Nhà đạo đức, nhà bảo vệ nữ quyền và bảo vệ môi trường

Một dòng tư tưởng chính trị được kết hợp với tầm nhìn đ ạo đức này, trong đó bố của John Stuart là ki ến trúc sư chính: chủ nghĩa cấp tiến triết học, tự định vị là cánh tả của đảng Tự do

John Stuart Mill, nhà đạo đức, nhà bảo vệ nữ quyền và bảo vệ môi

trường

John Stuart Mill (1806 -1873)

John Stuart Mill, nhà đạo đức, nhà bảo vệ nữ quyền và bảo vệ môi trường

Khi đặt lên hàng đầu quyền tự do cá nhân, John Stuart Mill làm m ới những lý thuy ết tự do cổ điển Keynes là m ột trong nh ững người thừa

kế của ông

John Stuart Mill là nhà tư tư ởng bậc thầy của một chủ nghĩa tự do mới sẽ

thống trị ở Anh vào đầu thế kỷ XX

John Stuart Mill là m ột gương m ặt đáng ngư ỡng mộ ở nước Anh thời nữ hoàng Victoria Bố ông, James Mill, m ột nhà tri ết học và nhà kinh t ế, là bạn của Ricardo và Bentham, nhà tiên phong c ủa thuyết công l ợi, theo đó

hành động của con người phải nhắm đến việc đạt được "hạnh phúc lớn nhất cho nhiều người nhất" Đối với Bentham, hạnh phúc đồng nhất với niềm

vui, mà người ta có thể định lượng được Một dòng tư tưởng chính trị được kết hợp với tầm nhìn đ ạo đức này, trong đó bố của John Stuart là ki ến trúc

sư chính: chủ nghĩa cấp tiến triết học, tự định vị là cánh tả của đảng Tự do

Anh Là những ngư ời ủng hộ thuyết tự do kinh doanh, nh ững ngư ời cấp tiến đặt lại vấn đề về thẩm quyền của Giáo hội Anh, c ủa giai cấp điền chủ quý tộc và của một thế lực chính trị gắn với sự giàu có và đư ợc hình thành trên một cơ sở bầu cử rất hẹp John Stuart Mill t ự khẳng định mình như là nhà trí th ức chính c ủa dòng tư tư ởng trên

Một tuổi thơ rất đặc biệt

Bentham và bạn bè ông có nh ững ý tư ởng rất dứt khoát về giáo dục Giáo dục phải đào tạo con ngư ời sao cho họ có khả năng thực hiện đư ợc những mong muốn của họ một cách tự do và hiệu quả, mà vẫn đóng góp vào l ợi ích và sự tiến bộ của nhân lo ại Hệ thống giáo d ục Anh, b ị Giáo h ội thống trị, không có kh ả năng thực hiện chức năng trên Đó là lý do t ại sao James Mill đã khước từ để con trai ông học trong mọi hệ thống giáo dục công và bản thân ông đã tự tay chăm sóc việc giáo d ục con mình theo m ột phương pháp khác thường mà John Stuart kể lại trong chương đầu cuốn tự truyện của ông

Năm 3 tuổi, ông bắt đầu học tiếng Hy Lạp, cho phép ông đọc bằng ngôn ngữ trên, trư ớc lúc 8 tuổi, Herodote, Xenophon và Platon Ở tuổi này, ông bắt đầu học tiếng Latinh r ồi hình h ọc, đại số và giải tích Năm 12 tu ổi, ông bắt đầu học logic Ông vi ết lịch sử của Rome, m ột bản tóm lược lịch sử thế giới và lịch sử của Hà Lan M ột năm sau, ông h ọc kinh t ế học chính tr ị và

có cơ hội thảo luận với Ricardo Trong cách đào tạo này mà những giờ tiêu khiển, trò chơi và k ỳ nghỉ bị loại trừ, thì những khoảnh khắc thư giãn duy nhất là những cuộc bách bộ, qua đó ông th ảo luận với bố ông những gì ông

