ĐÔ THỊ HIỆN ĐẠI TRONG TẢN VĂN CỦA CÁC NHÀ VĂN HÀ NỘI (QUA SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN VIỆT HÀ, ĐỖ PHẤN, NGUYỄN TRƯƠNG QUÝ ) LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chọn đề tài Đề tài đô thị hiện đại trong tản văn của các nhà văn Hà Nội qua sáng tác của Nguyễn Việt Hà, Đỗ Phấn, Nguyễn Trương Quý..., chúng tôi tiến hành nghiên cứu, phân tích các tác

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-LÊ NGỌC HÀ

ĐỀ TÀI ĐÔ THỊ HIỆN ĐẠI TRONG TẢN VĂN CỦACÁC NHÀ VĂN HÀ NỘI (QUA SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN VIỆT HÀ, ĐỖ PHẤN, NGUYỄN

TRƯƠNG QUÝ )

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lý luận văn học

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-LÊ NGỌC HÀ

ĐỀ TÀI ĐÔ THỊ HIỆN ĐẠI TRONG TẢN VĂN CỦACÁC NHÀ VĂN HÀ NỘI (QUA SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN VIỆT HÀ, ĐỖ PHẤN, NGUYỄN

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng, mục đích, phạm vi nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Cấu trúc luận văn 7

CHƯƠNG 1 VĂN CHƯƠNG VIẾT VỀ HÀ NỘI VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA ĐỖ PHẤN, NGUYỄN VIỆT HÀ, NGUYỄN NGỌC TIẾN, NGUYỄN TRƯƠNG QUÝ 8

1.1 Truyền thống văn chương viết về Hà Nội 8

1.1.1 Từ trong truyền thống 8

1.1.2 Trong văn học trước 1945 17

1.1.3 Trong văn học kháng chiến 23

1.2 Đỗ Phấn, Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Ngọc Tiến và Nguyễn Trương Quý trong góc nhìn văn chương viết về Hà Nội thời kỳ đổi mới 26

CHƯƠNG 2 BỨC TRANH ĐỜI SỐNG ĐÔ THỊ TRONG TẢN VĂN VIẾT VỀ HÀ NỘI 31

2.1 Ký ức về vẻ đẹp ngàn năm của Hà Nội xưa 31

2.2 Vẻ đẹp của đời sống đô thị thời kỳ đổi mới 37

2.3 Nguy cơ đánh mất bản sắc 46

2.4 Sự xuống cấp về văn hóa và lối sống 49

2.5 Đô thị hiện đại và sự cô đơn của con người 52

CHƯƠNG 3 ĐẶC SẮC TRONG NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN 56

3.1 Ngôi kể và điểm nhìn 56

3.1.1 Ngôi kể 56

3.1.2 Điểm nhìn 60

3.2 Ngôn ngữ giọng điệu 64

3.2.1 Giọng hoài niệm trữ tình 65

3.2.3 Giọng trào lộng 73

3.2.4 Giọng tự nhiên, dí dỏm 76

3.3 Không gian, thời gian nghệ thuật 79

3.3.1 Không gian nghệ thuật 79

3.3.2 Thời gian nghệ thuật 85

KẾT LUẬN 91

TÀI LIỆU THAM KHẢO 93

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Luận văn của chúng tôi lựa chọn đề tài Đề tài đô thị hiện đại trong tản văn của các nhà văn Hà Nội (qua sáng tác của Nguyễn Việt Hà, Đỗ Phấn, Nguyễn Trương Quý ) với các lý do sau:

Thứ nhất: Hà Nội là thành phố có lịch sử lâu đời Với chiều dài lịch sử

lâu đời, Hà Nội mang trong mình những nét đẹp truyền thống của cả một dântộc Từ cảnh vật, kiến trúc đến con người, dường như ai đã từng đặt chân lênmảnh đất ngàn năm văn hiến này đều không thể quên Người Hà Nội mangtrong mình phẩm chất cao quý đặc trưng mà cái nổi lên rõ nhất là “thanhlịch” Điều này không những thể hiện trong đời sống vật chất mà trong cả đờisống tinh thần của người Kinh kỳ Đó là sự trang nhã, thanh cao trong tư duy,tình cảm, tâm hồn; là sự lịch lãm trong ứng xử mang tính văn hóa, chuẩn mực

và tinh tế từ trong cuộc sống thường ngày cho đến những hoạt động văn hóađỉnh cao

Cũng chính vì những nét văn hóa đặc trưng mà từ xưa đến nay, Hà Nộiluôn là nguồn cảm hứng sáng tạo văn chương Ta có thể dễ dàng đọc đượcnhững câu thơ ca ngợi về mảnh đất Kinh kì trong thơ của Nguyễn Du, BàHuyện Thanh Quan, Hồ Xuân Hương; và cho đến tận bây giờ, trải qua hơn

1000 năm văn hiến, Hà Nội vẫn luôn dành được sự ưu ái của các nhà văn, nhàthơ Hà Nội đã và đang thay đổi từng ngày cùng sự phát triển chung của đấtnước Tuy nhiên, sự phát triển về kinh tế ngoài việc góp phần làm thay đổi vềtrình độ học vấn còn tác động không nhỏ vào đời sống tinh thần của conngười, nó ảnh hưởng trực tiếp tới nhận thức, suy nghĩ và cảm xúc của toàn xãhội, đặc biệt là đối với những đô thị hiện đại như Hà Nội Chính những điềunày, bên cạnh những tác động mạnh mẽ và tích cực đưa cuộc sống tiến lên, đã

vô hình thêm vào cuộc sống của con người những gì là ngột ngạt, xuống cấp

về đạo đức

Thứ hai: Tản văn viết về cuộc sống đô thị hiện đại của Hà Nội có

những đặc sắc riêng về thể loại Trước hết, khởi nguồn của tản văn bắt nguồn

từ Trung Quốc, thể loại tản văn ra đời để phân biệt với vận văn và biền văn

Có nghĩa là những bài viết không phải thơ, từ, ca, phú, khúc đều có thể đượcgọi là tản văn Còn theo từ điển thuật ngữ văn học: “Tản văn là loại văn xuôingắn gọn, hàm súc, có thể trữ tình, tự sự, nghị luận, miêu tả phong cảnh, khắchoạ nhân vật Lối thể hiện đời sống của tản văn mang tính chất chấm phákhông nhất thiết đòi hỏi có cốt truyện phức tạp, nhân vật hoàn chỉnh nhưng cócấu tứ độc đáo, có giọng điệu, cốt cách cá nhân Điều cốt yếu là tản văn táihiện được nét chính của các hiện tượng giàu ý nghĩa xã hội, bộc lộ trực tiếptình cảm, ý nghĩ mang đậm bản sắc cá tính tác giả Tản văn là loại văn tự do,dài ngắn tuỳ ý, cách thể hiện đa dạng, đặc biệt là thể hiện nổi bật chính kiến

và cá tính tác giả" [13; 293] Ngay cả ranh giới của các thể loại như tản văn,tạp văn, tạp bút, tản mạn cũng đã nhoà dần, ngược lại cũng chính vì điều đó

mà tản văn đã không bị gò bó, thậm chí đã nới rộng ranh giới thể loại, và làmphong phú đề tài chủ đề Thể tản văn đã trở nên “quen thuộc” với người đọc

Họ tìm thấy ở tản văn những vấn đề của đời sống và con người đương đại: Từchuyện nhỏ đến chuyện lớn, từ quá khứ đến hiện tại, từ những khoảnh khắcbất chợt, thoáng chốc đến những vấn đề muôn thuở, từ những sự vật hiện hữuđến những ấn tượng vô hình trong thế giới của ý niệm, vùng mờ tâm linh Hệthống hình ảnh, chi tiết trong tản văn được sử dụng hết sức tinh lọc, súc tíchvới sự liên kết các chi tiết, bộc lộ thông điệp mà người viết gửi gắm Do vậy,

có thể nói, một trong những đặc thù của tản văn là tính chủ quan, cá nhântrong cách nhìn nhận, đánh giá vấn đề Là một thể văn có sự hòa trộn giữa tự

sự và trữ tình, nên vai trò của sự thật đời sống trong tản văn chỉ như những vậtliệu dùng để cụ thể hóa, hình tượng hóa cái chủ quan của tác giả, thể hiện trựctiếp cái tôi của người viết, là nơi chân dung tinh thần của chủ thể sáng tác hiện

ra một cách trực diện và chân thực Tản văn khi bước vào đời sống văn họcViệt Nam đã chứng tỏ sự nhanh nhạy của mình Những tác giả viết tản

văn có thể kể đến Băng Sơn, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Đỗ Chu… Một gócphố nhỏ, một con đường trồng nhiều hoa muồng, Hồ Gươm một ngày xuân,…tất cả đều có thể được phản ánh trên tản văn Tản văn nhanh chóng nắm bắtnhững góc cạnh trong đời sống, tâm lý, sinh hoạt con người Hà Nội trong thời

kỳ đô thị hóa

Thứ ba: Khai thác chủ đề về cuộc sống đô thị ở Hà Nội, nhiều tác giả

đã khẳng định được tên tuổi của mình bằng những tác phẩm có giá trị nghệthuật, phản ánh chân thực bức tranh toàn cảnh về Hà Nội ở các góc độ khácnhau Và có lẽ đối với những tác giả được sinh ra, lớn lên tại Hà Nội thì cảmxúc về Hà Nội, về những đổi thay của Hà Nội lại càng mãnh liệt Những nhàvăn như Băng Sơn, Đỗ Phấn, Nguyễn Ngọc Tiến, Nguyễn Trương Quý,Nguyễn Việt Hà đã có cái nhìn sâu sắc về Hà Nội đang biến đổi từng ngày,từng giờ Hà Nội không chỉ là mảnh đất họ gắn bó trong cuộc sống, sinh hoạt

mà còn là một thực thể có tâm hồn Hà Nội trong những sáng tác của họ làmột thủ đô đầy màu sắc, một đô thị vắt mình qua những biến đổi của lịch sửnhưng vẫn giữ cho mình phong thái của mảnh đất kinh kỳ

Chọn đề tài Đề tài đô thị hiện đại trong tản văn của các nhà văn Hà Nội (qua sáng tác của Nguyễn Việt Hà, Đỗ Phấn, Nguyễn Trương Quý ),

chúng tôi tiến hành nghiên cứu, phân tích các tác phẩm viết về cuộc sống đôthị tại Hà Nội của các tác giả đã từng sinh ra và lớn lên ở mảnh đất này đểhiểu rõ hơn về nét văn hóa đặc trưng Hà Nội cũng như sự thay đổi của Hà Nộitrong thời kỳ hiện đại hóa

2 Lịch sử vấn đề

Nghiên cứu văn chương viết về Hà Nội được nhiều tác giả quan tâm vàkhai thác Điển hình là các bài nghiên cứu của Lê Thu Yến, Huệ Chi, VươngTrí Nhàn…

