Biện chứng giữa cơ sở hạ tầng với kiến trúc thượng tầng và sự vận dụng để giải quyết mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với đổi mới chính trị ở việt nam

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÔN ĐỨC THẮNGKHOA KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---BÁO CÁO CUỐI KỲ HỌC KỲ MÔN: TRIẾT HỌC Đề tài : Biện chứng giữa cơ sở hạ tầng với kiến trúc thượng tầng và sự vận dụng để

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÔN ĐỨC THẮNG

KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-BÁO CÁO CUỐI KỲ

HỌC KỲ MÔN: TRIẾT HỌC

Đề tài : Biện chứng giữa cơ sở hạ tầng với kiến trúc thượng tầng và sự vận dụng để giải quyết mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với đổi mới chính trị ở Việt Nam hiện nay.

Nhóm: 10

Giảng viên hướng dẫn: LÊ THỊ LAN

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 8 năm 2021

Danh sách nhóm 10 Môn… Ca… Thứ

ĐỒ ÁN ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÔN ĐỨC THẮNG

Tôi xin cam đoan đây là sản phẩm đồ án của riêng nhóm tôi và được sự hướng dẫncủa giáo viên Lê Thị Lan Các nội dung nghiên cứu, kết quả trong đề tài này là trung thực

và chưa công bố dưới bất kỳ hình thức nào trước đây Những tài liệu, dẫn chứng đưa raphục vụ cho việc phân tích, nhận xét, đánh giá được chính tác giả thu thập từ các nguồnkhác nhau có ghi rõ trong phần tài liệu tham khảo

Ngoài ra, trong đồ án còn sử dụng một số nhận xét, đánh giá cũng như số liệu củacác tác giả khác, cơ quan tổ chức khác đều có trích dẫn và chú thích nguồn gốc

Nếu phát hiện có bất kỳ sự gian lận nào tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về nội dung đồ án của mình Trường đại học Tôn Đức Thắng không liên quan đến những vi

phạm tác quyền, bản quyền do tôi gây ra trong quá trình thực hiện (nếu có)

TP Hồ Chí Minh, ngày 15 tháng 8 năm 2021

Tác giả (ký tên và ghi rõ họ tên)

LỜI CẢM ƠN

Kính thưa quý Thầy Cô trường Đại học Tôn Đức Thắng!

Để hoàn thành chuyên đề bài báo cáo cuối kì này, trước hết chúng em xin gửi lờicảm ơn chân thành đến Trường Đại học Tôn Đức Thắng đã đưa môn học bổ ích và ýnghĩa này vào chương trình giảng dạy Nhờ có sự chuyên nghiệp của nhà Trường, khoaKhoa Học Xã Hội và Nhân Văn nên chúng em có thể tiếp cận môn Triết học một cáchhoàn thiện nhất về mọi mặt dù đang trong hoàn cảnh dịch bệnh phức tạp như hiện nay Đặc biệt, chúng em xin lời cảm ơn sâu sắc đến giáo viên hướng dẫn cô Lê Thị Lan-người đã tận tâm trực tiếp giúp đỡ giảng dạy môn Triết học và hướng dẫn tụi em hoànthành tốt bài báo cáo này trong thời gian qua

Bài báo cáo được thực hiện trong khoảng thời gian gần 2 tuần Bước đầu làm bàibáo cáo, khả năng diễn giải của chúng em còn hạn chế và nhiều bỡ ngỡ Do vậy, khôngtránh khỏi những thiếu sót trong cách hiểu, lỗi trình bày Chúng em rất mong nhận đượcnhững ý kiến đóng góp quý báu của quý Thầy Cô trong Khoa để kiến thức trong môn nàycủa chúng em được hoàn thiện hơn

Sau cùng, chúng em xin kính chúc quý Thầy Cô trong Khoa thật dồi dào sức khỏe,niềm tin để tiếp tục thực hiện sứ mệnh cao đẹp của mình là truyền đạt kiế n thức cho thế

hệ mai sau

Một lần nữa, chúng em xin chân thành cảm ơn!