đã đọc

Cách giáo d ục này đã làm cho John Stuart Mill tr ở thành một con ngư ời,

mà ở tuổi 16, v ề mặt trí tu ệ đi trước các bạn học của ông trước một phần tư thế kỷ Cách giáo d ục này cũng đ ồng thời đẩy nhanh hơn sự trầm cảm, mà

sự mô tả lâm sàng là m ột điểm nhấn trong cuốn tự truyện của ông Từ thử thách trên, Mill xa d ần các luận điểm của bố ông bị ông cáo buộc là đã loại trừ các cảm xúc r a khỏi thế giới quan của ông Tuy vẫn tin r ằng vấn đề đạo đức chính là dung hòa hạnh phúc cá nhân và lợi ích chung, nhưng ông đặt lại vấn đề về định nghĩa hẹp của khái niệm hạnh phúc do Bentham đ ề xuất Không ph ủ nhận chủ nghĩa công lợi, trong cuốn sách của ông năm 1861, ông đưa ra một định nghĩa về chủ nghĩa này, trong đó dành một vị trí rộng lớn cho nghĩa v ụ và trách nhi ệm đạo đức và xem chất lượng của niềm vui quan trọng hơn số lượng các niềm vui Từ nay ông tin rằng, con ngư ời có được hạnh phúc cá nhân, không bằng cách tìm kiếm nó mà bằng cách làm việc vì hạnh phúc c ủa nhân loại

Logic h ọc và kinh tế học chính trị

Đạo đức học, lý thuyết kinh tế và tầm nhìn chính trị của Mill dựa trên một nhận thức luận, mà ông đã dành nhi ều năm đ ể xây dựng và kết quả cuối cùng được tìm thấy trong cuốn A System of Logic, Ratiocinative and

nhận thức, cũng như trong lãnh vực đạo đức, Mill kiên quyết chống lại thuyết trực giác, theo đó sự nhận thức về lợi ích cũng như về chân

lí sẽ được cung c ấp một cách tiên nghi ệm Đối với ông, đó là ngu ồn gốc của mọi sai sót trong lãnh v ực xã hội và chính tr ị, và đặc biệt của mọi sự chuyên ch ế và hạn chế về tự do

Chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa duy nghiệm của Hume, Mill cho r ằng

phương pháp quy nạp là con đường hoàng gia để hiểu biết Tuy nhiên, mọi thứ đều phức tạp hơn trong lĩnh v ực các khoa h ọc đạo đức, trong đó có kinh tế học Nói chung, trong kinh t ế học ngư ời ta không thể làm những thí nghiệm, và ph ải dựa trên những giả định trừu tượng, mà tính hi ệu lực sẽ được thẩm tra một cách hậu nghiệm theo phương pháp quy nạp bằng cách đối chiếu những suy diễn với kinh nghiệm Chính trong một bài viết được công bố vào năm 1836 và đư ợc in lại trong Essays on Some Unsettled

học chính trị chưa được giải quyết) của ông mà Mill là m ột trong những

người đầu tiên quan tâm đến phương pháp của kinh tế học chính trị, được ông vận dụng trong cu ốn Principles (Các nguyên lý ) của ông xu ất bản năm

1848

Được coi là tác phẩm cổ điển vĩ đại cuối cùng, cuốn Principes (Các nguyên lý) của Mill đã thành công l ớn và tự khẳng định như là một giáo trình trong nhiều thập kỷ, trước khi đư ợc thay thế bởi những Nguyên lý của Marshal l

vào năm 1890 Là môn đồ của Ricardo mà lý thuyết giá trị và phân phối của tác giả này được ông phát tri ển, song ông vẫn khác xa trên nhi ều điểm Ông đặc biệt quan tâm đến việc phân biệt các quy luật tự nhiên về sản xuất với các quy luật của con người về phân phối, có thể được điều chỉnh bằng

sự can thiệp của nhà nư ớc

Trong khi Ricardo xem tr ạng thái dừng mà sự sụt giảm của tỷ suất lợi

nhuận sẽ dẫn đến là m ột thảm họa, thì ngư ợc lại Mill cho rằng nó cuối cùng sẽ cho phép nhân lo ại thoát khỏi một cuộc chạy đua làm giàu vô đ ộ, phá hủy thiên nhiên và đ ể trau dồi nghệ thuật sống Sự tăng trưởng này h ủy