Trong bài nghiên cứu Thăng Long trong thơ xưa của Lê Thu Yến, in

trong Hội thảo Văn học, Phật giáo với 1000 năm Thăng Long, tháng 8/2010,

do Hội Phật Giáo kết hợp với Hội nghiên cứu và giảng dạy văn học Thànhphố Hồ Chí Minh tổ chức, tác giả đã cho chúng ta thấy cái nhìn tổng quan vềThăng Long trong thơ xưa Từ văn học dân gian đến văn học viết, ThăngLong - Hà Nội là đề tài rộng lớn Bài viết là quá trình khảo cứu, thống kê chitiết trong sáng tác của nhiều tác giả Trần Quang Khải, Trần Lâu, Vũ MộngNguyên, Trịnh Sâm, Nguyễn Công Trứ, Ninh Tốn, Đoàn Nguyễn Tuấn, BùiHuy Bích, Dương Khuê, Phạm Quý Thích, Cao Bá Quát, Nguyễn Văn Siêu,Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Bà huyện Thanh quan…

Huệ Chi trong cuốn sách Gương mặt văn học Thăng Long (nhà xuất

bản Hà Nội xuất bản năm 2010) cũng đã nhận diện văn học Thăng Long vànhóm tác giả trong giai đoạn này So với nghiên cứu của Lê Thu Yến, HuệChi có biên độ nghiên cứu rộng hơn với cái nhìn tổng quan về văn học ThăngLong mười thế kỷ Người đọc có thể nhận diện sự vận động của văn họcThăng Long trong suốt chiều dài của lịch sử với những giá trị mới được hìnhthành và những giá trị cũ được bảo lưu trong nền văn học nước nhà

Trong cuốn sách Một số nhà văn Việt Nam hôm nay với Hà Nội của

Vương Trí Nhàn do nhà xuất bản Hà Nội ấn hành năm 1986, tác giả đã tìmhiểu văn chương hiện đại viết về Hà Nội giai đoạn từ trước 1945 đến nay.Cuốn sách đã nhận diện những nhà văn tiêu biểu cho mỗi giai đoạn với nhữngtác phẩm gắn liền với Hà Nội Vương Trí Nhàn đã thể hiện sức khám phá,nghiên cứu tỉ mỉ về văn chương hiện đại viết về Hà Nội Như tên gọi của cuốnsách, tác giả đi vào tìm hiểu ảnh hưởng của Hà Nội đối với đời sống các nhàvăn Việt Nam hôm nay Qua các tài liệu văn học sử cũng như qua các hồi ức,

kỷ niệm của các nhà văn, và chủ yếu là qua chuyện trò trực tiếp với các nhàvăn đang sống, tác giả cuốn sách có dịp trình bày tình cảm thiêng liêng củanhiều nhà văn với Hà Nội: đây là nơi họ học nghề, trưởng thành dần về nghềnghiệp Nhưng quan trọng hơn, đây là nơi họ có dịp tiếp xúc với các vấn đềquan trọng của đời sống xã hội, từ đó xác định cho mình một hướng viết đúngđắn Người đọc có thể tìm hiểu, biết thêm một số nét tiểu sử cũng như tác

phẩm của hơn 50 nhà văn thuộc các thế hệ khác nhau viết về Hà Nội, từHoàng Ngọc Phách, Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Nguyên Hồng, XuânDiệu, đến Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Chính Hữu, Hồ Phương,Nguyễn Quang Sáng, Nguyễn Thành Long tới Bùi Minh Quốc, Đỗ Chu, LưuQuang Vũ, Bằng Việt, Phạm Tiến Duật, Trần Đăng Khoa …

Trong quá trình tìm hiểu của chúng tôi, chưa có công trình nghiên cứu

lớn nào về Đề tài đô thị hiện đại trong tản văn của các nhà văn Hà Nội.

3 Đối tƣợng, mục đích, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Một số tản văn viết về đời sống đô thị Hà Nội

hiện đại của các tác giả: Đỗ Phấn, Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Ngọc Tiến vàNguyễn Trương Quý Ngoài ra, trong luận văn chúng tôi còn sử dụng, tríchdẫn những công trình nghiên cứu khoa học, các bài tham luận về đề tài ThăngLong - Hà Nội; các sách lý luận văn học, từ điển văn học, giáo trình văn học,luận văn thạc sĩ Ở quy mô nhỏ hơn là các bài tiểu luận nghiên cứu khoa họctrên các tạp chí hoặc các trang mạng về các tác giả nêu trên

Mục đích nghiên cứu: Luận văn hướng đến mục đích tiếp cận mang

tính bước đầu với các tác phẩm từ truyền thống đến đương đại viết về Hà Nội,một trong nhiều đề tài làm nên sự phong phú của nền văn học Việt Nam Từ

đó nhận biết được mối quan hệ giữa dòng văn học viết về Hà Nội, thấy được

sự tồn tại có mối liên kết chặt chẽ giữa truyền thống và hiện đại Đi sâunghiên cứu Hà Nội - đô thị hiện đại, năng động nhưng vẫn giữ được vẻ đẹp,giá trị truyền thống, cùng với đó là những tồn tại tiêu cực đang gây hại chođời sống văn hóa đô thị hiện đại của Hà Nội qua những tản văn của các tác giả

Đỗ Phấn, Nguyễn Ngọc Tiến, Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Trương Quý

Luận văn cũng hướng đến việc nhận diện phong cách văn chương một số tácgiả Hà Nội trong các tác phẩm nổi bật về đề tài đô thị của họ Do điều kiệnthời gian làm luận văn có hạn nên chúng tôi không thể bao quát được nhữngbài nghiên cứu, những bài báo đăng lẻ tẻ hoặc một số cuốn sách khác có

những nội dung liên quan Tuy nhiên, chúng tôi cố gắng không bỏ sót cáccông trình, ý kiến, nhận định quan trọng Bên cạnh đó, chúng tôi cũng muốncung cấp cho người đọc một luận văn thực sự có ý nghĩa khi nghiên cứu vềtản văn viết về cuộc sống đô thị Hà Nội Chúng tôi hi vọng, luận văn sẽ mangđến cho người đọc cái nhìn tổng quan về tản văn viết về cuộc sống đô thị HàNội với những phong cách sáng tác đặc thù.

Phạm vi nghiên cứu:

- Về mặt nội dung: Luận văn tập trung nghiên cứu, phân tích bối cảnh

Hà Nội hiện đại ở các tác phẩm và những đặc sắc trong nghệ thuật thể hiệncủa mỗi tác giả

- Về mặt tư liệu: Do thời gian và điều kiện cũng như năng lực nghiêncứu của bản thân còn hạn chế nên chúng tôi chỉ xin nghiên cứu một số tập tản

văn viết về Hà Nội của các tác giả trên như: Hà Nội thì không có tuyết (tác giả

Đỗ Phấn); Con giai phố cổ (tác giả Nguyễn Việt Hà); Đi ngang Hà Nội (tác giả Nguyễn Ngọc Tiến), Ăn phở rất khó thấy ngon (tác giả Nguyễn Trương Quý)

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện các nhiệm vụ đã đề ra, chúng tôi sử dụng các phươngpháp nghiên cứu sau đây:

Trước hết, chúng tôi sử dụng phương pháp thống kê tài liệu có liênquan như sách, báo, các bài viết, nghiên cứu kết hợp với phương pháp tiểu sử

để tiếp cận vấn đề một cách toàn diện Trên cơ sở đó, chúng tôi sử dụngphương pháp phân tích và so sánh để tìm ra những điểm chung, điểm riêngtrong tản văn viết về Hà Nội của từng tác giả

Trên bình diện thao tác, chúng tôi chủ yếu sử dụng phương pháp phântích; ngoài ra, cũng phối hợp sử dụng các phương pháp thống kê, mô tả, tổnghợp, lư giải, phương pháp tiểu sử, phương pháp tiếp cận văn hóa

Trong quá trình thực hiện, chúng tôi cố gắng có quan điểm khách quan,toàn diện và thống nhất cố gắng để đưa đến một cái nhìn có hệ thống về bứctranh đời sống đô thị Hà Nội trong tản văn của các tác giả đã lựa chọn Bêncạnh đó, chúng tôi đưa ra những ý kiến riêng của mình nhằm hệ thống hóa cácvấn đề đặt ra Từ đó góp phần hữu ích cho việc phê bình nghiên cứu, giảngdạy và học tập, tham khảo.

5 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, Luận văn của chúng tôi được tổchức thành ba chương:

Chương 1: Văn chương viết về Hà Nội và hành trình sáng tác của ĐỗPhấn, Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Ngọc Tiến, Nguyễn Trương Quý

Chương 2: Bức tranh đời sống đô thị trong tản văn viết về Hà Nội

Chương 3: Đặc sắc trong nghệ thuật thể hiện

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 VĂN CHƯƠNG VIẾT VỀ HÀ NỘI VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA ĐỖ PHẤN, NGUYỄN VIỆT HÀ, NGUYỄN NGỌC TIẾN,

NGUYỄN TRƯƠNG QUÝ 1.1 Truyền thống văn chương viết về Hà Nội

1.1.1 Từ trong truyền thống

Nguyễn Huệ Chi trong tác phẩm Gương mặt văn học Thăng Long đã

đưa ra khái niệm về vùng văn học Thăng Long Văn học Thăng Long hay vănhọc viết về Thăng Long - Hà Nội đều dựa trên đặc điểm về một vùng khônggian địa lý đặc biệt Hà Nội xưa vốn đã nổi bật với nền văn minh sông Hồngtrù phú, có sự liên đới của cả văn hóa tiền Đông Sơn và văn hóa Đông Sơn

Thăng Long - Hà Nội có sức hút đặc biệt, lực “hút tâm” thu hút cácvùng lân cận của xứ Đông, xứ Đoài, kể cả các vùng biên viễn được gọi là

“trại” Đặc biệt khi Lý Thánh Tông (1023 - 1072) quyết định cho xây dựngVăn Miếu năm 1070, Lý Nhân Tông (1066 - 1127) cho lập trường Quốc TửGiám năm 1076, Thăng Long - Hà Nội trở thành trung tâm của chế độ khoa

cử, thu hút nhân tài của đất nước tập trung về tham dự thi cử Khi bộ máyhành chính trung ương của chế độ quân chủ được thiết lập với quy chế khoa

cử nhằm tuyển lựa người tài thì việc bổ sung cho đội ngũ văn nhân nghệ sĩcủa Thăng Long bằng nhân tài cả nước đã trở thành một cơ chế được vậnhành như một tất yếu Cùng với đó là các vị quan từng trải, học vấn uyênthâm, sau nhiều năm nhậm chức ở các địa phương, được Triều đình tuyển vềlàm quan tại Kinh đô và trở thành người Thăng Long một cách tự nguyệntrong nếp sống cũng như trong sáng tác văn chương mới là vế đáng nói hơnnhiều Chính điều này đã biến Thăng Long thành đối tượng cho các danh sĩxưa sáng tác Lực lượng sáng tác cũng trở nên đông đảo, không chỉ của những

người sinh ra và lớn lên ở Thăng Long mà còn cả những danh sĩ đến học tập

và làm việc ở mảnh đất Kinh kỳ Thăng Long trở thành miền đất hứa thu hútcác tinh hoa của mọi vùng miền trên cả nước