PHẦN XÁC NHẬN VÀ ĐÁNH GIÁ CỦA GIẢNG VIÊN Phần xác nhận của GV hướng dẫn

_

Tp Hồ Chí Minh, ngày 15 tháng 8 năm 2021

(kí và ghi họ tên)

Phần đánh giá của GV chấm bài

_

Tp Hồ Chí Minh, ngày 15 tháng 8 năm 2021

(kí và ghi họ tên)

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

PHẦN NỘI DUNG 3

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN 3

1 TỔNG QUÁT 3

1.1 Cơ sở hạ tầng 3

1.1.1 Khái niệm 3

1.1.2 Đặc điểm, tính chất 3

1.2 Kiến trúc thượng tầng 4

1.2.1 Khái niệm 4

1.2.2 Đặc điểm, tính chất 4

2.1 Cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng 6

2.2 Kiến trúc thượng tầng tác động trở lại cơ sở hạ tầng 8

2.3 Ý nghĩa của phương pháp luận 9

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ THỰC TIỄN 9

1 ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CƠ SỞ HẠ TẦNG, KIẾN TRÚC THƯỢNG TẦNG TRONG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA 9

2.1 Khái quát vấn đề 10

2.2 Quan hệ kinh tế và chính trị 11

3 MỘT SỐ KIẾN NGHỊ, NHẬN THỨC NHẰM VẬN DỤNG QUY LUẬT NÀY ĐỂ GIẢI QUYẾT MỐI QUAN HỆ GIỮA PHÁT TRIỂN KINH TẾ VÀ ĐỔI MỚI CHÍNH TRỊ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 12

PHẦN KẾT LUẬN 14

TÀI LIỆU THAM KHẢO 15 PHỤ LỤC 16

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài:

Việt Nam là một nước đã và đang không ngừng trên đà phát triển mạnh mẽ quahàng chục năm trong khu vực Châu Á- Thái Bình Dương Ta được nhiều sự chú ý từ cácnước trên thế giới một phần là nhờ vào tiềm năng sẵn có, sự cố gắng, nổ lực của nhân dân

ta dưới sự lãnh đạo của Đảng trên con đường đổi mới một cách toàn diện và sâu sắc về cơ

sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

Quan hệ sản xuất được hình thành một cách khách quan trong quá trình sản xuấttạo ra của cải vật chất của xã hội thể hiện rõ nhất thông qua quá trình phát triển kinh tếnhiều thành phần Trên cơ sở quan hệ sản xuất đó hình thành nên các quan hệ về chính trị

và tinh thần của xã hội Cũng có thể nói vấn đề xã hội là vấn đề mang tính hình thái kinh

tế phản ánh động lực sự phát triển xã hội thông qua lực lượng sản xuất Để có cơ chế,cách thức trong sự phát triển xã hội thì cần phải có cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

Do vậy cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là một vấn đề đặc biệt phải quan tâm tới.C.Mác viết: “Toàn bộ những quan hệ sản xuất ấy hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội,tức là cái cơ sở hiện thực trên đó dựng lên một kiến trúc thượng tầng pháp lý và chính trị

và những hình thái ý thức xã hội nhất định tương ứng với cơ sở hiện thực đó” C.Mác đãchỉ rõ sự thống nhất của những hiện tượng kinh tế - xã hội, chính trị, tư tưởng của đờisống xã hội và chỉ ra rằng, xét đến cùng, những hiện tượng ấy đều do sự phát triển của xãhội vật chất quyết định Qua đó, C.Mác đã cung cấp chìa khóa để nhận thức một cách duyvật mọi hiện tượng xã hội

Hiện nay, có rất nhiều văn kiện chính trị và luận văn khoa học chính thống để cậpnhật rõ ràng, sâu sắc và toàn vẹn nhất về công công cuộc đổi mới này Vì vậy, là nhữngsinh viên còn đang ngồi trên ghế nhà trường, chúng em muốn truyền tải những hiểu biếttrong bài tiểu luận này có thể phần nào nêu rõ một số vấn đết có tính tổng quát, dễ hiểunhất về công cuộc đổi mới mang tính chất quán triệt và thấy được sự vận dụng tài tình

1

của Đảng ta trong sự nghiệp xây dựng đất nước Việt Nam hiện nay.

