TÌM HIỂU GIÁ TRỊ NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT TRUYỆN HOA TIÊN CỦA NGUYỄN HUY TỰ KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Dịch vụ viết luận văn trọn gói website: luanvantot.com Zalo/tele 0934573149TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA NGỮ VĂN --- ---TRẦN THỊ LOAN TÌM HIỂU GIÁ TRỊ NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT

Trang 1

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

-

-TRẦN THỊ LOAN

TÌM HIỂU GIÁ TRỊ NỘI DUNG VÀ

NGHỆ THUẬT TRUYỆN HOA TIÊN

CỦA NGUYỄN HUY TỰ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

HÀ NỘI –

Trang 2

Dịch vụ viết luận văn trọn gói website: luanvantot.com Zalo/tele 0934573149

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

-

-TRẦN THỊ LOAN

TÌM HIỂU GIÁ TRỊ NỘI DUNG VÀ

NGHỆ THUẬT TRUYỆN HOA TIÊN

CỦA NGUYỄN HUY TỰ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN THỊ VIỆT HẰNG

HÀ NỘI –

Tham khảo miễn phí các tài liệu khác tại luanvantot.com

Trang 3

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành đề tài khóa luận tốt nghiệp em xin chân thành cảm ơncác thầy cô giáo đã tận tình giảng dạy trong suốt quá trình học tập nghiêncứu và rèn luyện tại Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội 2 Đặc biệt em xin

gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới TS Nguyễn Thị Việt Hằng đã tận tình giúp

đỡ và hướng dẫn em thực hiện khóa luận này

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 20 tháng 04 năm

Sinh viên

Trần Thị Loan

Trang 4

LỜI CAM ĐOAN

Em xin cam đoan những nội dung trình bày trong khóa luận là kết quả

nghiên cứu c ủa bản thân dưới s ự hướng d ẫn của TS Nguyễn Thị Việt Hằng.

Kết quả thu được hoàn toàn trung thực và không trùng khớp với các côngtrình nghiên c ứu khác Nếu sai sót, em xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 20 tháng 04 năm

Sinh viên

Trần Thị Loan

Trang 5

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU… 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của khóa luận 6

7 Bố cục của khóa luận 6

NỘI DUNG 7

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 7

1.1 Tình hình lịch sử – xã hội, văn hóa – tư tưởng thế kỉ XVIII đến nửa đầu thế kỉ XIX 7

1.2 Nguyễn Huy Tự và truyện Hoa tiên 10

1.2.1 Cuộc đời 10

1.2.2 Truyện Hoa tiên 12

Chương 2 TRUYỆN HOA TIÊN THỂ HIỆN CÂU CHUYỆN TÌNH YÊU ĐÔI LỨA 19

2.1 Thể hiện câu chuyện tình yêu tự do theo tiếng gọi trái tim 19

2.2 Thể hiện câu chuyện tình yêu trong khuôn khỗ lễ giáo phong kiến 28

Chương 3 MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT… 38

3.1 Kết cấu 38

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 42

3.3 Ngôn ngữ 48

KẾT LUẬN 56

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Trang 6

Trang 7

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong văn học Việt Nam trung đại, truyện Nôm giữ vị trí khá quantrọng không chỉ bởi số lượng tác phẩm còn lại đến ngày nay mà còn bởichất lượng và sức hấp dẫn của nó đối với nhiều thế hệ độc giả Có thể nóikết tinh thành tựu văn học trung đại Việt Nam nằm ở thể loại truyện Nôm

với đỉnh cao là kiệt tác Truyện Kiều của Nguyễn Du, đồng thời với đó là truyện Hoa tiên của Nguyễn Huy Tự, Sơ kính tân trang của Phạm Thái

được coi là niềm tự hào của văn hóa và văn học nước nhà Với ý nghĩa nhưvậy, nghiên cứu một tác phẩm truyện Nôm nổi bật là hướng đi hấp dẫn.Những năm gần đây, chương trình giáo dục ở Đại học có nhiều thayđổi, việc đào tạo theo hình thức tín chỉ kéo theo số giờ giảng dạy giảm đinhiều, một số tác phẩm ít có cơ hội được đề cập đến Việc tìm hiểu cũngnhư đào sâu khai thác là cầu nối giúp cho người đọc bước vào thế giới văn

học trung đại một cách trọn vẹn, phong phú hơn Bên cạnh đó, truyện Hoa

tiên được đánh giá khá cao trong nhóm truyện Nôm bác học Song tác

phẩm này chưa được giảng dạy trong chương trình, có chăng chỉ được nhắcđến như một ví dụ minh chứng cho thể loại truyện Nôm Vì vậy lựa chọn

truyện Hoa tiên để nghiên cứu là một cách để người viết bổ sung kiến thức

về truyện Nôm nói riêng và văn học trung đại nói chung

Với ý nghĩa là một tác phẩm được đánh giá cao của thể loại, Hoa tiên nhận

được không ít sự lưu tâm của giới nghiên cứu khai thác trên nhiều khía cạnh songchưa có công trình nào viết một cách bài bản bao quát cả phương diện nội dung

và nghệ thuật của tác phẩm nên chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài này

Là một sinh viên khoa Ngữ văn và một giáo viên tương lai, việc nắm được

một cách sâu rộng giá trị nội dung và nghệ thuật của truyện Hoa tiên nói riêng

Trang 8

1

Trang 9

và thể loại truyện Nôm nói chung có ý nghĩa quan trọng trong công việc vàgóp phần bổ sung kiến thức cá nhân.