Điểm lại dòng chảy lịch sử, Chiếu dời đô của Lý Thái Tổ (974 - 1028),

là tác phẩm khởi đầu của văn học sáng tác về Thăng Long - Hà Nội Tác phẩm

là áng văn chính luận mẫu mực, đánh dấu bước ngoặt cho sự ra đời của Thủ

đô nghìn năm văn hiến, cũng là khởi đầu cho dòng sáng tác về Hà Nội Chiếu

dời đô đã khắc họa một Hà Nội là trung tâm của cả nước, thuận lợi cho việc

phát triển lâu dài của đất nước: “Huống chi thành Đại La, đô cũ của CaoVương, ở giữa khu vực trời đất, được thế rồng chầu hổ phục, chính giữa nambắc đông tây, tiện nghi núi sông sau trước Vùng này mặt đất rộng mà bằngphẳng, thế đất cao mà sáng sủa, dân cư không khổ thấp trũng tối tăm, muônvật hết sức tươi tốt phồn thịnh Xem khắp nước Việt đó là nơi thắng địa, thực

là chỗ tụ hội quan yếu của bốn phương, đúng là nơi thượng đô kinh sư mãimuôn đời” [28; 230] Nối tiếp bước khởi đầu vững chắc, những danh sĩ cáctriều đại đã sáng tác những áng văn chương bất hủ về mảnh đất Kinh kỳ

Thăng Long thế kỉ XIII, XIV có sự góp mặt của đông đảo vua quan,danh sĩ triều Trần Từ Trần Thái Tông (1218 - 1277), Trần Tung (1230 -1291), Trần Quốc Tuấn (1232 - 1300), Trần Quang Khải (1241 - 1294), TrầnThánh Tông (1240 - 1290), Trần Nhân Tông (1258 - 1308), Trần Anh Tông(1276 - 1320), Mạc Đĩnh Chi (1280 - 1346), Chu Văn An (1292 - 1370), TrầnMinh Tông (1300 - 1357), Trương Hán Siêu (? - 1354), Trần Nguyên Đán(1325 - 1390), Trần Lâu (? - ?) Văn học sáng tác về Thăng Long có sự hòaquyện cả ba sắc màu Phật, Nho, Đạo và tràn đầy âm hưởng chiếu, hịch, ngữlục, luận thuyết, thi ca…Từ một thời đã qua, đã xa, kinh thành Thăng Longvẫn là nơi hoài vọng của bao người Những địa danh gắn với lịch sử nhưChương Dương, Hàm Tử (trong thơ Trần Quang Khải, Trần Lâu) Trong tác

phẩm Tòng giá hoàn kinh sư, Trần Quang Khải hồi tưởng về chiến trường xưa

để liên hệ với bài học xây dựng đất nước:

Phiên âm:

Đoạt sáo Chương Dương độ,Cầm hồ Hàm Tử quan

Thái bình tu nỗ lựcVạn cổ thử gian san

Bản dịch của Trần Trọng Kim:

Chương Dương cướp giáo giặc,Hàm Tử bắt quân thù

Thái bình nên gắng sứcNon nước vẫn nghìn thu [28; 320]

Trần Lâu trong Quá Hàm Tử quan từng bồi hồi khi đứng trước chiến

trường xưa cũ đã lui vào dĩ vãng:

Vương đạo hồi xuân nùng cổ thụ,

Hồ quân bão hận sấu hàn ba

Toa Đô thụ thủ tri hà xứ,Thuỷ lục sơn thanh nhập vọng xaDịch nghĩa:

Từng nghe trận đánh ở đây, lòng ta rất cảm khái,Đến nay ta mới đi qua chốn Hàm Tử này

Tiếng sóng ồn ào như trống chiêng nổi dậy,Bóng tre nghiêng ngả như cờ quạt tung bay.

Nhà vua trở về làm cây cối xuân tươi,Quân Hồ ôm hận rút lui giống làn sóng lạnh

Toa Đô nộp đầu chẳng biết nơi nào,Nước biếc non xanh trông vời xa ngút [9]

Thăng Long thế kỉ XV, có sự xuất hiện nổi bật của Nguyễn Trãi (1380 1442) và Lê Thánh Tông (1442 - 1497) Cả hai ngoài dấu ấn chính trị, đều lànhững tác giả kỳ tài, bậc nhất đương thời, góp phần làm giàu thơ Nôm dântộc Nguyễn Trãi ngoài đóng góp về việc tìm hiểu địa lý Hà Nội, các sáng táccủa ông cũng mang dấu ấn của địa vật Hà Nội Đông Quan (Hà Nội) đượcnhắc đến trong thơ ông trong quá trình sáng tác: “Góc thành Nam, lều một

-gian,/ No nước uống, thiếu cơm ăn” Lê Thánh Tông là một nhà thơ lớn, tác

phẩm ông để lại rất phong phú, vừa thơ, vừa văn xuôi, vừa Hán, vừa Nôm,

hiện còn được sao chép trong các tập: Thiên Nam dư hạ (trong đó có bài phú nổi tiếng Lam Sơn Lương Thủy phú), Châu Cơ thắng thưởng Chinh Tây kỷ

hành, Minh lương cẩm tú, Văn minh cổ xúy, Quỳnh uyển cửu ca, Cổ tâm bách vịnh, Thập giới cô hồn quốc ngữ văn Đứng đầu hội văn học Tao Đàn (Thập

nhị Bát tú: Thân Nhân Trung, Đỗ Nhuận, Lương Thế Vinh…), Lê Thánh Tôngcũng dẫn đầu phong trào sáng tác Thơ Lê Thánh Tông để lại khá nhiều và cógiá trị cao về nội dung tư tưởng Các sáng tác ca ngợi “vua sáng tôi hiền”,

“giang sơn cẩm tú”, trong đó có những tác phẩm sáng tác về cảnh vật, conngười Hà Nội

Thăng Long thế kỉ XVIII có sự xuất hiện của một loạt tác giả sáng tác

về mảnh đất Kinh kỳ Đây là thời điểm rối ren của lịch sử với những cuộc

binh biến, chiến tranh liên miên Lê Hữu Trác (1720 - 1791) với Thượng Kinh

ký sự, dòng họ Ngô Thì với Hoàng Lê nhất thống chí, Phạm Đình Hổ (1768

-1839), Nguyễn Án (1770 - 1815) với Tang thương ngẫu lục vẽ lên bộ mặt

kinh thành Thăng Long trong cơn giông bão của lịch sử Việt Nam Kinh thànhThăng Long hiện lên với những màu sắc đa diện của đời sống sinh hoạt, chínhtrị; những góc khuất của bộ mặt phong kiến thời kỳ suy tàn

Thăng Long thế kỉ XIX, xuất hiện đông đảo các tác giả sáng tác vềmảnh đất Kinh kỳ Nối tiếp dòng văn học trước, các tác giả thời kỳ này có cáinhìn chiêm nghiệm về mảnh đất nghìn năm văn hiến, trải qua bao cảnh dâu

bể Có thể kể đến những hạt nhân như Nguyễn Du (1756 - 1820), Phạm QuýThích (1760 - 1825), Nguyễn Công Trứ (1778 - 1858), Nguyễn Văn Siêu(1799 - 1872), Cao Bá Quát (1809 - 1855),… và cũng lần đầu tiên xuất hiệnnhững tác giả là nữ sĩ như nữ sĩ Đoàn Thị Điểm (1705 - 1748), Bà HuyệnThanh Quan (1805 - 1848), Hồ Xuân Hương (1772-1822),…

Nguyễn Du là người có tuổi thơ gắn chặt với Thăng Long do vậy ông

am hiểu mảnh đất này hơn ai hết Năm 1789, Tây Sơn kéo quân ra Bắc,Nguyễn Du lánh về quê vợ ở Thái Bình Sau này, năm 1802, khi được mời ralàm quan cho triều Nguyễn ông có dịp trở lại Thăng Long Lúc này không cònthành Thăng Long nữa, mà là một tòa thành mới xây Nguyễn Du ngơ ngáctrên đất cõi thành xưa, ông làm hai bài thơ về Thăng Long

Thăng Long bài 1

Phiên âm:

Tân lĩnh lô giang tuế tuế đồngBạch đầu do đắc kiến Thăng LongThiên niên cự thất thành quan đạoNhất phiến tân thành một cố cung,Tương thức mỹ nhân khan bão tửĐồng du hiệp thiếu tẫn thành ông

Quan tâm nhất dạ khổ vô thụyDoãn địch thanh thanh minh nguyệt trung [26].

Dịch nghĩa: Núi Tản và sông Lô (tức sông Hồng) đời đời vẫn thế, tađầu bạc rồi còn được thấy Thăng Long, nhưng dinh thự đồ sộ ngàn xưa nay đã

bị san phẳng làm lối đi, một mẫu thành cỏn con (phiến) mới xây trên nền cốcung xưa, các co gái xinh đẹp quen biết nay đã con bế con bồng, các bạn hàohiệp lúc trẻ nay đã thành các ông lão, suốt đêm thao thức không ngủ được,văng vẳng nghe tiếng sáo giữa đêm thanh vắng

Thăng Long bài 2

Phiên âm:

Cổ thời minh nguyệt chiếu tân thành

Đô thị Thăng Long cựu đế kinh

Cù hạng tứ khai mê cựu tíchQuản huyền nhất biến tạp tân thanhThiên niên phú quý cùng tranh đoạtTảo tuế than bằng bán tử sinh

Thế sự phù trầm hưu thán túc

Tự gia đầu bạch việc tinh tinh [26]

Dịch nghĩa: Mảnh trăng sáng xưa kia rọi xuống tòa thành mới, đây vẫn

là Thăng Long kinh đô của các triều vua trước; đường sá ngang dọc làm mấtcác dấu tích cũ, tiếng đàn sáo mới khác xưa âm thanh hỗ tạp, phú quý ngànxưa như miếng mồi để tranh cướp, bạn bè thời trẻ nay nửa mất nửa còn, thôicho qua đi sự đời chìm nổi, ngẫm nhìn mái tóc trên đầu đã lốm đốm bạc

Ngoài hai bài về Thăng Long, Nguyễn Du còn có bài Thăng Long cầm

giả ca, gồm một bài phi lộ và 50 câu thơ, nói về việc sau 20 năm trở lại Thăng

Long, được nghe lại tiếng đàn của một ca nhi Tâm sự là nội dung chủ đạo củabài thơ, chỉ có bốn câu thơ nói về Thăng Long đã thay đổi:

Thành quách suy di nhiều sự cai

Kỷ xứ tang điền biến thương hảiTây sơn cơ nghiệp tận tiêu vong

Ca vũ không di nhất nhân tạiTạm dịch:

Thành quách đổi người nay khác cảBao nương dâu giờ hóa biển xanhTây Sơn sự nghiệp tan tành

Mà làng ca hát một mình còn suông [26]

Trong sáng tác của Nguyễn Du, có thể thống kê các bài viết về Thăng Long như sau:

Số lần xuất hiện Tác phẩm

3 bài xuất hiện địa danh “Thăng Ngẫu hứng (bài 5)

Thăng Long (hai bài)

4 bài xuất hiện địa danh “Trường Sơn cư mạn hứng

Giang Đình hữu cảm

Ký hữu.