Đó là lí do nhóm chúng em quyết định nhận đề tài: “Biện chứng giữa cơ sở hạ tầng với kiến trúc thượng tầng và sự vận dụng để giải quyết mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với đổi mới chính trị ở Việt Nam hiện nay”

1 Mục đích nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu:

Bước đầu làm quen mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng với kiến trúcthượng tầng và tìm hiểu sâu hơn về sự vận dụng để giải quyết mối quan hệ giữa phát triểnkinh tế với đổi mới chính trị ở Việt Nam hiện nay

2 Phạm vi nghiên cứu:

Nghiên cứu một số cơ sở lý thuyết liên quan đến cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượngtầng và ứng dụng phương pháp luận này vào thực tiễn ở Việt Nam hiện tại

3 Phương pháp nghiên cứu:

Bài tiểu luận được chúng em hoàn thành trong thời gian không nhiều và cũng đangtrong thời gian giản cách xã hội vì tình hình dịch bệnh, nên phương pháp nghiên cứu chỉgiới hạn như:

 Kiến thức đã học qua giảng viên

 Phương pháp đọc sách và tổng kết kinh nghiệm

 Trên các tài liệu chính thống được chúng em sưu tầm, trao đổi, thảo luận đểsàn lọc chính xác nhất (phương pháp phân tích tài liệu)

Cuối cùng, nhóm chúng em rất mong nhận được phản hồi tích cực cũng như nhậnxét từ phía giảng viên, thầy cô giáo trong khoa để bài tiểu luận hoàn thiện hơn

Một lần nữa nhóm em xin cảm ơn và chúc thầy cô nhiều sức khỏe và thành công!

2

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

+ Vì xã hội qua các giai đoạn phát triển của lịch sử không đứt đoạn mà luôn pháttriển liên tục, giai đoạn sau kế thừa những yếu tố của giai đoạn trước, còn tồn tại nhữngtàn dư của giai đoạn trước, đồng thời chứa đựng yếu tố phôi thai của giai đoạn sau trongquá trình phát triển của xã hội

+ Trong thời kỳ quá độ thì cơ sở hạ tầng khá phức tạp vì còn có quan hệ sản xuấttồn tại của xã hội cũ

Ví dụ: Trong xã hội chiếm hữu nô lệ, bên cạnh quan hệ sản xuất chiếm hữu nô lệ làquan hệ sản xuất thống trị thì còn có quan hệ sản xuất tàn dư (Cộng sản nguyên thủy) và

3

cuối xã hội chiếm hữu nô lệ đã xuất hiện là quan hệ sản xuất mầm mống (quan hệ sảnxuất phong kiến) Trong đó quan hệ sản xuất thống trị (quan hệ sản xuất đặc trưng) giữvai trò quyết định bản chất cơ sở hạ tầng và xu hướng cơ sở hạ tầng, thống trị chi phối cácquan hệ sản xuất khác vì tư tưởng thống trị của mỗi xã hội bao giờ cũng là tư tưởng củagiai cấp thống trị

Cơ sở hạ tầng mang tính lịch sử cụ thể, không có cơ sở hạ tầng chung chung hoặcchung cho mọi chế độ xã hội trong lịch sử Điều đó được biểu hiện ngay trong các bước

đi, quá trình phát triển của lịch sử

Cơ sở hạ tầng là toàn bộ các quan hệ sản xuất tồn tại trên thực tế mà trong quátrình vận động của nó hợp thành một cơ cấu kinh tế hiện thực Quan hệ sản xuất xét trongnội bộ phương thức sản xuất là hình thức phát triển của lực lượng sản xuất, xét trong tổngthể các quan hệ xã hội thì các quan hệ sản xuất hợp thành cơ sở kinh tế của xã hội, tức là

cơ sở hiện thực C.Mác chỉ rõ: “ Toàn bộ những quan hệ sản xuất ấy hợp thành cơ cấukinh tế của xã hội, tức là cơ sở hiện thực trên đó dựng lên một kinh tế thượng tầng pháp lý

và chính trị và những hình thái ý thức xã hội nhất định tương ứng với cơ sở hiện thực đó”