Dựa trên những tiền đề khoa học và thực tiễn, nhận thấy nghiên cứugiá trị nội dung và nghệ thuật là cách để bao quát đầy đủ thành tựu cũngnhư hạn chế của một tác phẩm văn học, cộng với hứng thú cá nhân đã thôithúc người viết lựa chọn đề tài “Tìm hiểu giá trị nội dung và nghệ thuật

truyện Hoa tiên của Nguyễn Huy Tự” cho khóa luận của mình.

2 Lịch sử nghiên cứu

Truyện Hoa tiên là tác phẩm được giới nghiên cứu quan tâm trên

nhiều phương diện Chúng tôi bắt gặp một số lượng không nhỏ những cuốn

sách, những tài liệu, những công trình liên quan đến truyện Hoa tiên như

vấn đề biên khảo, khía cạnh nội dung, nghệ thuật, vấn đề tôn giáo, tác giả,tác phẩm Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu như sau:

Năm 1828, Vũ Đài Vấn nhận xét về tác giả và người nhuận sắc truyện

Hoa tiên rằng: “Vì Hoa tiên của Nguyễn Huy Tự và Nguyễn Thiện còn có

những chỗ kém nên ông đã không quản tài thiên lậu mà thêm bớt, mà sửachữa từng chữ, từng câu; đầy năm mới xong” [4,tr15]

Năm 1843, Cao Bá Quát đánh giá khá cao truyện Hoa tiên, ông khen

tác giả đã có công “dùng bụi bặm tấm cám mà hun đúc lên gạch ngói lâuđài khiến cho Kim Vân Kiều sau đó sinh ra được vậy” [4,tr254]

Năm 1943, Đào Duy Anh quan tâm nhiều đến thời điểm ra đời truyện Hoa

tiên đồng thời đưa ra những nội dung đánh giá bao quát về tác phẩm trong cuốn Nguồn gốc Hoa tiên ký Ông chỉ ra truyện Hoa tiên được sáng tác khi Nguyễn

Huy Tự còn trẻ và đưa ra những nhận định khách quan về giá trị của tác phẩm

Năm 1961, Lại Ngọc Cang trong khi khảo thích và giới thiệu truyện Hoa

tiên nhận xét Nguyễn Huy Tự “đã viết Hoa tiên theo sát cốt truyện của ca bản,

Trang 10

2

Trang 11

theo sát cả kết cấu của nó nữa, trừ phần cuối cùng Ông đã thu gọn hẳn câuchuyện lại , đã tiếp thu hầu hết những ý hay, lời đẹp của ca bản, nhưng ôngcũng đã gạt bỏ đi rất nhiều câu rườm rà, không cần thiết” [4,tr12-13].

Năm 1968, Dương Quảng Hàm trong cuốn Việt Nam văn học sử yếu

nhận định: “văn truyện ấy thật là lối văn uẩn súc, điêu luyện, dùng rất nhiềuđiển cố; bởi thế cuốn ấy được các học giả thưởng thức, nhưng không đượcphổ cập như cuốn Truyện Kiều của Nguyễn Du” [8,tr324]

Trong hai năm 1993 – 1994, hội thảo kỉ niệm 200 năm ngày mất(1990) và 250 năm ngày sinh (1993) của Nguyễn Huy Tự đã được tổ chứctại Hà Tĩnh và Hà Nội, bao gồm 25 bản tham luận, về sau được in trong

cuốn Nguyễn Huy Tự và truyện Hoa tiên Những bài tham luận đã đề cập tới một số khía cạnh có liên quan đến đề tài người viết đang nghiên cứu:

Trần Đình Hượu với Hoa tiên và vấn đề của nó trong lịch sử truyện

Nôm cho rằng Nguyễn Huy Tự đã “dốc tài năng văn chương quốc âm ra làm

một việc hoàn toàn mới: chuyển tác một ca bản chữ Hán thành một truyện

thơ Sau ông có những người làm theo, hoặc chuyển tác như Kim Vân Kiều, hoặc sáng tác như Sơ kính tân trang Cái hấp dẫn họ hay chủ đề văn học mà

họ theo đuổi là tình yêu và điều đó biểu hiện rõ trong công phu gọt rũa vănchương những đoạn mô tả tình yêu tinh tế, sâu sắc” [29,tr188]

Phong Lê với Nguyễn Huy Tự và Hoa tiên trong cảm hứng nhân

văn và văn mạch dân tộc đã khen ngợi “Hoa tiên trong sự phát triển

của cả một dòng truyện thơ từ bình dân sang bác học quả đã ghi được

một dấu ấn quan trọng trên hành trình tinh thần và khát vọng hạnhphúc của con người” [29,tr31]

Đào Thản với công trình Ngôn ngữ thơ của Nguyễn Huy Tự trong

Hoa tiên nhận xét rằng “Nét nổi bật trong ngôn ngữ thơ của Hoa tiên là

sức diễn cảm Từng câu thơ, đoạn thơ cứ như những cánh hoa vụng dại

Trang 12

3

Trang 13

run rẩy nở ra trước gió, đem đến cho ta cảm giác rằng chúng được viết

ra không phải bằng giấy mực mà bằng hơi thở nhịp đập trái tim vàbằng cả tâm hồn” [29,tr285]