2 bài viết về các sự việc với những Đại nhân hý bút (bến sông Nhĩ

địa danh cụ thể ở kinh đô: Thuỷ)

Mộng đắc thái liên (Hồ Tây)

3 bài phiếm chỉ Thăng Long bằng các U cư (bài 2)

từ quốc, cố quốc: Độ Long Vĩ giang

Hoạ Hải Ông Đoàn Nguyễn Tuấn

“Giáp Dần phụng mệnh nhập Phú Xuân kinh, đăng trình lưu biệt chư hữu” chi tác.

Trong ký ức của những người con Thăng Long, nơi đây từng ghi dấunhững đổi thay lớn Những tòa thành mới thay thế những cung điện cũ, lànhững đường cái quan ngang dọc xóa hết dấu vết của những ngôi nhà đồ sộ cũ

là những vương cung, đế miếu có rồi mất… tất cả những điều đó dẫu sao cũng

là niềm tự hào của đất Thăng Long

Bà Huyện Thanh Quan hơn ai hết thao thiết hoài niệm về một thời quávãng đã khắc sâu trong tâm hồn bà cũng như đối với mỗi người trên đấtThăng Long:

Lối xưa xe ngựa hồn thu thảoNền cũ lâu đài bóng tịch dương

(Thăng Long hoài cổ)

Câu thơ tiêu tao ấy gợi nhớ những gì xưa cũ với lối cũ rêu phong, vớihồn thu thảo, với bóng tịch dương… Lâu đài, xe ngựa tượng trưng cho quyềnlực và cơ đồ cao ngất của các tiên triều giờ chỉ còn chập chờn trong ảo mộng.Nguyễn Công Trứ cũng đã đi tìm thành quách, vương cung, đế miếu của mộtthời huy hoàng:

Đất Trường An là cổ đế kinhNước non một dải hữu tình

…Đã mấy độ sao dời vật đổiNào vương cung đế miếu ở đâu nào?

(Cảnh Hà Nội)

Cao Bá Quát nặng lòng trước con đường xa giá vua đã từng qua bây giờchỉ còn trơ lại mảnh đất không Đàn tế giao xung quanh cây cỏ lấp đầy, mặcgió thu thổi tràn:

Cờ quạt đường ngự đi, nay chỉ còn là mảnh đất khôngCây cỏ ở đàn tế giao, mặc cho gió thu thổi

(Quá Thiên Quang tự, thương Lê triều cố cung)

(Đăng Long Thành lãm thắng hữu cảm)

Một thuở phồn hoa đông vui, tấp nập, ngựa xe như nước… ngày nàobây giờ không còn nữa, lòng người đau xót buồn rầu nhìn dương liễu héo hon,trúc gầy đi Sắc cỏ xanh bên đường, vết xe thuở đó như còn đâu đây:

Dương liễu héo hon, trúc gầy, khói như thuở nàoMấy chốn đình đài gạch ngói đổ nát

Buồn rầu nhìn sắc cỏ xanh trên đườngNhư còn ghi lại rành rành vết xe thuở đó

(Kinh quá Lý cố thành di chỉ - Miên Thẩm)

Từ những bài ca dao về nét đẹp văn hóa Tràng An như: “Chẳng thơmcũng thể hoa nhài / Dẫu không thanh lịch cũng người Trường An” hay tác

phẩm đầu tiên sáng tác về Thăng Long là Chiếu dời đô của Lý Công Uẩn, đến

những tác phẩm nối tiếp sáng tác bằng chữ Nôm, chữ Hán đã để lại cho vănchương viết về Thăng Long - Hà Nội một kho tàng đồ sộ Tất cả là nguồn cứliệu độc đáo về Thăng Long xưa và tạo dựng truyền thống viết về Thăng Long

- Hà Nội cho tác giả đời sau sáng tác

1.1.2 Trong văn học trước 1945

Từ 1945 về trước, mặc dù bị thực dân Pháp tìm đủ cách hạn chế, thủ đô

Hà Nội vẫn là một trung tâm văn hoá lớn, nơi sinh hoạt văn học luôn luôn sôinổi, mà cũng là nơi có nhiều cơ quan báo chí và xuất bản có uy tín Bởi vậy,đời văn của nhiều cây bút nổi tiếng đều gắn bó với Hà Nội Những sáng táccủa họ gắn bó với mảnh đất Kinh kỳ với tình cảm ưu ái cũ nhưng bằng hìnhthức mới, thế giới quan mới gắn bó với sự biến đổi của mảnh đất nơi đây

Chúng ta có thể nhận diện nhà văn Hoàng Ngọc Phách (1896 - 1973)

với tác phẩm Tố Tâm với những nhân vật mang đậm tính cách Hà Nội Năm

1973, trong bài viết nhân dịp Hoàng Ngọc Phách qua đời, nhà phê bình Vũ

Ngọc Phan từng nhận xét: “Những nhân vật trong Tố Tâm đều phảng phất

giống những thanh niên Hà Nội năm xưa ấy Tố Tâm “nền” lắm Cô là connhà gia giáo, nên bao giờ cũng đi xe sắt - tức xe kéo bánh sắt - chứ không baogiờ đi xe cao su như bọn me tây Cô rất diện nhưng cũng chỉ diện tới mức bịtkhăn lụa đen, thứ khăn mốt nhất thời bấy giờ” Hình ảnh về con người Hà Nộivới cuộc sống sinh hoạt những năm đầu thế kỉ XX được phác họa một cáchchân thực và rõ nét

Sau phát súng khai cuộc của Hoàng Ngọc Phách, văn chương viết về

Hà Nội trước 1945 trở nên rộn ràng Một loạt các tác giả như Nguyễn CôngHoan, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Tô Hoài,Xuân Diệu, Mạnh Phú Tư, Chế Lan Viên, Tế Hanh, Bùi Hiển, Nguyên Hồng,

Nam Cao… có những sáng tác về cuộc sống con người Hà Nội Có thể nhậndiện Hà Nội trong sáng tác của các tác giả trên với những góc cạnh sau:

Góc cạnh thứ nhất, Hà Nội với những bất công, ngang trái của xã hội

nửa thực dân, nửa phong kiến trong ngòi bút hiện thực của Nguyễn CôngHoan, Vũ Trọng Phụng, Tam Lang Điểm chung của các tác giả trên đều lànhững nhà văn, nhà báo Họ có điều kiện đi sâu vào đời sống xã hội của HàNội để khai thác đa diện những góc nhìn

Trước hết là Nguyễn Công Hoan với vốn liếng phong phú về “chốn thịthành” với nhiều lớp người, kiếp người khác nhau, sống vật vờ lay lắt chốn

Kinh kỳ Người phu xe, nhà thổ nghèo, không có cả chỗ hành nghề (Người

ngựa ngựa người); các loại ăn mày, ăn cắp “nghiệp dư” bất đắc dĩ (Bữa no đòn, Cái vốn để sinh nhai); dân đi ở ngu ngơ bị cả chủ lừa (Thằng Quýt); các

loại me tây hoặc lưu manh mới nẩy nòi làm giàu, học đòi (Báo hiếu trả nghĩa

cha, Báo hiếu trả nghĩa mẹ, Cô Kều gái tân thời) Ngoài ra, Nguyễn Công

Hoan còn miêu tả cảnh đào kép ở các rạp hát rẻ tiền hoặc lớp công chức nhỉnh

hơn một chút (Tôi cũng không hiểu tại làm sao v.v…) Những năm cuối đời,

Nguyễn Công Hoan còn để lại cho văn chương viết về Hà Nội những hình ảnhnhư thước phim tài liệu quý giá về con người và cuộc sống nơi đây trong các

tập Đời viết văn của tôi, Nhớ và ghi Đó là một Hà Nội giàu có nhưng vẫn đi

xe ngựa, thầy giáo trường Bưởi đội khăn xếp, đi giày ta với bít tất trắng,những hiệu cho thuê xe đạp để tập đi…

Cùng với Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng nổi bật với những tácphẩm khai thác bộ mặt nhố nhăng đô thị nửa mùa của Hà Nội trong những

năm trước cách mạng Vở kịch Không một tiếng vang; các phóng sự: Cạm

bẫy người (1933), Kỹ nghệ lấy Tây (1934); bốn cuốn tiểu thuyết: Giông tố, Số

đỏ, Vỡ đê, Làm đĩ đã làm nên một Vũ Trọng Phụng nổi bật với giọng văn hiện

thực phê phán Tác giả là nhà văn Việt Nam đầu tiên đã phanh phui “thú tính”nơi con người, kể cả những người được coi là “hiền lành, chân thật”

Hà Nội trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng chứa đầy những lừa lọc, dối trá,những kiếp người khổ cực, lưu manh hóa.

Góc cạnh thứ hai, Hà Nội của những ký ức xưa cũ, với vẻ đẹp thơm

mùi sách sử Các tác giả trong quá trình sáng tác về Hà Nội cũng không quênlưu giữ những nét đẹp còn “vang bóng” đến ngày nay Đó là Ngô Tất Tố,Nguyễn Tuân với những trang viết mang tính chất chắt lọc từ những câuchuyện “cảo thơm” lần dở

Trong Lều Chõng của Ngô Tất Tố, chúng ta thấy Hà Nội hiện lên với

nhiều nét đẹp, người Hà Nội từ những cô hàng bán giấy bút, cho đến ông chủquán trọ cũng đều hết sức tài hoa, lịch thiệp

Với Nguyễn Tuân, Hà Nội là nơi còn in lại nhiều dấu vết lịch sử “vang

bóng một thời” Truyện Hương cuội là nền nếp gia phong, là cách uống rượu, ngâm thơ, thưởng hoa của các nhà nho Hà Nội; hay trong Những chiếc ấm

đất, Chén trà sương miêu tả việc uống trà là triết lý của người có văn hóa.