hoại môi trư ờng đồng thời làm hư h ỏng các m ối quan h ệ con ngư ời: "Tôi thừa nhận rằng tôi không hài lòng v ới lý tưởng sống của những người tin rằng trạng thái bình thường của con người là đấu tranh b ất tận để thoát khỏi khó khăn, r ằng cuộc hỗn chiến đó khi mà ngư ời ta chà đạp lẫn nhau, chen lấn nhau, đè b ẹp nhau, và là ki ểu xã hội ngày nay, là v ận mệnh đáng mong muốn nhất cho nhân lo ại, thay vì ch ỉ đơn thu ần là một trong nh ững giai đoạn khó chịu của sự tiến bộ công nghiệp" (Stuart Mill: các tuyển tập, trang 197, xem m ục "Tìm hiểu thêm")

Tác phẩm On liberty (Bàn về tự do), xuất bản năm 1859, là tuyên ngôn chính trị của Mill và có lẽ cuốn sách quan trọng nhất và có ảnh hư ởng nhất của ông Qua cuốn sách này, ông t ự khẳng định là nhà tư tư ởng lớn của chủ nghĩa tự do mới sẽ thắng thế ở Anh vào đầu thế kỷ sau, với Keynes sẽ là một trong những người kế tục Vấn đề là đổi mới các luận điểm tự do cổ điển, và đặt quyền tự do cá nhân lên hàng đầu Quyền tự do này chỉ bị giới hạn trong chừng mực nó cản trở quyền tự do của người khác Ngoài trư ờng

hợp này ra, tự do là m ột quyền tuyệt đối và vô điều kiện: "Nếu tất cả nhân loại, trừ một người, có cùng một quan điểm và chỉ có một ngư ời có quan điểm trái ngược, thì nhân loại sẽ không biện minh được khi áp đặt người

đó im lặng, cũng như bản thân người đó sẽ không biện minh được khi áp đặt nhân loại im lặng, nếu có thể" (idem, trang 364) Chính vì vậy mà

chính thể dân chủ, hệ thống chính trị đáng mong muốn nhất, có thể dẫn đến

sự hạn chế quyền tự do của một thiểu số

Chủ nghĩa tự do và nữ quyền

Với quyền tự do cá nhân, Mill mu ốn hiểu ngay là quy ền tự do tư tư ởng, ngôn luận, sống theo thiên hư ớng của mình và k ết hợp với bất cứ ai mà mình muốn Là ngư ời bài xích đạo đức thời nữ hoàng Victoria, ông cho rằng mọi ngư ời nên đi theo con đư ờng của riêng mình trong lĩnh v ực quan

hệ con ngư ời, và sự bất tuân các phép t ắc thống trị hoặc việc nêu gương xấu không phải là một trở ngại đối với quyền tự do của người khác Chính

vì vậy mà cần dung thứ tệ nghiện rượu, tội thông dâm ho ặc cờ bạc Điều duy nhất mà con người không đư ợc tự do là quy ền không được tự do, có nghĩa là tự bán thân như một nô lệ

Đối lập với các luận đề tự do đang thịnh hành ngày nay, Mill cho rằng tự

do kinh doanh, t ự do kinh tế, không cùng b ản chất với tự do cá nhân và không xuất phát từ tự do cá nhân Các ho ạt động kinh tế đều mang tính xã hội ngay từ đầu, vì vậy mà chính quyền được phép can thi ệp Tự do thương mại là điều mong muốn bởi nó đã chứng minh đư ợc tính hi ệu quả, nhưng không có gì đảm bảo rằng nó sẽ luôn là như vậy Chủ nghĩa xã hội có thể trở thành một lựa chọn thay th ế đáng mong muốn, cũng như Mill ngày càng suy nghĩ nhiều hơn về điều ấy vào cuối đời