Năm 1996, Ngô Thị Thanh Nga với Truyện thơ Nôm Hoa tiên ký qua sự

tiếp nhận của các thế hệ độc giả in trên tạp chí Khoa học và Công nghệ đưa ra

nhận định: “Dù sự tiếp nhận của các độc giả về Hoa tiên ký không nhiều, nhưng

những giá trị về nội dung, nghệ thuật cũng như giá trị mở đường cho sự pháttriển của văn học Nôm nói chung và thể loại truyện thơ nôm nói riêng của tácphẩm cũng đã được các độc giả khẳng định một cách vững chắc” [58(10)]

Năm 2004, Lại Văn Hùng trong cuốn Từ điển văn học cho rằng tác giả viết truyện Hoa tiên vào thời trẻ đồng thời khen ngợi Nguyễn Huy Tự đã

biết “biến lối văn “kể và thuật” của ca bản Trung Quốc thành lối văn “tả vàgợi” [21,tr1151]

Năm 2004, Nguyễn Lộc quan tâm vấn đề truyện Hoa tiên so với các tác phẩm truyện Nôm khác cùng thời, ông nhận định “Hoa tiên là một câu

chuyện tình xảy ra trong cảnh lầu son gác tía Điều đáng chú ý là trong tácphẩm này là không có một nhân vật phản diện nào cả Mâu thuẫn giữa tìnhyêu và lễ giáo phong kiến không thể hiện thành hai tuyến nhân vật đối lập,như trong nhiều truyện Nôm khác cùng thời, mà thành cuộc đấu tranh giữa

lý trí và tình cảm ở những nhân vật chính” [21,tr600]

Điểm qua một vài công trình nghiên cứu về vấn đề truyện Hoa tiên, chúng

tôi nhận thấy hầu hết các khía cạnh của tác phẩm đã được các nhà nghiên cứuquan tâm Nhưng nếu nhìn nhận một cách khách quan ta có thể thấy các côngtrình, các bài viết chỉ đề cập đến một khía cạnh nào đó của vấn đề, chưa có côngtrình nào khái quát về giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Tất cả nhữngcông trình, những bài viết, những ý kiến, nhận định, đánh giá của các nhà

Trang 14

4

Trang 15

nghiên cứu trên đây là những gợi ý quý báu trong việc đi sâu khai thác tác phẩm về mặt nội dung và nghệ thuật.

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của khóa luận là hoàn thành một công trình nghiên cứu về

giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Hoa tiên.

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu về thời đại Nguyễn Huy Tự trên hai phương diện lịch sử,

xã hội và văn hóa tư tưởng, từ đó nhìn nhận những căn cứ quan trọng có tác

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là truyện Hoa tiên Ở đây chúng tôi sử dụng văn bản trong cuốn Truyện Hoa tiên, Lai Ngọc Cang khảo thích

và giới thiệu, NXB Văn Hóa Hà Nội,1961.

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong khuôn khổ của đề tài, chúng tôi tiến hành nghiên cứu giá trị nội

dung và nghệ thuật của tác phẩm truyện Hoa tiên.

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu văn học Sử

- Phương pháp liên ngành

- Thao tác thống kê phân loại

- Các thao tác chứng minh, lập luận, phân tích tổng hợp

Trang 16

5

Trang 17

6 Đóng góp của khóa luận

Đưa ra một công trình nghiên cứu khái quát về giá trị nội dung và

nghệ thuật của truyện Hoa tiên.

7 Bố cục của khóa luận

Khóa luận được triển khai theo ba phần: Mở đầu, Nội dung và Kết luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, phần Nội dung được chia thành ba chương:

-Chương 1: Những vấn đề chung

- Chương 2: Truyện Hoa tiên thể hiện câu chuyện tình yêu đôi lứa.

-Chương 3: Một số phương diện nghệ thuật

Trang 18

6

Trang 19

NỘI DUNG

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Tình hình lịch sử – xã hội, văn hóa – tư tưởng thế kỉ XVIII đến nửa đầu thế kỉ XIX

Truyện Hoa tiên ra đời trong giai đoạn văn học thế kỉ XVIII đến nửa đầu

thế kỉ XIX Đây là giai đoạn tổng khủng hoảng một cách trầm trọng, toàndiện Sự khủng hoảng này được bộc lộ trên nhiều phương diện nhưng nổi bậtnhất là sự suy thoái trong toàn bộ cơ cấu của chế độ phong kiến Những mâuthuẫn chất chứa trong lòng xã hội phong kiến đến giai đoạn này bộc lộ gay gắt