Các tác phẩm của Nguyễn Tuân cho chúng ta hiểu tại sao tuy đây đó tác phẩmcủa ông có đượm chút “hoài cổ” song lại là những trang sách có ích bởi nócho thấy “bề dầy” của Hà Nội, giúp ta trân trọng những khía cạnh truyềnthống tốt đẹp

Góc cạnh thứ ba, Hà Nội với màu sắc lãng mạn, buồn ảm đạm, phong

vị trữ tình quyến luyến giữa cảnh vật và tình người Người đọc có thể nhậnthấy đặc điểm này qua những trang viết của Thạch Lam, Xuân Diệu, NguyễnBính…

Với Thạch Lam, Hà Nội bình dị qua từng nét vẽ, con người Hà Nộithanh lịch, dịu dàng, chậm dãi bước vào hành trình cuộc sống Mô-tip lặp lạinhiều lần trong truyện ngắn Thạch Lam là một người thành phố về thăm quê

hương của mình Trong Trở về, Dưới bóng hoàng lan, Những ngày mới, nhân

vật chính đều rất thiết tha với quê hương Họ tìm thấy ở đấy những gì tượngtrưng cho sự trong sạch, sự bền chắc trong tình cảm Đó là một Hà Nội nhạy

cảm tế nhị, giàu lòng thương xót người khác, một Hà Nội rất tử tế, sang trọng.

Trong Một cơn giận, nhân vật xưng tội tự kể về một tình thế trớ trêu: do bực

mình, nóng nảy, lạnh lùng, một trạng thái tâm lý không bình thường, anh đã

vô tình đẩy người khác vào bước đường bất hạnh Nhưng sự tỉnh táo đến rấtnhanh, kèm theo là sự xót xa ân hận và đã có những hành động cụ thể, để sửachữa, vớt vát lại tình thế, khiến người đọc truyện không khỏi cảm động Qua

Một cơn giận, tác giả cho thấy cách nhìn vào đời sống thấu đáo, biết thông

cảm với mọi lầm lẫn của mình và xung quanh Con người Hà Nội, con ngườithành thị ở đây có những nét đáng yêu, đáng trân quý như thế trong ngòi bútThạch Lam Thạch Lam được đánh giá là tác giả viết về Hà Nội nổi bật tronggiai đoạn trước cách mạng tháng Tám Ngòi bút của ông khi viết về Hà Nộisâu sắc, ý nhị và giàu chất trữ tình

Với Xuân Diệu, Hà Nội là những vỉa tầng tâm lý đa dạng của tình yêunhiệt thành, cháy bỏng với mảnh đất mới Trong tâm trí nhà thơ, Hà Nội phảiđặt trên bối cảnh toàn miền đồng bằng Bắc Bộ, mới thật rõ cá tính Trong tùy

bút Việt Nam đại hội, tác giả viết: “Thưa chị, trải bốn ngàn năm, chị lại càng

tươi tốt hơn bao giờ Chị vẫn trẻ mãi như thế Mấy thời đại qua, sông Nhị Hàvẫn là một con sông trẻ Núi Tản Viên tinh khiết như màu trời sắt lại, hồ Ba

Bể trăng soi lánh lỏi, Vịnh Hạ Long rồng nổi mây sa, con sông Thương nướcchảy đôi dòng Nhưng huyền diệu nhất là mùa đông của chị Ở tận miền Nam,

em ao ước đến luôn: em cố tưởng tượng cái rét thế nào, cái sương gió thế nào.Những hôm mưa vừa mới tạnh, một trận gió lạnh bỗng xảy đến, đôi chútsương kỳ diệu phơ phất các tán cây, thành phố Sài Gòn của em nhớ thương HàNội hơn lúc nào hết”

Hà Nội trước cách mạng có những nét khác biệt đậm nét trong cảmnhận của Xuân Diệu Một Hà Nội mờ nhạt, êm đềm, pha chút gì buồn trêntừng câu chữ: “Tôi biết nói cái gì trước bây giờ? Cái gì cũng buồn như nhau.Con đường sắc xanh không rải nhựa, dãy phố lặng lẽ, gian nhà không chút đặcbiệt của ông chủ, căn phòng không sáng sủa của bạn tôi Mọi vật đều

buồn một cách lưng chừng, xui lòng tôi không đủ cớ mà buồn nữa kia, phảichịu ngùi ngùi một cách vô lý”.

Và đây nữa, cái chất lưng chừng, vừa phải của một mảng đời thànhphố, qua sự cảm nhận của Xuân Diệu: “Đoạn đường chạy qua không đủ rộng

để làm một đường phố, cũng không đủ hẹp để làm một ngõ hẻm, đá khôngchịu lởm chởm, mà chỉ hơi gập ghềnh Nhà không chịu xấu, không chịu tồi

mà lại chưng một vẻ phong lưu nghèo nghèo một ít Ánh sáng không chịusáng, giữa hai dãy lầu khéo đứng để ngăn mặt trời, cả ngày chỉ là một buổichiều dài ở chợ Hôm đang náo nhiệt bao nhiêu, thế mà vừa đi một trăm bước

để vào con đường này, cuộc đời bỗng quạnh hiu, làm cho nhà cửa ngơ ngẩn”

Với Nguyễn Bính, Hà Nội mang vẻ mộc mạc, đáng yêu Tác giả xemxét Hà Nội với góc nhìn của người chân quê tiếp xúc với chốn phồn hoa đôthị Hà Nội trong ông tươi mới, thản nhiên:

Sáng nay sau một cơn mưa lớn

Hà Nội bừng lên dưới nắng vàng [20; 71]

Hay:

Nhà em ở cuối kinh thànhBên hồ Trúc Bạch nước xanh men chàm [20; 119]

Hà Nội trong ông không gây ra một ngạc nhiên chấn động gì đáng kể,

mà chỉ là nơi ông sống, làm việc, yêu đương như các nơi khác Tác giả nhận

“tôi đi gian díu với kinh thành” Gian díu có nghĩa là không lâu bền, có thểtan vỡ bất cứ lúc nào Bấy giờ, Hà Nội trong Nguyễn Bính chỉ còn mờ mờ ảo

ảo, không rõ rệt Đây là những câu thơ trong bài Một con sông lạnh:

Chưa say, em đã say gìChúng tôi còn uống còn nghe em đànRưng rưng ánh nến hoa vàng

Đôi dây nức nở muôn ngàn nhớ thươngĐôi dây như thế đôi đường

Em ơi! Hà Nội là phương hướng nào [20; 195]

Góc cạnh thứ tƣ, Hà Nội sục sôi nhiệt huyết, chuyển mình chuẩn bị

cho cách mạng tháng Tám Các tác giả nổi bật là Tô Hoài, Vũ Ngọc Phan,

Nguyên Hồng Tác phẩm nổi bật là Chuyện Hà Nội của Vũ Ngọc Phan, Xóm

giếng của Tô Hoài Trong Xóm giếng có đoạn: “Người ta ước ao làm một trận

mưa rào Mưa rào xuống cho lòng hả hê và cho trời quang đãng Những cái gìbực tức được gạt bỏ Trong khoảng mênh mông xanh nhởn kia sẽ phủ mộtkhông khí tốt lành và tự do”

Nguyên Hồng có cái nhìn về Hà Nội rất rạch ròi Ông xa lạ một thứkinh thành hoa lệ của bọn nhà giàu Nhưng ông càng thêm yêu một Hà Nộikhác, Hà Nội tranh đấu, đầy sức sống: “Chiều hôm ấy dịu nắng thì có gió.Trời mây và các mặt nước Hồ Tây, hồ Hoàn Kiếm, các đường cây, các tầngkhối kiến trúc, các ống khói, các nhịp cầu, các bờ bãi sông Hồng cùng với phù

sa chảy lừ lừ đang đợi các lũ nguồn chưa bao giờ lại đẹp, rực rỡ trong nắngchiều và gió thổi lộng như bây giờ Các đường phố Hà Nội như đang có mộtthứ máu mới dạt dào vậy”

Hà Nội nhếch nhác, đau khổ và khi bị ném bom, khi nạn đói đổ tới, thìcàng thảm hại hơn Ngòi bút Nguyên Hồng lại có dịp cực tả, từ những đốngngười đắp chiếu bên đường, đến cả thành phố ốm o, bệnh tật trông nhiều nhànhư bỏ hoang hay có người điên bị giam giữ, người ốm yếu bại liệt đang hấphối: “Cả Hà Nội ầm ĩ rần rật, nung nấu… Con sông Hồng ở bên kia đườngtrước cửa nhà tôi ngồi viết càng cuồn cuộn, ì ầm phù sa nước lũ Chiều chiều,các đỉnh Tam Đảo, Ba Vì mây trắng lung linh, rực rỡ, vang âm, như có cờ bay,quân trẩy, súng dậy ngựa reo… Hà Nội như một ngõ núi lửa rình phục”

Tác phẩm của các nhà văn, nhà thơ viết về Hà Nội giai đoạn này lànhững chứng tích có ý nghĩa lịch sử không thể lặp lại trong văn chương

1.1.3 Trong văn học kháng chiến

Ngày 2/9/1945, giữa Ba Đình đầy nắng, Chủ tịch Hồ Chí Minh trangtrọng đọc bản Tuyên ngôn Độc lập khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộnghòa Đất nước còn non trẻ, lại phải đối mặt với thù trong giặc ngoài, thực dânPháp quyết trở lại xâm lược nước ta một lần nữa Ngày 19/12/1946, Chủ tịch

Hồ Chí Minh phát đi lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến Cả nước tập trungcho kháng chiến trường kỳ, trải qua kháng chiến chống Pháp, kháng chiếnchống Mỹ Văn chương viết về Hà Nội cũng hòa chung nhịp đập đất nước

Ở cuộc kháng chiến chống Pháp, Hà Nội trong những trang văn chương

là không khí ngút trời của tinh thần lạc quan, lên đường chiến đấu, hi sinh choThủ đô, cho đất nước Các tác giả nổi bật có thể kể đến là Nguyễn Đình Thi,Nguyễn Huy Tưởng, Chính Hữu, Kim Lân, Nguyên Hồng, Vũ Cao…

Nguyễn Đình Thi là cây bút nổi bật trong giai đoạn kháng chiến chốngPháp Hà Nội trong các tác phẩm của ông như cuốn lịch sử bằng văn chương

về Hà Nội Trong các cuốn tiểu thuyết Xung kích, Vỡ bờ, Mặt trận trên cao, kịch Nguyễn Trãi ở Đông Quan, Tiếng sóng, Giấc mơ… tác phẩm nào của

ông cũng có hình bóng những người thanh niên của vùng đất ngàn năm vănvật Trong tác phẩm của Nguyễn Đình Thi, Hà Nội xuất hiện với những đổ náttrong ngày đầu của cuộc kháng chiến, vất vả, đau thương:

Bức tường đầy vết đạn

Ôm bóng tối đổ nghiêng Hà Nội nát người trong gai sắtMáu chảy hồng tươi bất khuất

(Hà Nội đêm nay) Tiếp xúc với nhiều bài thơ của Nguyễn Đình Thi như các bài Không

nói, Mưa xuân, Nhớ, Bài thơ viết cạnh đồn Tây, chúng ta không sao quên

được hình ảnh một lớp thanh niên Hà Nội, những người con trai trên đường ra

trận, những người con gái bồi hồi xúc động muốn chia xẻ với người yêu củamình mọi gian nan vất vả Những chiến sĩ trong buổi đầu nhận nhiệm vụmang hơi thở của Hà Nội trong đó:

Sáng mát trong như sáng năm xưaGió thổi mùa thu hương cốm mớiTôi nhớ những ngày thu đã xaSáng chớm lạnh trong lòng Hà NộiNhững phố dài xao xác hơi may

(Đất nước)

Đọng lại trong tâm trí người đọc là nụ cười, nụ cười của những người

đã ngã xuống, của những người đang sống, nụ cười mang “niềm hi vọng xóathương đau”, nụ cười của ngày trở về, ngày chiến thắng:

“Bóng cờ bát ngát ngày vui, nước non reo cười, trên môi người cườiTiếng cười

Ngày về”

(Người Hà Nội)

Nguyễn Huy Tưởng từng được Vương Trí Nhàn tôn vinh là “một trongnhững người xứng đáng nhất với danh hiệu nhà văn Hà Nội” Không phảingẫu nhiên mà nhà văn Nguyễn Tuân trong lời bạt cuốn tiểu thuyết đã cảm

nhận: “Đọc lại tiểu thuyết lịch sử, kể cả Sống mãi với thủ đô, người đọc vẫn

thấy gây gây mùi khói vương vấn ngàn năm Thăng Long chốn cũ” Trong

Sống mãi với Thủ đô, tác giả ca ngợi rừng bàng Yên Thái hay bến trúc Nghi

Tàm “hàng vạn cây trúc thân vàng soi bóng xuống nước hồ biếc”… Cùng với

đó là những đoạn viết về khu phố trung tâm thủ đô như: quanh hồ HoànKiếm, Hàng Đào, chợ Đồng Xuân, các đại lộ lớn hiện nay như Bà Triệu, Hai

Bà Trưng, Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo,… Nguyễn Huy Tưởng luôn tâm

niệm: “Không vụ tài liệu mà chú trọng đến con người”, đến những khía cạnh

có chiều sâu nhân bản Đi suốt chiều dài của thiên tiểu thuyết là Trần Văn,một trí thức yêu nước, hiểu biết sâu sắc truyền thống lịch sử của dân tộc,khinh bỉ giàu sang, tự nguyện ở lại Hà Nội tham gia chiến đấu nhưng “tự đáylòng, anh ghét chiến tranh, ghét cả cái tên của nó” Cũng như Trần Văn, cáchọc trò của anh trước giờ phút lâm nguy của thủ đô đã quyết sống chết khôngrời Hà Nội Với ngòi bút hào hoa, mẫn cảm, Nguyễn Huy Tưởng đã diễn tảđược những nét sang trọng, lịch sự của người Hà Nội, sang trọng, lịch sự màvẫn yêu nước, ghét chiến tranh, điều đó làm nên hương vị và màu sắc riêng,không lẫn với những bộ tiểu thuyết cùng thời

Ở cuộc kháng chiến chống Mỹ, Hà Nội là trái tim của cả nước, trungtâm của những cuộc tập kích phá hoại của kẻ địch Văn chương viết về HàNội ca ngợi vẻ đẹp của con người và mảnh đất anh hùng trong chiến đấu,chiến thắng Hà Nội trong Nguyễn Đình Thi là những cuộc chia tay lưu luyếnnhưng không bịn rịn mà vững tin vào chiến thắng:

Anh nắm cánh tay em và đứng lại

Ôi anh không còn biết đang ở đâuNhớ nhau chân cứng đá mềm em nhéHẹn đánh Mỹ xong sẽ về tìm nhau

Chào Hà Nội của ta sáng đẹpGiữa đêm trăng trong biếc mênh môngThành phố tình yêu thành phố thép

Ta chào trái tim đất nước anh hùngAnh ôm chặt em và ôm cả khẩu súng trường bên vai em

(Chia tay trong đêm Hà Nội)

Viết về Hà Nội, Nguyễn Tuân có rât nhiều tác phẩm có giá trị Tiêu biểu

trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ ông có tập bút ký Hà Nội ta đánh Mỹ

giỏi Đây có thể coi là tráng ca viết về những năm tháng hào hùng của thủ đô.

Tập tùy bút Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi trong lần in đầu gồm cả thảy 11 bài, dài

ngót hai trăm trang, nội dung cơ bản đề cập tới cuộc đối đầu của quân dân HàNội với không lực Mỹ Tác giả tự hào với chiến công của Hà Nội: “Hăm bacon đại bàng Mỹ B.52 là thành tựu chiến thắng chung của Thủ đô trong chiếndịch mười hai ngày đêm liền Hà Nội chỉ ngủ có một mắt”

Ngoài Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Tuân, còn những nhà văn, nhà thơ nổibật khác như Nguyễn Văn Bổng, Nguyễn Thành Long, Phạm Hổ, NguyễnQuang Sáng, Nguyễn Khải, Hữu Mai, Hồ Phương, Nguyễn Minh Châu, TrầnĐăng, Hoàng Lộc, Vũ Cao,… Những tác giả sáng tác về Hà Nội với nhiều thểloại, đề tài tạo điểm nhấn về một Hà Nội quật cường nhưng cũng rất lịch lãmtrong kháng chiến

Truyền thống văn chương viết về Hà Nội đóng góp một phần khôngnhỏ trong bức tranh toàn cảnh văn học Việt Nam Văn chương viết về Hà Nội

là tập hợp “lịch sử viết bằng văn chương”, người đọc có thể khám phá, đánhgiá bức tranh Hà Nội qua bước chuyển mình của lịch sử Đây cũng là nguồn

tư liệu quý giá để các nhà văn đương đại khai thác, tìm hiểu khi sáng tác về

Hà Nội có những bước chuyển mình mạnh mẽ trong thời kỳ

đổi mới Bước phát triển ấy được cập nhật trong mỗi tác phẩm khi viết về HàNội.

Hình ảnh Hà Nội hiện đại và cuốn hút hiện lên trong nhiều tác phẩmcủa các nhà văn Với Băng Sơn, từ quang cảnh đến âm thanh, mùi vị của HàNội đều được miêu tả chi tiết qua ngòi bút của ông trong các tác phẩm như:

Có một Hà Nội âm, Thú ăn chơi của người Hà Nội, Hà Nội rong ruổi quẩn quanh… Hà Nội cũng hiện ra đầy màu sắc, qua góc nhìn của Tế Hanh với Hà Nội và hai ta, Gặp xuân ngoại thành, Hồ Thiền Quang; Tô Hoài với Người ven thành, Lăng Bác Hồ, Chuyện cũ Hà Nội; Nguyễn Khải với Một người Hà Nội…

Trong âm điệu chung ấy, Đỗ Phấn, Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Ngọc Tiến

và Nguyễn Trương Quý nổi bật là những cây bút có cách khai thác mới về thủ

đô Hà Nội dưới trang viết của các tác giả hiện lên đầy màu sắc của đô thịđang đổi mới với những tích cực và tiêu cực xuất phát từ nội tại

Đỗ Phấn sinh năm 1956 tại Hà Nội Tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật HàNội năm 1980 và từng giảng dạy mỹ thuật tại Khoa Kiến trúc, Đại học Xây

dựng Hà Nội (1980 - 1989) Ông là tác giả của các tập tản văn: Chuyện vãn

trước gương (2005), Ông ngoại hay cười (2011), Phượng ơi (2012), Hà Nội thì không có tuyết (2013); các tập truyện ngắn: Kiến đi đằng kiến, Đêm tiền sử

(2009); và các tiểu thuyết: Vắng mặt (2010), Chảy qua bóng tối, Rừng người (2011), Gần như là sống, Con mắt rỗng (2013) Hình dung về con người và

những trang văn của Đỗ Phấn, Nguyễn Việt Hà có khái quát: “Anh như lãocao bồi già lang thang, đi đi về về trên những đoạn phố cũ Nơi ấy thấp thoángbóng dáng dăm ba tay công chức, những biệt thự dở dang bảng lảng trongchiều muộn - một không gian đậm chất Hà thành” [51]

Trong cảm nhận của cá nhân tác giả, Hà Nội là sự giằng co giữa ý thứctruyền thống và đổi mới, không ít người cảm thấy lạc lõng giữa nơi mìnhđang sinh sống: “Trong bối cảnh khác xưa, con người cũng phải mới lên để

bắt kịp nhịp sống mới Ở những trang viết của mình, tôi sẽ đi vào khai thác sựgiằng co giữa một bên là ý thức gìn giữ truyền thống và một bên là thôi thúcđổi mới Con người làm sao để sống tốt, để cân bằng hai trạng thái ấy? Trongquá trình tranh đấu đó, chắc hẳn, không ít người sẽ mang cảm giác “lạ phố,lạc phố” [51].

Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến sinh ra và lớn lên ở vùng ven nội thành HàNội (hiện nay thuộc khu phố Vọng, quận Hai Bà Trưng) Ông hiện đang là

phóng viên báo Hà Nội mới và là tác giả của các tác phẩm Phần mềm tình yêu (2006), 5678 bước chân quanh Hồ Gươm (2008), Đi dọc Hà Nội (2011) và Đi

ngang Hà Nội (2011) Sinh ra ở Hà Nội, sống ở Hà Nội nhưng rất ít người

biết ai là người xây Tháp Rùa, đào Nhật Tân có từ bao giờ, rạp chiếu phim

xuất hiện ở Hà Nội từ khi nào? Đi dọc Hà Nội, Đi ngang Hà Nội giúp chúng

ta có câu trả lời cho những câu hỏi ấy Đọc những trang sách viết về Hà Nộicủa Nguyễn Ngọc Tiến, độc giả như được lật giở từng trang chân thật nhất vềđời sống của người và đất Hà Nội Tác giả viết đơn giản nhưng có hệ thống;không màu mè, kiểu cách mà người đọc vẫn thấy rất cuốn hút

Nguyễn Việt Hà sinh năm 1962 tại Hà Nội Ông là một gương mặt tiêu

biểu của văn xuôi Việt Nam đương đại Các tiểu thuyết Cơ hội của Chúa (1999), Khải huyền muộn (2003); tập truyện ngắn Của rơi (2004); tạp văn Nhà văn thì chơi với ai (2005), Mặt của đàn ông (2008), Đàn bà uống rượu (2010), Con giai phố cổ (2013) đều gây được sự chú ý của độc giả Một số tác

phẩm của ông đã được dịch sang tiếng nước ngoài

“Hà Nội thật ra chẳng của riêng ai Nhưng trong từng người, Hà Nội lại

có từng ý riêng, cách nhìn và tình cảm riêng với mảnh đất này” - Nguyễn Việt

Hà trả lời khi được hỏi “Hà Nội của Hà là gì?” Với Nguyễn Việt Hà, Hà Nộiđâu chỉ là quê hương, là nơi gắn bó về tâm hồn, mà còn là một đề tài cho cácsáng tác: “Hà Nội là một đề tài miên viễn, thời thượng Tôi may mắn khi viết

về đời sống thị dân ở đây” [52]

Trong các tác phẩm của Nguyễn Việt Hà, nhất là trong tiểu thuyết mới

Ba ngôi của người, Hà Nội hiện lên xấu xí, nhốn nháo Tác giả viết: “Nhà

nghỉ nhiều nhan nhản đã làm cho Hà Nội trở nên một con đĩ thập thành”; “HàNội bây giờ thì buồn quá, nó không quá nghèo nhưng vô đạo và ít học”; hay

“Thành phố đang loay hoay tha hóa” [52]

Nguyễn Trương Quý cũng như Đỗ Phấn xuất phát điểm không phải làngười theo sáng tác chuyên nghiệp Tác giả tốt nghiệp Đại học Kiến trúc,nhưng niềm đam mê và sự ám ảnh của văn chương đã thôi thúc anh bước vàonhịp điệu văn học nghệ thuật Người đọc Trương Quý rất dễ nhận ra vănphong của anh Ngay ở cách đặt tựa Trương Quý đã có cách nhìn riêng vớicác nhà văn cùng thời Mỗi tên tựa là một khám phá, rất thời sự, dí dỏm, trầntrụi nhưng không hề thiếu chất lãng mạn của văn chương Đã có ít nhất ba tập

tản văn được in ra đó là: Tự Nhiên như người Hà Nội, Hà Nội là Hà Nội, và

Ăn phở rất khó thấy ngon Nguyễn Trương Quý là đại diện cho người trẻ sáng

tác về Hà Nội với cách nhìn nhận mới có sự khác biệt tương đối với các tácgiả khác Dù sao, cách nhìn của người trẻ vẫn luôn đổi mới và thú vị theo “cátính” thời gian

Tiểu kết: Hà Nội là đề tài mà những người nghệ sĩ của nhiều thời đại

theo đuổi Màu sắc của chốn Kinh kỳ hoa lệ luôn tươi mới trong những trangviết với đầy đủ cung bậc sắc thái Hà Nội trong suốt chiều dài 1000 năm lịch

sử, có sự thay đổi của cảnh quan, con người, địa vật nhưng cái hồn của cốt thuhút đặc biệt của trung tâm ý thức hệ luôn được giữ gìn Nhìn về Hà Nội lànhìn về một kiểu, mẫu trung tâm, được trân trọng và bảo lưu qua nhiều thế hệ.Những nghệ sĩ khi sáng tác về Hà Nội luôn muốn đào sâu, tìm tòi những góc

cạnh này Hà Nội từ Chiếu dời đô của Lý Công Uẩn đến Hà Nội ta đánh Mỹ

giỏi của Nguyễn Tuân và những tác phẩm đương đại khác đều chung một nhịp

đập “trái tim của cả nước”

Góc nhìn Hà Nội, một đô thị đổi mới của các nhà văn đương đại cónhững đóng góp riêng cho văn chương viết về Hà Nội Đó là góc nhìn củagiới trẻ, của những sắc thái đương thời mang tính cập nhật về sự biến đổi của

Hà Nội Hà Nội thay đổi nhanh, mạnh, Hà Nội không chỉ còn là trái tim của

cả nước mà đã hòa kết với những thành phố lớn trên thế giới Với văn chươngviết về Hà Nội, mỗi nhà văn đương đại có cách nhìn riêng, đặc biệt khi khaithác thể loại tản văn, cách nhìn ấy càng trở nên nổi bật: Băng Sơn thương cáihoài cổ, Đỗ Phấn giùng giằng giữa cái đổi thay, Nguyễn Việt Hà đau cái xô

bồ, cái nhìn khảo cứu của Nguyễn Ngọc Tiến, cái nhìn hóm hỉnh, rộng mở củaTrần Chiến và tầm nhìn đô thị trẻ của Nguyễn Trương Quý

CHƯƠNG 2 BỨC TRANH ĐỜI SỐNG ĐÔ THỊ TRONG

TẢN VĂN VIẾT VỀ HÀ NỘI

2.1 Ký ức về vẻ đẹp ngàn năm của Hà Nội xưa

Bức tranh đời sống đô thị trong tản văn viết về Hà Nội có sự “ngoái lại”

về ký ức ngàn năm của Hà Nội xưa Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ

biên định nghĩa “Ký ức” là: “Quá trình tâm lý phản ánh lại trong óc nhữnghình ảnh của sự vật đã tri giác được hoặc những tư tưởng, tình cảm, hànhđộng về những sự vật đó” [36; 669]

Quá trình tri giác được tích tụ qua lăng kính chủ quan của người viếtvới hình ảnh về Hà Nội Hà Nội là vùng đất được người Việt khai thác từ rấtsớm Vào thời kỳ đồ đá, phần lớn vùng Hà Nội vẫn còn chìm trong nước Chỉ

có khu vực gò Cây Táo ở làng Triều Khúc là nhô lên trên mặt nước biển, tạinơi này người ta đã tìm thấy những dấu vết của con người vào đầu thời kỳ đồ

đá cũ, đặc biệt là những mảnh đá mài và những mảnh công cụ Sau khi nướcbiển rút đi, con người bắt đầu đến sinh sống ở khu vực Phúc Thọ, cái nôi nềnvăn hóa Phùng Nguyên (2000 - 1500 tr.CN) [35; 14] Hà Nội vắt mình qua

những thăng trầm của lịch sử, biến đổi từng ngày, từng giờ, nhưng những gìnổi bật đã tồn tại là nét ký ức được lưu giữ trong quá trình phát triển củanhững người trực tiếp sống, làm việc tại mảnh đất ngàn năm văn vật

Như vậy, vẻ đẹp ngàn năm của Hà Nội xưa là những góc hình của vănhóa, con người, xã hội, kiến trúc xưa cũ được bảo tồn, lưu giữ qua quá trìnhhình thành, phát triển Mỗi hình ảnh của sự vật được tri giác là ký ức khôngthể quên lãng, là dấu ấn của Hà Nội trong quá trình phát triển

Ký ức về vẻ đẹp ngàn năm của Hà Nội được phản ánh trực tiếp thôngqua kiến trúc cổ của Hà Nội Người đọc không khó để nhận diện cơ tầng văn

hóa kiến trúc được các tác giả miêu tả với những nét trân trọng, hoài cổ: “HàNội đã từng có một thẩm mĩ kiến trúc đặc sắc với những ngói nâu tườngtrắng, cửa bức bàn và những chiếc đấu đầu hồi vuông vức chắc khỏe đầy chấttạo hình Đó có lẽ cũng là chuẩn mực thẩm mĩ kiến trúc đầu tiên và duy nhấtmang tính cộng đồng tự giác của đô thị” Hay rộng hơn, người đọc có thể hìnhdung ra một Hà Nội được nhìn từ bốn phía đã được thu gọn vào tầm mắt củatác giả: “Đầu những năm sáu mươi thế kỷ trước, nếu đi từ phía tây mà về HàNội, một cột mốc quan trọng khiến ai cũng phải lựa chọn cho định hướng củamình Đó là hai chiếc ống khói của nhà máy gạch Đại La ở cuối đường CátLinh Một biểu tượng hiền hòa chất phác và kiêu hãnh của nền văn minh gạchmáy đầu thế kỉ trước Nếu từ hướng đông về, hẳn điểm mốc đầu tiên khi gặp

Hà Nội phải là cây cầu Long Biên Nó là điểm cao nhất có thể nhìn thấy khicách Hà Nội vài chục cây số Từ hướng nam nhìn vào thủ đô tương đối bằngphẳng Chỉ có thể phát hiện ra cái két nước ở khu tập thể Kim Liên khi đã đếnrất gần Về từ hướng bắc là hai chiếc cột điện bắc qua sông Hồng mãi trênChèm Vẽ Lúc ấy chưa nối liền với thành phố Vẫn còn là một vùng quê thuầnnông ngô lúa ” [33; 135, 136]

Qua các tác phẩm được khảo sát, có thể nói kiến trúc được nhắc đếnnhiều nhất, gắn liền với ký ức về Hà Nội cổ và xưa là khuôn viên kiến trúc HồGươm Hầu hết các tác giả khi viết về Hà Nội, đều nhắc đến địa danh HồGươm với những góc tiếp cận khác nhau Nguyễn Ngọc Tiến khai thác dựatrên những cứ liệu lịch sử về đền Ngọc Sơn: “Hiện không có tài liệu nào ghichính xác chúa Trịnh Giang xây cung Khánh Thụy trên núi Ngọc năm nào.Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Vĩnh Phúc, cung được xây vào năm 1739 HọTrịnh suy vong, Lê Chiêu Thống đã trả thù bằng cách đốt cung vào năm 1786.Sang thế kỷ XIX, một ngôi chùa được dựng lên trên nền cung Khánh Thụy.Năm 1843 chùa lại đổi thành đền, thờ Văn Xương, Trần Hưng Đạo và Quan

Vũ (một danh tướng thời Thục Hán - Trung Quốc)” [44; 333]

Trong khi đó, họa sĩ Đỗ Phấn tập trung vào kiến trúc của Tháp Rùa vớinhững khám phá đặc biệt: “Tháp Rùa tồn tại bởi lý do thẩm mĩ là chính Vẻđẹp của nó rất khó gọi tên Không phải thứ thẩm mĩ rạch ròi Đông Tây Kim

Cổ của kiến trúc Cũng không phải vì kích thước áp đảo của một tòa cao ốc.Lại càng không phải di tích lịch sử gắn liền với những chiến công hiển háchcủa tiền nhân Đơn giản, nó chỉ như một nét chấm phá tuyệt diệu vào đúng cáinơi cần có trong khung cảnh mênh mang nước hồ Lục Thủy” [33; 221]