Trong s ố nhiều hình thức khác nhau c ủa chủ nghĩa chuyên ch ế, vi ph ạm quyền tự do, thì hình th ức chính của chuyên quyền luôn là quyền của nam đối với nữ Trong suốt cuộc đời ông, thậm chí chống lại ý kiến của bố ông, Mill đấu tranh cho sự thừa nhận quyền bình đẳng của phụ nữ và nam giới,

và đặc biệt là quyền bầu cử của phụ nữ Đây là một trong những hoạt động đấu tranh chính khi ông là đ ại biểu ở Nghị viện Một thời gian ngắn trước khi qua đời, ông xuất bản cuốn The Subjection of Woman (Sự nô lệ hóa người phụ nữ), đánh dấu một thời điểm quan trọng trong lịch sử nữ quyền

Điều thú vị cần lưu ý là Sigmund Freud, ngư ời đã dịch vài tác phẩm của

Mill khi còn trẻ, đã cảnh báo vị hôn thê c ủa mình ch ống lại những ý tư ởng của Mill về vị trí của phụ nữ trong xã hội

John Stuart Mill qua vài năm tháng

1806: sinh ra ở London

1820-1821: một năm ở miền Nam nư ớc Pháp

1822: thành l ập Tổ chức công lợi (Société utilitariste ), tồn tại trong ba

năm

1823: đi làm cho Công ty Đông Ấn (Compagnie des Indes orientales ), dư ới

quyền của bố ông Ông làm ở đó cho đ ến năm 1858, năm mà công ty s ụp

đổ

1825: ông thành lập tổ chức London Debating Society và b ắt đầu công bố

các bài báo, trong s ố đó có những bài trên t ờ Westminster Review , mà ông

là giám đốc

1826: khởi đầu một thời gian dài trầm cảm

1830: gặp Harriet Taylor, v ợ của một doanh nhân, ngư ời hoạt động rất tích

cực về mặt tri thức và xã h ội, ngư ời sẽ trở thành người bạn thân thi ết và người cộng tác của ông

1835: ông thành lập tờ London Review , cơ quan ngôn lu ận của những ngư ời

cấp tiến, mà qua năm sau tr ở thành tờ London and Westminster Review

1843: A System of Logic, Ratiocinative and Inductive (Hệ thống logic quy

nạp và suy diễn)

1844: Essays on Some Unsettled Questions of Political Economic (Các tiểu

luận về một số vấn đề chưa được giải quyết của kinh t ế học chính tr ị)

1848: Principles of Political Economic (Những nguyên lý kinh t ế học chính

trị)

1851: Mill kết hôn với Harriet Taylor, sau khi ch ồng bà qua đời năm 1849 1858: Harriet qua đ ời ở Avignon Ngh ỉ hưu, Mill dành ph ần lớn thời gian

của ông ở Saint-Véran, gần thành phố của các Giáo hoàng

1859: On liberty (Bàn về tự do)

1861: Utilitarianism (Chủ nghĩa công lợi)

và Representative Govenement ( Chính th ể đại diện)

1865: đư ợc bầu vào Nghị viện Anh, nơi ông ng ồi trên băng gh ế của phái tự

do, cho đến năm 1868, khi ông thất cử Xuất bản cuốn Auguste Comte and

1869: The Subjection of Woman (Sự nô lệ hóa người phụ nữ)

1873: mất ngày 07 tháng 5 ở Avignon Xu ất bản cuốn Autobiography (Tự truyện) của ông

1874: Three Essays on Religion (Ba tiểu luận về tôn giáo )

Để tìm hiểu thêm

Những tác phẩm của John Stuart Mill

• Collected Works of John Stuart Mill , University of Toronto

Press/Routledge & Kegan Paul, 33 vol., 1963 -1991

• Stuart Mill, textes choisis, Dalloz, 1953

• De la liberté, Presses Pocket, 1990

• L’asservissement des femmes, Payot, 1975

• Autobiographie, Aubier, 1993

Những tác phẩm viết về John Stuart Mill

• John Stuart Mill: induction et utilité , Gilbert Boss, PUF, 1990

• John Stuart Mill and Harriet Taylor: their Friendship and Subsequent Marriage, Friedrich Hayeck, Routledge & Kegan Paul, 1951

• The Economics of John Stuart Mill, Samuel Hollander, Basil Blackwell,

1985

• John Stuart Mill: Critical Assessments , John Cunningham Wood, Croom

Helm, 4 vol., Londres, 1986

Gilles Dostaler