và bùng nổ thành những cuộc đấu tranh quyết liệt Các tập đoàn phong kiếnliên tiếp thay thế nhau thống trị đất nước, chỉ trong một thời gian ngắn, vua Lêmất, chúa Trịnh diệt vong, Nguyễn Huệ lên ngôi Sự biến động này kéo theomâu thuẫn trong nội bộ triều chính Tất cả tình hình kinh tế, chính trị như vậydẫn đến kết quả những cuộc nội chiến kéo dài, nhiều cuộc khởi nghĩa nôngdân đã nổ ra chống lại triều đình ở cả hai miền Nam, Bắc và giai cấp thống trịcực đoan Đỉnh cao là phong trào Tây Sơn – cuộc khởi nghĩa của người anhhùng áo vải Nguyễn Huệ giành được những thắng lợi vẻ vang, đánh đổ ba tậpđoàn phong kiến thống trị trong nước, đánh tan 20 vạn quân Thanh xâm lược,lập nên một vương triều phong kiến mới với nhiều chính sách tiến bộ, xâydựng nước Việt độc lập, tự chủ, dân giàu, nước mạnh, nhân dân được hưởngthái bình Chính vì vậy, “thế kỷ XVIII được giới sử học mệnh danh là thế kỷcủa chiến tranh nông dân” [28,tr5] Thời đại nhiều biến cố đã gây ra tác độngkhông nhỏ đến các trí thức nho học và bản thân chính tác giả Nguyễn Huy Tựlúc bấy giờ Đây là thời điểm các triều đại liên tiếp thay thế nhau, chữ “trung”

bị suy đồi, vua tôi đảo lộn dẫn đến bi kịch của giới trí thức nho học mông lungtrước chữ “trung” của mình Phạm Thái từng kêu lên:

Trang 20

7

Trang 21

Dăm bảy năm nay những loạn ly,Cũng thì duyên phận cũng thì thì.

Ba mươi tuổi lẻ là bao nả,Năm sáu đời vua khéo chóng ghê

Văn hóa tư tưởng giai đoạn này cũng khủng hoảng nghiêm trọng Nho giáovốn được coi như phương tiện đắc lực để các triều đại nắm quyền sử dụng điềuhành đất nước đến đây lung lay không thể cứu vãn Tam cương, ngũ thường củangười quân tử bị đảo lộn, mọi kỷ cương bị phá vỡ, chúa hiếp đáp vua, con âmmưu lật đổ cha, bề tôi nhiều người phản trắc, đồng tiền và quyền lực mới là mụcđích tối cao, quan lại, nho sĩ biến chất Điều này được diễn tả khá sinh động

trong Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô Gia Văn Phái Vua Lê trở thành bù nhìn,

toàn bộ việc triều chính nằm trong sự sinh sát của chúa Trịnh Chúa hiếp đáp vuađến nỗi biến vua thành tên hề ngay trên cung điện của mình, còn vua tự biếnmình thành một kẻ hèn nhát với phương châm “Trời xui nhà chúa phò ta Chúagánh cái lo, ta hưởng cái vui Mất chúa tức là cái lo lại về ta, ta còn vui gì?”.Trịnh Sâm say đắm, mải mê sắc đẹp của Đặng Thị Huệ mà gây ra sai lầm nghiêmtrọng trong việc lựa chọn Trịnh Cán quanh năm ốm yếu làm thế tử; Trịnh Tông vìtham vọng làm chúa mà trái mệnh cha, mưu đồ phản loạn Ngay cả đạo quần thầncũng bị chà đạp, Tuần huyện Nguyễn Trang đã nộp chúa Trịnh Tông cho TâySơn, không chỉ vậy, hắn còn bộc lộ trắng trợn quan điểm của mình trước thầy học

Lí Trần Quán “Sợ thầy chưa bằng sợ giặc, yêu chúa chưa bằng yêu thân mình, tôikhông để quan lớn để cho lầm lỡ đâu”

Minh chứng này cộng với việc nội bộ các triều đại vì tranh ngôi báu

mà phá vỡ mọi rường mối Nho giáo, chữ “trung”, chữ “hiếu” bị kéo đổthảm hại Trong bối cảnh này tầng lớp trí thức Nho học bị rơi vào khủnghoảng, bế tắc, hầu hết đều mang trong mình những tâm sự bi kịch Nguyễn

Du viết trong Tạp thi:

Trang 22

8

Trang 23

Tráng sĩ bạch đầu bi hướng thiênHùng tâm sinh kế lưỡng mang nhiên(Tráng sĩ đầu bạc ngửng nhìn trời, lòng bi đát Hùng tâm, sinh kế cả hai đều mờ mịt)

Cao Bá Quát với Bệnh trung:

Trắc thân thiên địa bi cô chưởngHồi thủ yên tiêu khuất tráng đồ(Đất trời đau nỗi bàn tay lẻMây khói che đường chí khí to)Tình hình xã hội ngày càng đi vào khủng hoảng, bế tắc, đời sống chínhtrị ngày càng rối ren thì “con người không có cách nào khác là đi tìm tínngưỡng tôn giáo để cứu cánh” [6,tr83] Nếu như Phật giáo và Đạo giáo trướcđây suy thoái (thế kỷ XVI) thì đến giai đoạn này lại có điều kiện phục hồi, tuynhiên không bằng giai đoạn trước đó Đạo Phật lúc này được coi trọng trở lại,

nó phát triển trong lúc các tín ngưỡng dân gian ngày càng được mở rộng,nhiều chùa quán được xây dựng, một số chùa được trùng tu lại Phật giáo tồntại, gắn bó, ăn sâu vào tiềm thức tâm linh của con người và có ảnh hưởng sâusắc đến tư tưởng, tâm lí, nếp sống của nhân dân Đạo giáo cũng có những ảnhhưởng nhất định đến đời sống tâm hồn của người dân, nó được coi là “thứthuốc chính thống cho các vết thương tâm hồn” [14,tr51] Đạo giáo “thấmnhuần tư tưởng lãng mạn, chủ trương trở về với tự nhiên, thoát li đời sống xãhội, phản kháng những lễ nghi, bổn phận đạo Khổng tạo ra…” [14,tr50]