Có thể nhận thấy cùng khai thác ký ức vẻ đẹp ngàn năm của Hà Nộixưa nhưng trong sáng tác của các nhà văn được khảo sát có cái nhìn trân trọng

và thể hiện niềm tin gắn bó với thực tại, trong khi đó các nhà văn lớp trướcthường gắn bó với những kỉ niệm vang bóng một thời Giữa mênh mang sóngnước Hồ Gươm, Băng Sơn chọn cho mình góc nhìn mới nhưng không táchdời dòng chảy ký ức Với tác giả, Hồ Gươm là nơi gắn bó với hàng cây trùmbóng xuống mặt nước xanh rêu: “Có thể gọi các loài xanh cây lá quanh HồGươm là một đặc sản Hà Nội chăng? Nó không thể thiếu, nó đã đi vào hồnngười nhiều thế hệ, dù bạn là nhạc sĩ tài hoa, nhà nhiếp ảnh kì tài, hay chỉ làngười bình dị hằng ngày bươn chải…”[41; 59] Hay những người đã xây dựngcho Hà Nội những nét đẹp trong văn hóa ứng xử, tri thức và tính cách Hà Nội:

“Có nơi nào nhiều danh sĩ như Hà Nội? Cao Bá Quát nhà ở phố Đình Ngàng,Phạm Đình Hổ cư ngụ nơi phường Hà Khẩu (Hàng Buồm), cả đến người tungbút gió mưa viết nên bản tuyên ngôn đầu tiên “Nam quốc sơn hà nam đếcư…” là Ngô Tuấn - Lý Thường Kiệt cho đến một Ức Trai hào hùng trong

“Bình ngô đại cáo”, mà chứng tích còn ghi trong câu thơ “góc thành Nam lềumột gian…”[41; 24] Đọc Băng Sơn mô tả, có nhắm mắt cũng hình dung rađược khung cảnh, sự việc và sự vật Có nhiều sự trùng lập trong lối mô tả củaông từ bài viết này qua bài viết khác, chứng tỏ tác giả đã “hiểu” Hà Nội nhưchính lòng bàn tay mình Ông viết về Hà Nội như đóng đinh vào trí nhớ ngườiđọc một cách tinh tế và dạt dào yêu thương Qua đây có thể thấy rõ, ký ức về

vẻ đẹp ngàn năm của Hà Nội trong sáng tác của các tác giả là sự

hoài niệm nhưng không u hoài Ký ức ấy tồn tại trong nếp nghĩ của một thế hệnhưng vận động và tìm ra hướng đi phát triển Ký ức về vẻ đẹp ngàn năm của

Hà Nội trong sáng tác của họ vẫn tạo dựng được sự kết nối với thực tại, sựphát triển gắn liền với nhịp đập của đô thị trẻ Trong cách nhìn của các tác giả,

ký ức về vẻ đẹp ngàn năm của Hà Nội hiện lên đầy rõ nét, mang sự kết nốivới hiện thực Ký ức ấy là cầu nối của Hà Nội cổ xưa với Hà Nội hiện đạiđang vận động và không ngừng phát triển

Vẻ đẹp ngàn năm của Hà Nội xưa còn hiện lên trong ký ức của các tácgiả bằng tiếng leng keng tàu điện: “Chuyến tầu đầu tiên trong ngày bắt đầu từ

5 giờ sáng Từ Mơ lên Bờ Hồ toàn các bà mang rau lên chợ Hàng Bè hayĐồng Xuân Khách đi tầu tuyến vào Hà Đông, đa phần là sinh viên Tổng hợphay Đại học Ngoại ngữ, Kiến trúc Chuyến ra thường là các bà thu mua lông

gà, lông vịt làng Triều Khúc, họ treo thúng mủng ở phía ngoài của toa cuối.Dài ngắn cũng vé đồng 5 xu Khi đến bến, anh bán vé nhanh chóng kéo dâythừng hạ cần tiếp điện để đảo chiều còn lái tầu thì cầm tay lái chữ Z bằngđồng vào quán nước Đầu tay lái hình vuông để tra vào lỗ, khi không chạy thìnhấc ra, mất là ăn mày luôn Đặc biệt là chuông điện Núm dận chuông ngaygần chỗ lái tầu Nếu cần báo hiệu cho người đi trong địa phận đường ray phíatrước, lái tầu dận vào núm đồng là phát ra tiếng leng keng Trước khi chuyểnbánh hoặc đến bến lái tầu cũng dận chuông Leng keng trở thành âm thanhđặc trưng của tầu điện, nó không rắt réo, không khoe mẽ như tầu hỏa, rất chânthành và giản dị Tiếng leng keng khiến lớp người một thời khó quên, trong

bài hát Nhớ về Hà Nội của nhạc sỹ Hoàng Hiệp có câu “

và nhớ tiếng leng keng tầu sớm khuya hướng ra Đống Đa, Cầu Giấy ”” [44;

55, 56] Đó là chuyến tàu chở bao lớp người của một thời quá khứ Giờ đây,nhiều cung đường đã thay đổi, những chuyến tàu đã chỉ còn trong ký ức củabao lớp người nhưng bằng cảm xúc và trí nhớ của mình, Nguyễn Ngọc Tiến

đã giúp người đọc được đứng trên một chuyến tàu điện ký ức luồn lách quanhiều con phố nhỏ của Hà Nội

Ký ức về vẻ đẹp của Hà Nội xưa còn là hương vị Tết truyền thống lenlỏi trong các phố phường, trong mỗi gia đình: “Thật ngạc nhiên là mình ngày

bé cũng đã từng rất mong đến Tết Trước hết là được nghỉ học đi chơi Được

ăn uống tùy ý quá với khẩu phần hàng ngày Có thể còn được mặc quần áomới Và dĩ nhiên trong túi quần lúc nào cũng hãnh diện có hơn thằng bạnmươi quá pháo tép nhàu nát tháo ra từ bánh pháo tiêu chuẩn Tết của gia đình”[33; 27] Không khí Tết của Đỗ Phấn giản dị và chân thực, đó là cái không khíTết truyền thống ngọt ngào len lỏi trong những căn nhà Hà Nội xưa như vẫnhiển hiện trước mắt người nghệ sĩ già: “Chiều hăm sáu Tết, bà nội trải haichiếc nia rộng lên chiếu Lá dong rửa sạch Lạt giang lột mỏng Gạo ngâm, đỗđãi, thịt ướp muối tiêu Cụ dạy con cháu gói bánh chưng Gói xong bắc bếp.Đặt nồi cá kho mía bên cạnh Nổi lửa Bố tôi lên phố Hàng Trống Chơi ởđấy lâu lắm Tối mang về bức tranh “Lí ngư vọng nguyệt” đã bồi trục cuốncẩn thận treo lên bức tường trang trọng nhất trong nhà Cành đào phai thế “bạtphong” cắm trong lọ Hán Khói hương trầm thơm ngát bên mâm ngũ quả đầy

ắp sặc sỡ Lũ trẻ thao thức ngồi chờ nghe tiếng pháo giao thừa Cứ ngỡ đó làhình ảnh vĩnh cửu của một cái Tết phố phường” [33; 50, 51]

Ký ức về vẻ đẹp của Hà Nội xưa cũng là ký ức về những thú vui nhonhỏ của người Hà Thành Có những đoạn, Đỗ Phấn đã khiến độc giả chỉ cầnđọc thôi người ta đã thấy cái vị của cà phê dịu đắng trong miệng: “Dân nghiện

cà phê ít người uống ở quán mậu dịch Họ tìm đến những “Nhân, Nhĩ, Dĩ,Giảng” Những quán cà phê nổi tiếng từ thời Pháp thuộc Mỗi quán một gupha cà phê rất dễ nhận thấy khác biệt Ông Giảng có bí quyết pha cà phê trứngtuyệt vời Ông cựu đầu bếp khách sạn Metropole này không chỉ cho trứng vào

cà phê mà còn cho cả vào bột đậu xanh, ca cao và bia nữa Ông Nhĩ nghe đồn

có cho thêm chút sái thuốc phiện vào cà phê vừa pha Chẳng biết thực hư thếnào Nhưng rất đông khách ” [33; 242] Trong khi đó, Nguyễn Ngọc Tiến lại

để người đọc cảm thấy phảng phất đâu đây cái không gian cổ kính với mùirượu thơm nồng làm say lòng người: “Trước khi Hà Nội có nhà máy bia thì

đàn ông Hà Nội uống rượu Kẻ Mơ, trước nữa uống rượu sen do dân làngThụy Chương, một làng nằm bên Hồ Tây nấu Thế kỷ XVIII và XIX, sỹ phuBắc Hà ăn tết “trùng cửu”, trước Tế này là mùa thu nên hoa cúc nhiều và Kẻ

Mơ đã chế ra thứ rượu cúc thơm nhẹ, uống vào thấy người bay bay, thế nênmới có “Thu ẩm hoàng cúc hoa” Sĩ phu còn dùng rượu này trong những ngàytết Nguyên đán” Sau cái hương rượu ấm nồng ấy là đến những quán bia trongtrung tâm thành phố: “Thập niên 20, từ bến tầu điện Bờ Hồ (bến xe buýt ĐinhTiên Hoàng hiện nay) đến nhà Khai Trí Tiến Đức (hiện tại là 16 Lê Thái Tổ)

có rất nhiều quán giải khát ven hồ Người ta chăng dây thừng quanh các gốccây, kê ít bàn nhỏ và ghế bán nước chanh chai, hoa quả, bánh gai, bánh quế,bánh xu xê, bánh cốm Sau này có quán bán thêm bia chai Hommel” [44; 29,30]

Trong những trang văn của các tác giả được khảo cứu, Hà Nội hiện lênđộc đáo mang những nét đẹp riêng của ký ức về vẻ đẹp ngàn năm Nó có sựthống nhất của nét “sang trọng, quý phái, tinh tế” đã từng là điểm nhấn trongsáng tác của các thế hệ Vũ Bằng, Thạch Lam, Nguyễn Tuân Hà Nội luônđược các nhà văn nhìn dưới góc nhìn văn hóa hết sức chi tiết và kĩ lưỡng HàNội hiện ra như một đô thị có lịch sử lâu đời, giàu có về sản vật, giàu có vềtruyền thống và đặc biệt là giàu có về bản sắc văn hóa mà chúng ta có thể đọc

ra được tinh thần và tâm hồn Hà Nội trong văn học Có chung sự thống nhất

ấy, nhưng đặc điểm nổi bật của Hà Nội trong sáng tác của các tác giả được lựachọn vẫn hiện lên rõ rệt với nhiều chất đời thường bởi không chỉ là Hà Nội

“sang trọng, tinh tế, quý phái” mà còn là “gần gũi, bình dị, tâm tình” Hà Nộitrong sáng tác họ còn bộc lộ rõ những vẻ đẹp ký ức còn hiện hữu trong mộtkhoảng thời gian gần mà chúng ta có thể cảm nhận được qua những góc nhìn

cụ thể Người đọc có thể tri giác nó qua những biểu hiện gần gũi vẫn thườngtrực xuất hiện trên những con phố Hà Nội Đây là nét sáng tạo độc đáo trongsáng tác của các tác giả