* Lưu ý: Cơ sở hạ tầng tiếp cận ở góc độ triết học khác với cơ sở hạ tầng ở góc độchính trị, cơ sở hạ tầng ở đây là quan hệ sản xuất, tổng hợp mối quan hệ xã hội của conngười với con người trong sản xuất, không phải yếu tố của sản xuất

+ Những quan điểm tư tưởng xã hội: chính trị, pháp quyền, đạo đức, tôngiáo, nghệ thuật, triết học…

+ Những thiết chế xã hội tương ứng: nhà nước, đảng phái, giáo hội, cácđoàn thể

và tổ chức xã hội khác

Các yếu tố về quan điểm tư tưởng và thiết chế xã hội có quan hệ với nhau, cùngvới những quan hệ nội tại trong các yếu tố đó hợp thành kiến trúc thượng tầng của xã hội.Chúng tác động qua lại lẫn nhau và đều nảy sinh trên cơ sở hạ tầng, phản ánh những cơ sở

hạ tầng nhất định Quan hệ giữa tư tưởng và tổ chức xã hội: Trong xã hội có giai cấp, nhànước là cơ quan đặc biệt quan trọng trong kiến trúc thượng tầng, tiêu biểu cho chế độchính trị hiện tồn Chính nhờ có nhà nước mà giai cấp thống trị mới trở thành một sứcmạnh thống trị toàn bộ đời sống xã hội

Trong xã hội có đối kháng giai cấp, kiến trúc thượng tầng cũng mang tính chất đốikháng Tính đối kháng của kiến trúc thượng tầng phản ánh tính đối kháng của cơ sở hạtầng và được biểu hiện ở sự xung đột, sự đấu tranh về tư tưởng của các giai cấp đốikháng Tính giai cấp của kiến trúc thượng tầng thể hiện ở sự đối lập ở quan điểm tư tưởng

và cuộc đấu tranh về mặt chính trị tư tưởng của giai cấp đối kháng, mâu thuẫn đối khángtrong kiến trúc thượng tầng cũng bắt nguồn từ mâu thuẫn trong trong cơ sở hạ tầng Kiếntrúc thượng tầng là cái phản ánh, cái được nảy sinh trên cơ sở hạ tầng, các bộ phận củakiến trúc thượng tầng đều phản ánh cơ sở hạ tầng Trong xã hội có giai cấp, các bộ phậncủa kiến trúc thượng tầng phản ánh cơ sở hạ tầng không như nhau, trong đó kiến trúc hạtầng chính trị, pháp quyền phản ánh trực tiếp cơ sở hạ tầng, còn các bộ phận khác phảnánh cơ sở hạ tầng một cách gián tiếp qua chính trị Do kiến trúc hạ tầng phản ánh cơ sở hạtầng một cách biện chứng, phức tạp và có sự kế thừa trong quá trình phát triển nên kiếntrúc hạ tầng có tính tương đối trong quan hệ với cơ sở hạ tầng Ta có thể hiểu nếu cơ sở hạtầng là mặt vật chất thì kiến trúc hạ tầng thể hiện mặt tinh thần

5

2 MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA CƠ SỞ HẠ TẦNG VÀ KIẾN TRÚC HẠ TẦNG

Chủ nghĩa Mác- Lê Nin đã khẳng định: “Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng cóquan hệ biện chứng không tách rời nhau, trong đó có cơ sở hạ tầng giữ vai trò quyết địnhkiến trúc thượng tầng Còn kiến trúc thượng tầng là phản ánh cơ sở hạ tầng, nhưng nó cóvai trò tác động trở lại to lớn đối với cơ sở hạ tầng đã sinh ra nó.”