Dựa trên nền tảng của luận lý xã hội lúc bấy giờ, cụ thể là trên tinh thần Nho

– Phật – Đạo, là quy phạm cương thường của người quân tử, lòng từ bi bác

ái của con người, là triết lý sống hòa hợp với tự nhiên để được dân gianhóa, trở nên quen thuộc với người dân Việt Nam

Trang 24

9

Trang 25

Giai đoạn văn học thế kỉ XVIII đến nửa đầu thế kỉ XIX đánh dấu sự ra đờicủa khuynh hướng văn học “dân chủ nhân văn” Các tác giả chủ yếu hướng ngòibút của mình vào thân phận con người, tình yêu và khát vọng hạnh phúc Thờiđiểm này truyện Nôm khá phát triển, người ta có xu hướng viết về những vấn đềlịch sử, trong đó có một hướng đi nổi trội lúc bấy giờ là dựa trên cốt truyện có

sẵn, tiểu thuyết tài tử giai nhân của Trung Quốc để viết lại Truyện Kiều là một ví

dụ Nguyễn Du đã mượn cốt truyện từ Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân mà sáng tạo ra Truyện Kiều bằng thơ lục bát dài 3254 câu thơ đậm đà bản sắc Việt Nam Truyện Hoa tiên cũng vậy, dựa theo một ca bản của Trung Quốc

có tên gọi Đệ bát tài tử Hoa tiên ký, Nguyễn Huy Tự đã có những sáng tạo riêng

để tạo thành một tác phẩm mang tinh thần dân tộc

Giai đoạn này, mọi giá trị, mọi ràng buộc con người của lễ giáo phongkiến tất yếu có ảnh hưởng tới sáng tác văn chương Văn học Việt Nam thế

kỉ XVIII đến nửa đầu thế kỉ XIX viết nhiều tình yêu và người phụ nữ vớikiểu mẫu “công dung ngôn hạnh”, “xuất giá tòng phu” và những khuôn

khổ đạo đức của lễ giáo phong kiến Truyện Hoa tiên là một câu chuyện dài

thể hiện tình yêu đôi lứa trong khuôn khổ trật tự phong kiến

1.2 Nguyễn Huy Tự và truyện Hoa tiên

1.2.1 Cuộc đời

Nguyễn Huy Tự, còn có tên gọi khác là Yên, tự là Hữu Chi, hiệu làUẩn Trai, sinh ngày 15 tháng 7 niên hiệu Cảnh Hưng thứ 4 đời vua Lê HiểnTông, tức là ngày 2 tháng 9 năm 1743, người làng Trường Lưu, xã LaiThạch, huyện La Sơn (nay thuộc huyện Can Lộc), tỉnh Hà Tĩnh

Nguyễn Huy Tự là con trưởng Nguyễn Huy Oánh và bà chính thất họNguyễn, ông nổi tiếng học rộng biết nhiều Tương truyền “Ông bác thiệt cổkim, lại giỏi thuật số, cho nên những thi họa, quốc âm, thanh luật, kỹ nghệ

Trang 26

10

Trang 27

không món gì là không tinh tuyệt Khâm hoài tiêu sái, khí cục hiên ngang, mà lúc trò chuyện bàn bạc thì mãn tọa không ai không lắng tai nghe” [16,tr211].

Ông tổ xa xưa của họ Nguyễn Huy là Nguyễn Uyên Hậu, đậu ngũ kinh bác

sĩ đời Hồng Đức Thế tổ là Nguyễn Hàm Hằng, mười lăm tuổi đậu hương thí, cácđời sau đời nào cũng có người đỗ đạt và làm quan Ông nội của Nguyễn Huy Tự

là Nguyễn Huy Tựu đậu hương giải, làm Tham chính xứ Thái Nguyên, lúc chếtđược phong Công bộ Thượng thư Cha Nguyễn Huy Tự là Nguyễn Huy Oánh,đậu thám hoa, giữ chức Hộ bộ Thượng thư, từng đi sứ Trung Quốc Chú củaNguyễn Huy Tự là Nguyễn Huy Quýnh, đậu tiến sĩ, sau đổi sang làm quan võ,giữ chức Đốc thị đạo Quảng Thuận, cũng là một người có tài văn học

Năm 1759 (mười sáu tuổi), Nguyễn Huy Tự đậu thứ năm kỳ thihương, lúc bấy giờ Nguyễn Huy Oánh đang làm Nhập nội thị giảng ở phủchúa, ông được bổ chức Thị nội văn chức tùy giảng để giúp cha Sau đóliên tiếp ông giữ các chức Hồng lô tự thừa (1767), Tri phủ Quốc Oai(1768), Hiến sát phó sứ Sơn Nam (1770) Năm 1774, đổi sang làm quan võ,Nguyễn Huy Tự giữ chức Quản binh, bốn năm sau thăng lên làm Trấn thủ

xứ Hưng Hóa Năm 1779, ông được đặc ban Tiến triều ứng vụ, ngang vớitiến sĩ, sau đó làm Đốc đồng trấn Hưng Hóa rồi kiêm Đốc đồng Sơn Tây.Được ít lâu thì mẹ vợ mất, lại có loạn kiêu binh, Nguyễn Huy Tự lấy cớ xin

về nhà chịu tang rồi không ra làm quan nữa

Nguyễn Huy Tự lấy hai đời vợ, vợ trước là Nguyễn Thị Bành, vợ kế làNguyễn Thị Đài, cả hai đều là con gái Nguyễn Khản, anh cả nhà thơ Nguyễn

