ thuật khác như điêu khắc, hội họa, vũ đạo…, nhằm diễn tả những nhận thức về thế giới cũng như quan

niệm về con người Theo Tiệp Nhân – Vệ Hải trong cuốn Từ điển mĩ thuật hội họa thế giới,

thân thể đã được sử dụng trong các tác phẩm nghệ thuật từ thời đại đồ đá cũ trong lĩnh vực điêu khắc và kiến trúc.

2.1.2 Biểu hiện của thân thể trong văn học

Thân thể trước tiên thể hiện qua toàn bộ những hình ảnh bên ngoài củathân thể (như đầu, tóc, chân, tay, mắt, mũi, miệng, tim, da, thịt… cùng mùi vịcủa chúng), với mọi hành động (đi, đứng, nằm, ngồi, la, hét ); là những yếu tố bêntrong như cảm giác, cảm xúc, tâm trạng (nóng lạnh, cô đơn, buồn, yêu, giận,ghét…) và gián tiếp thông qua đồ vật, trang phục (gương, lược, quần áo…), môitrường (cây cối, vườn, cánh đồng, rừng, dòng sông, biển, phố, căn nhà…) có quan

hệ và tác động đến thân thể…

- Hình ảnh bên ngoài của thân thể:

Ngoại hình là những biểu hiện bên ngoài như những dấu hiệu thông báo về bản chất

bên trong của con người, kèm sự đánh giá Nguyễn Du khi miêu tả ngoại hình Tú Bà

“Thoắt trông nhờn nhợt màu da/ Ăn gì to lớn đẫy đà làm sao”, đã cho thấy không chỉ công

việc “ngủ ngày làm đêm” của mụ chủ lầu xanh, mà còn cả sự ghê tởm của tác giả.

- Thế giới bên trong thân thể:

Thế giới bên trong, hay còn gọi là thế giới tâm lý của con người là một cấu trúc khá

phức tạp, nhiều cấp bậc Nói theo người xưa thì có lục dục, thất tình Nói theo mô hình thơ

ca truyền thống thì có tâm, chí Nói như Freud thì đó là những tầng bản năng, tiềm thức, tình cảm và ý thức Nói theo tâm lí học hiện đại thì tâm lý gồm cảm giác, cảm xúc, tình cảm, nhu cầu, khí chất, ý chí…, về nhận thức thì có các cấp bậc: cảm giác, tri giác, tư duy.

2.1.3 Đặc trưng của thân thể trong văn học

2.1.3.1 Thân thể là một loại kí hiệu thẩm mĩ

Khi thân thể được dùng làm phương tiện biểu đạt một nhận thức và cảmxúc nhất định, nó đã trở thành một kí hiệu Ở góc độ này, các hình ảnh thân thểtrong nghệ thuật không phải chỉ có mục đích miêu tả tự thân, mà luôn bao hàm

ít nhiều ý nghĩa đằng sau nó, lúc đó thân thể sẽ trở thành kí hiệu

2.1.3.2 Thân thể trong văn học mang tính quan niệm

Trước hết, thân thể trong văn học bộc lộ ý thức, quan niệm của nhà văn,của nhân vật về thân thể con người Ý thức về thân thể được lớn dần lên theo sựphát triển ý thức nhân loại Triết học từ xưa vốn quan niệm tách rời thân thể vàtinh thần, coi thân thể chỉ là phần xác thịt, chứa đựng phần bản năng rõ nhất củacon người như ăn uống, bài tiết, tình dục…

2.1.3.3 Thân thể trong văn học có tính hệ thống

Thân thể trong một tác phẩm, một tác giả, một thể loại, một khuynhhướng… đều nằm trong những hệ thống nhất định Tính hệ thống trước hết cóthể nhìn ở các phương diện những nguyên tắc, công thức thể hiện thân thểchung nhất, phổ biến nhất

2.2 Một số vấn đề về thân thể trong thơ ca Việt Nam

2.2.1 Thân thể trong thơ ca

Vấn đề thân thể được thể hiện trong tất cả các thể loại văn học, bởi vì ởđâu có nhân vật thì ở đó có vấn đề thân thể Các nhà văn, nhà thơ đều coi thânthể như một đối tượng thể hiện, đồng thời cũng coi như một kí hiệu thẩm mĩ gửigắm những thông điệp riêng đến người đọc

2.2.2 Thân thể trong thơ ca Việt Nam

Thân thể trong văn học là một hiện tượng lịch sử, luôn vận động và thay đổitheo quan niệm về con người… Quan niệm về con người chính là nguyên tắc bề

sâu chi phối cách khắc hoạ thân thể Trong văn học trung đại, con người chủ yếu

là con người vũ trụ, tức con người nhìn thấy mình trong tự nhiên, trong nhịp điệu

vần xoay của vũ trụ