* Vị trí quy luật: Đây là một trong hai quy luật cơ bản của sự vận động phát triểnlịch sử xã hội, quy luật chung, quy luật phổ biến

* Nội dung quy luật: Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là hai mặt cơ bản của

xã hội gắn bó hữu cơ, có quan hệ biện chứng, trong đó cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúcthượng tầng, còn kiến trúc thượng tầng tác động trở lại to lớn, mạnh mẽ đối với cơ sở hạtầng

2.1 Cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng

Vì sao cơ sở hạ tầng lại quyết định? Xuất phát từ mối quan hệ giữa vật chất và ýthức, trong đó vật chất quyết định ý thức ta vận dụng vào lĩnh vực xã hội thì quan hệ vậtchất quyết định quan hệ tinh thần tư tưởng của xã hội, tính tất yếu của kinh tế quyết địnhtính tất yếu chính trị- xã hội Vì vậy cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng trước hết thểhiện ở chỗ: Cơ sở hạ tầng với tính cách là cơ cấu kinh tế hiện thực của xã hội sẽ quyếtđịnh kiểu kiến trúc thượng tầng của xã hội ấy (quyết định nguồn gốc) Cơ sở hạ tầng cũđược thay thế bằng cơ sở hạ tầng mới bao hàm những mặt tích cực tiến bộ của cái cũ,được cải tạo đi trên những nấc thang mới Bên cạnh đó, cơ sở hạ tầng còn quyết định đến

cơ cấu, tính chất, nội dung và sự vận động, phát triển của kiến trúc thượng tầng:

+ Tính chất của kiến trúc thượng tầng đối kháng hay không đối kháng

+ Nội dung của kiến trúc thượng tầng nghèo nàn hay đa dạng, phong phú

6

+ Hình thức của kiến trúc thượng tầng gọn nhẹ hay phức tạp.

Tính chất cơ sở hạ tầng như thế nào thì tính chất kiến trúc thượng tầng như thế,cơ

sở hạ tầng không có tính chất đối kháng được phản ánh nên kiến trúc thượng tầng cũng cókhông có tính chất đối kháng và ngược lại Vì vậy, trong một xã hội có mâu thuẫn đốikháng thì cuộc đấu tranh giai cấp trên kiến trúc thượng tầng là một tất yếu khách quan vàdiễn ra gay gắt quyết liệt

Ví dụ: Trong xã hội cộng sản nguyên thủy do cơ sở hạ tầng không có đối kháng vềlợi ích kinh tế nên kiến trúc hạ tầng xã hội đó chưa có nhà nước, pháp luật để quản lý.Trong xã hội có đối kháng về lợi ích kinh tế của giai cấp, tất yếu kiến trúc hạ tầng phải cónhà nước, pháp luật, nhằm bảo vệ lợi ích kinh tế chính trị của giai cấp giữ địa vị thốngtrị xã hội

Cơ sở hạ tầng quyết định nội dung các quan điểm tư tưởng và các quan hệ tinhthần tư tưởng xã hội của kiến trúc thượng tầng C.Mác khẳng định: “ Cơ sở kinh tế thayđổi thì toàn bộ cái kiến trúc thượng tầng đồ sộ cũng bị đảo lộn ít nhiều nhanh chóng” Cơ

sở hạ tầng quyết định sự biến đổi, thay thế lẫn nhau của kiến trúc thượng tầng nếu cơ sở

hạ tầng mất đi thì sớm muộn thì kiến trúc thượng tầng cũng mất đi Khi cơ sở hạ tầng thayđổi căn bản thì kiến trúc thượng tầng cũng thay đổi căn bản Sự biến đổi trong kiến trúcthượng tầng phản ánh sự thay đổi của cơ sở hạ tầng sinh ra nó

Trong xã hội có giai cấp đối kháng, sự biến đổi đó tất yếu phải thông qua đấu tranhgiai cấp và cách mạng xã hội Đây một quá trình diễn ra rất phức tạp, lâu dài, bởi vì giaicấp thống trị tìm mọi cách bảo vệ sự thống trị, giai cấp tiến bộ ra sức đấu tranh phá vỡkiến trúc thượng tầng lỗi thời lạc hậu Có những nhân tố riêng lẻ của kiến trúc thượngtầng thay đổi chậm hơn như tôn giáo, nghệ thuật, Cũng có những nhân tố nào đó của kiếntrúc thượng tầng cũ vẫn được kế thừa để xây dựng kiến trúc thượng tầng mới Tuy vậy,những quan hệ tinh thần, tư tưởng của xã hội đó là kiến trúc thượng tầng cũng khônghoàn toàn thụ động, nó có vai trò tác động trở lại to lớn đối với cơ sở hạ tầng sinh ra nó

7