Du và đều giỏi chữ Nôm Ông có mười ba người con, chín trai và bốn gái.Năm 1790, ông được vua Quang Trung triệu vào Phú Xuân bổ chứcHữu thị lang, ông làm được mấy tháng thì bệnh nặng và mất ngày 27 tháng

7 năm 1790, thọ 48 tuổi

Trang 28

11

Trang 29

1.2.2 Truyện Hoa tiên

Như chúng tôi đã trình bày, Nguyễn Huy Tự sống trong thời kỳ khủnghoảng trầm trọng của chế độ phong kiến và sự suy yếu của tập đoàn thống trị

Lê – Trịnh Ông tích cực tham gia hoạt động, tạm thời gác lại nghiệp văn thơ

để cầm vũ khí nhằm bảo vệ trật tự xã hội đang bị lay chuyển Bởi vậy, hẳn đâykhông phải là thời gian nhàn rỗi và là nguồn cảm hứng để ông có thể sáng tác

truyện Hoa tiên Dựa vào ghi chép về dòng họ Nguyễn Huy, nhà phê bình Hoài Thanh đã đưa ra nhận định “Nguyễn Huy Tự đã viết Hoa tiên hồi còn

nhỏ tuổi” [26,tr104] Ý kiến này có cơ sở và khá chuẩn xác

Vào thời chúa Trịnh Doanh, sau khi đậu thứ 5 kì thi hương khi mới 17tuổi, Nguyễn Huy Tự rời quê lên Thăng Long giúp cha giảng sách ở phủThế tử Từ lâu, phong trào sáng tác thơ văn chữ Nôm đã thịnh hành ởThăng Long Trịnh Doanh, Trịnh Sâm và Nguyễn Huy Oánh đều có tài làm

thơ Nôm, Nguyễn Huy Tự cũng là người có sở trường về thơ phong tình.

Nguyễn Huy Tự đã đính ước với con gái của Nguyễn Khản “Tư thất củaNguyễn Khản dựng ở xóm Bích – câu, nhà cửa lộng lẫy, vườn đầy hoa thơm

cỏ lạ, không kém gì vườn chúa nên thường được Trịnh Sâm ra chơi và tỏ lờikhen ngợi” [4,tr11] Khi Nguyễn Huy Tự đến làm rể ở phủ Nguyễn Khản đãcảm nhận được vẻ đẹp cảnh vật, chàng trai đang tuổi hai mươi rạo rực yêu

đương mới thấy hết được giá trị của ca bản Hoa tiên ký Nhà phê bình Tĩnh

Tịnh Trai bình luận rằng đó là một truyện “khởi bằng gió trăng, kết bằng giótrăng mà trong khoảng giữa, không có chỗ điểm xuyết nào thoát ra ngoài haichữ gió trăng” [4,tr10] Cảm xúc tuổi trẻ trong Nguyễn Huy Tự rất thích hợp

viết một truyện dài về yêu đương và công danh như truyện Hoa tiên.

Từ việc nghiên cứu nguyên tác kết hợp với tìm hiểu cuộc đời Nguyễn Huy

Tự cho phép chúng tôi khẳng định: “Nguyễn Huy Tự đã viết truyện Hoa tiên

khoảng giữa thế kỷ XVIII, từ năm 1759 (năm ông tới Thăng Long) đến năm

Trang 30

12

Trang 31

1768 (năm được bổ làm quan ở Sơn Tây), lúc này ông vào khoảng 17 – 26tuổi” [4,tr12].

Truyện Hoa Tiên theo GS Nguyễn Lộc “bản nguyên tác của Nguyễn

Huy Tự có độ dài là 1.532 câu lục bát Sau khi được một người em họ bên vợ

là Nguyễn Thiện sửa chữa và thêm thắt thì bản truyện có tất cả là 1.826 câu”[21,tr600], và được Đỗ Hạ Xuyên khắc ván in đầu tiên vào năm Ất Hợi (1875)

đời Tự Đức, với nhan đề là Hoa tiên nhuận chính, hay Hoa tiên nhuận chính

tân biên Tuy nhiên, theo văn bản có trong sách Văn học thế kỷ 18 do PGS.

Nguyễn Thạch Giang chủ biên, thì “bản nhuận sắc chỉ có 1.766 Nhưng, theonhà nghiên cứu Dương Quảng Hàm thì bản này có đến 1.858 câu” [9,tr70]

Sự ra đời của truyện Hoa tiên là một thành công lớn của văn học cổ

điển dân tộc Việc nhuận sắc tác phẩm được coi là vấn đề đáng lưu tâm

Nghiên cứu cho rằng Nguyễn Huy Tự viết truyện Hoa tiên vào khoảng từ

năm 1759 đến năm 1768, khi ông khoảng 17 đến 26 tuổi Sau đó tác phẩm

đã qua tay nhiều người nhuận sắc, có thể điểm qua như sau:

Nguyễn Thiện được coi là người đầu tiên có công nhuận sắc truyện

Hoa tiên Nguyễn Thiện, tự Khả Dục, hiệu Thích Hiên, sinh ra ở làng Tiên

Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh Là con nhà quan lại khá giả, cháu

gọi Nguyễn Khản bằng bác, gọi thi hào Nguyễn Du bằng chú

Bàn về việc nhuận sắc tác phẩm có nhiều ý kiến trái chiều xoay quanh vấn

đề Truyện Kiều của Nguyễn Du chịu ảnh hưởng từ truyện Hoa tiên của Nguyễn

Huy Tự hay ngược lại? Ông Đào Duy Anh đã đưa ra giả thuyết “Nguyễn Du đã

viết Truyện Kiều trong khoảng 1805 – 1809 Nguyễn Thiện đã đọc tác phẩm ấy rất kỹ và có lẽ chính nó đã tạo nên cảm hứng nhuận sắc truyện Hoa tiên của

Nguyễn Huy Tự” [4,tr18] Ý kiến này đã giải quyết ổn thỏa vấn đề nhuận sắc của

Nguyễn Thiện Nhận thấy truyện Hoa tiên và Truyện Kiều có mối ảnh

Trang 32

13

Trang 33

hưởng qua lại tác động lẫn nhau Nguyễn Du khi viết Truyện Kiều ít nhiều

đã chịu ảnh hưởng của truyện Hoa tiên:

Truyện Hoa tiên nguyên tác:

Bụi hồng dứt nẻo đi về chiêm bao

Truyện Kiều viết:

Bụi hồng lẽo đẽo đi về chiêm baoTuy nhiên Nguyễn Du đã tiếp thu một cách có chọn lọc và sáng tạođem lại sức hấp dẫn riêng cho tác phẩm của mình

Trong việc nhuận sắc truyện Hoa tiên, Nguyễn Thiện đã dụng công tô

đậm quan niệm trung hiếu, tiết nghĩa bằng cách viết lại phần mở đầu.Nguyễn Huy Tự mở đầu tác phẩm bằng cách tả cảnh đêm thông qua việcđối chiếu chuyện Ngưu Lang – Chức Nữ trên trời với chuyện tình yêu củacon người mà vào truyện:

Nương lan nhẹ hóng mát chiều,Vàng pha gió quế, trắng dìu hương sen

Gác rèm câu nguyệt xiên xiên,Này hôm ả Chức chàng Khiên họp vầy

Ngược lại, Nguyễn Thiện khi nhuận sắc truyện Hoa tiên đã mở đầu bằng hai chữ “trăm năm” như Truyện Kiều:

Trăm năm một sợi chỉ hồngBuộc người tài sắc vào trong khuôn trờiNgoài ra, Nguyễn Thiện cũng nhấn mạnh tính chất triết lý, một số tưtưởng Nho giáo thời bấy giờ Ông thường coi trọng cách diễn tả con ngườiqua hành động và cả nội tâm nhân vật

Trang 34

14

Trang 35

Kết cấu truyện cũng đã có sự thay đổi đáng chú ý khi Nguyễn Thiện

nhuận sắc Ở bản Hoa tiên nguyên tác sau hồi Phủ Lưu ép duyên, tiếp theo

hồi Lương Sinh bàn kế đánh giặc rồi mới đến hồi Ngọc Khanh gieo mình

xuống sông Trong bản Hoa tiên nhuận sắc Nguyễn Thiện đã đổi hồi Ngọc

Khanh gieo mình xuống sông lên trước hồi Lương sinh bàn kế đánh giặc đểđảm bảo sự hợp lí và lôgic

Xét một cách bao quát, nhận thấy Nguyễn Thiện đã dụng công trong

việc nhuận sắc truyện Hoa tiên Tuy nhiên phần đóng góp sửa chữa của

Nguyễn Thiện còn nặng về phần hình thức Ông đã sửa lại hầu hết những từngữ mộc mạc, giản dị thay vào đó bằng ngôn từ bóng bẩy, chải chuốt phùhợp với câu chuyện tình yêu nơi lầu son gác tía Điều đó làm cho câuchuyện chủ yếu phổ biến trong giới tri thức hơn tầng lớp bình dân

Vũ Đài Vấn là người tiếp theo nhuận sắc truyện Hoa tiên của Nguyễn

Huy Tự và Nguyễn Thiện năm 1828 Trong bài tựa của mình, ông khen truyện

Hoa tiên “từ hồi hai mươi bốn trở về trên, lời và ý đều chu đáo” nhưng ông

chê tác phẩm “từ hồi hai mươi bốn trở về sau, lời thì nhiều chỗ trái tai mà ý thì không khỏi có chỗ thiếu sót” [4,tr251] Khi nhuận sắc truyện Hoa tiên, Vũ

Đài Vấn đã kéo dài tác phẩm thêm 86 câu thơ nữa Ông ý thức sâu sắc hơntrong việc đưa những quan niệm đạo đức vào tác phẩm

Trong bản Hoa tiên nhận chính tân biên, tác giả lên tiếng khẳng định

kẻ làm trai đã vì ơn vua mà chết thì:

Nát thân danh vẫn chưa sờn,Thôi thôi ngọc lở còn hơn ngõa tuyềnNgoài ra Vũ Đài Vấn còn có công sửa chữa những từ ngữ thô nhámcho thanh thoát, nhẹ nhàng đồng thời uốn nắn tâm lí nhân vật phù hợp vớihoàn cảnh

Trang 36

15

Trang 37

Truyện Hoa tiên nguyên tác:

Tôi con chút phận thờn bơn,Nếu dồi dắng lại ra hờn cợt ngay

Vũ Đài Vấn chỉnh sửa:

Tôi con chút phận thờn bơn

Xe duyên là mấy đội ơn cao dầyXét thấy việc nhuận sắc của Vũ Đài Vấn có phần nặng về nội dung tưtưởng Tuy nhiên không thể phủ nhận công lao to lớn của ông khi bỏ ra một

năm để sửa chữa truyện Hoa tiên cho phù hợp với hoàn cảnh và các quan

niệm đạo đức

Cao Bá Quát trong bài tựa của mình cũng đã lên tiếng khẳng định vì yêu

mến truyện Hoa tiên nên đã sửa chữa, gọt rũa “mạo muội thêm thắt vào sự

điểm chính, ý muốn chữa lại cho đúng những chỗ sai lầm hoặc lạ lùng, tạpnham mà sửa nên cuốn sách của một nhà” [4,tr255] Hiện nay người ta không

rõ Cao Bá Quát đã đính chính cụ thể ở những điểm nào nhưng chắc chắn rằng

việc làm của ông có xu hướng điều chỉnh hơn là nhuận sắc truyện Hoa tiên Điểm qua lịch sử phức tạp của truyện Hoa tiên, chúng tôi nhận thấy

tác phẩm đã trải qua hai lần nhuận sắc và một lần “đính chính” Nhìn chunggiá trị nội dung tử tưởng của bản nguyên tác so với các bản nhuận sắc về cơbản là như nhau Tuy nhiên xét ở khía cạnh hình thức nghệ thuật, hầu hếtcác bản nhuận sắc sắp xếp theo trật tự thời gian có giá trị hơn

Truyện Hoa tiên được chia làm ba phần: Gặp gỡ – Tai biến – Đoàn tụ,

có thể tóm tắt như sau:

Phương Châu là con một gia đình quyền quý ở Tô Châu Chàng xin mẹcho sang trọ học nhà người mợ ở Tràng Châu, cùng học với con bà là Diêu

Trang 38

16

Trang 39

Sinh Vào một đêm trăng, Phương Châu tình cờ gặp Dao Tiên, con gái quan

Đô đốc họ Dương Say mê trước Dao Tiên, chàng tìm cách làm quen vớiDương tướng quân và một lần được vào chơi trong phủ họ Dương, PhươngChâu đã họa thơ tỏ tình với Dao Tiên Lúc đầu Dao Tiên còn e ngại, quyếtliệt nhưng nhờ có sự giúp đỡ của hai tì nữ Vân Hương và Bích Nguyệt, DaoTiên cũng động lòng yêu mến Phương Châu Dưới ánh trăng vàng dịu haingười đã trao nhau lời thề kết duyên trọn đời

Thế nhưng thề nguyền chưa được bao lâu hai người đã phải chia taynhau do ở quê nhà, cha Phương Châu đã đính ước cho chàng cùng với con gáiquan Lại bộ thượng thư họ Lưu tên là Ngọc Khanh Mặc dù vô cùng đau khổnhưng chàng cũng không thể trái lệnh của cha mẹ Dao Tiên nghe được tin ấy,cho rằng người mình thương đã bội ước nên cũng buồn đau không kém và tựnhủ suốt đời không lấy chồng Chợt Dương tướng công có lệnh làm quan ởkinh đô Đến khi ông nhận lệnh cầm quân ra trận diệt giặc Hồ, mẹ con DaoTiên đành phải đến ở nhà người cậu họ Tiền ở Kinh đô

Phương Châu cùng Diêu Sinh thi đỗ Thám hoa, được bổ làm quan ở kinh

đô Phương Châu tình cờ gặp lại Dao Tiên, hai bên phân trần giãi bày tâm sự.Biết cha nàng bị giặc vây, Phương Châu liền xin vua đi giải vây, nào ngờ đánhthua chàng bị quân đối phương vây chặt Nhận được tin đồn rằng Phương Châu

tử trận, Ngọc Khanh – vị hôn thê chính thức đã thay xiêm y để tang chồng Sau

đó vì thương con đương tuổi trẻ, mẹ Ngọc Khanh ép lấy chồng khác, nàng nhảyxuống sông tự tử may gặp thuyền của quan Đề học họ Long vớt được

Diêu sinh được phái ra trận giải vây đánh tan được quân đối phương, giảivây cho Dương tướng công và Phương Châu Tất cả đều được nhà vua banthưởng Tưởng rằng Lưu Ngọc Khanh đã mất, Phương Châu bèn dâng biểu tâuviệc nàng tử tiết, được nhà vua tặng phong cho nàng Sau đó, Vua lại tự đứng

Trang 40

17

Tiêu đề	Tìm Hiểu Giá Trị Nội Dung Và Nghệ Thuật Truyện Hoa Tiên Của Nguyễn Huy Tự
Tác giả	Trần Thị Loan
Người hướng dẫn	TS. Nguyễn Thị Việt Hằng
Trường học	Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2
Chuyên ngành	Văn Học Việt Nam
Thể loại	khóa luận tốt nghiệp đại học
Năm xuất bản	2023
Thành phố	Hà Nội

Định dạng
Số trang	118
Dung lượng	363,5 KB