The provisions on consequence of avoiding the contract has been separated into a new article in Civil Code of 2015 in accordance with the purpose of upgrading Civil Code of 2015 to be a
Trang 1H U QU C A VI C H Y B H P NG
TS Võ S M nh Khoa Lu t, i h c Ngo i th ng Hà N i
Tóm t t
Abtract
There are the fundamental and comprehensive amendmend and supplement of Civil Code of 2015
in comparision with Civil Code of 2005 The provisions on consequence of avoiding the contract has been separated into a new article in Civil Code of 2015 in accordance with the purpose of upgrading Civil Code of 2015 to be a general law regulating the civil relations After defining the consequence of the contract avoidance, this paper addresses some particular consequences of contract avoidance such as effectiveness of the contract, the obligation of restitution and the consequences in related to personal rights
Keywords: Avoidance of the contract, Legal consequence, effect
t v n
Ngày 24/11/2015, B lu t Dân s đã đ c thông qua t i k h p th 10 Qu c h i n c C ng hòa
Xã h i Ch ngh a Vi t Nam khóa XIII và có hi u l c thi hành k t ngày 01 tháng 01 n m 2017 So
v i B lu t Dân s n m 2005, B lu t Dân s n m 2015 có r t nhi u đi m m i – nh ng s a đ i,
b sung c b n và toàn di n n i dung c a B lu t Dân s n m 2005 Vi c s a đ i, b sung l n này là nh m xây d ng B lu t Dân s th c s tr thành lu t chung c a h th ng pháp lu t đi u
ch nh các quan h xa hôi đ c hình thành trên nguyên t c t do, t nguy n, bình đ ng và t ch u trách nhi m gi a các bên tham gia; ghi nh n và b o v t t h n các quy n c a cá nhân, pháp nhân trong giao l u dân s ; góp ph n hoàn thi n th ch kinh t th tr ng đ nh h ng xã h i ch ngh a,
n đ nh môi tr ng pháp lý cho s phát tri n kinh t - xã h i sau khi Hi n pháp n m 2013 đ c ban hành.1
V b c c, B lu t Dân s n m 2005 có 7 ph n v i 777 i u còn B lu t Dân s n m 2015 ch còn 6 ph n, 689 i u V n i dung, có th nói không có n i dung nào c a B lu t Dân s n m
2005 không có s ch nh s a, b sung M t trong nh ng đi m m i quan tr ng c a B lu t Dân s
1 T trình s 390/TTr-CP ngày 12/10/2014 c a Chính ph v d án B lu t Dân s (s a đ i)
B lu t Dân s n m 2015 đã có nh ng s a đ i, b sung m t cách c b n và toàn di n B
lu t Dân s n m 2005 Quy đ nh v h u qu c a vi c h y b h p đ ng đã đ c tách riêng thành m t đi u kho n riêng bi t và s a đ i, b sung cho phù h p v i m c tiêu xây d ng
B lu t Dân s th c s tr thành lu t chung c a h th ng pháp lu t đi u ch nh các quan
h dân s Sau khi đ nh ngh a v h u qu c a h y b h p đ ng, bài vi t đ c p đ n m t
s h u qu h y b h p đ ng c th nh hi u l c c a h p đ ng, ngh a v hoàn tr và h u
qu liên quan đ n quy n nhân thân.
T khóa: H y b h p đ ng, H u qu pháp lý
Trang 2n m 2005 so v i B lu t Dân s n m 2015 là quy đ nh v h u qu c a vi c h y b h p đ ng Trên
c s h th ng hóa pháp lu t Vi t Nam đi u ch nh h u qu c a vi c h y b h p đ ng, bài vi t
d i đây đ c p mang tính g i m m t s v n đ liên quan đ n quy đ nh m i v h u qu c a vi c
h y b h p đ ng c a B lu t Dân s n m 2015
i u ch nh h u qu c a vi c h y b h p ng trong Pháp lu t Vi t Nam
Khi h p đ ng đ c thi t l p h p pháp thì có hi u l c nh pháp lu t đ i v i các bên k t th i
đi m giao k t, các bên ph i tuân th h p đ ng mà không đ c t ý s a đ i ho c h y b h p
đ ng Tuy nhiên, quá trình th c hi n h p đ ng luôn ti m n nh ng nguyên nhân ch quan và khách quan khi n cho các ngh a v h p đ ng không đ c th c hi n ho c th c hi n không đúng, đ y đ
nh cam k t Khi đó, đ b o v quy n và l i ích h p pháp cho các bên trong quan h , pháp lu t trao cho h quy n đ c tuyên b h y b h p đ ng
H p đ ng b h y b là h p đ ng đã đ c giao k t nh ng b coi là không còn hi u l c th c hi n
n a.2 Nói cách khác, s h y b h p đ ng ch là m t th th c b i th ng b ng hi n v t các thi t
h i gây ra b i không thi hành ngh a v 3 H y b h p đ ng là tri t tiêu quá kh c ng nh t ng lai
c a h p đ ng đã đ c giao k t h p pháp và lý do tri t tiêu h p đ ng đây không t n t i vào th i
đi m giao k t mà vào th i đi m th c hi n h p đ ng”.4
Pháp lu t th c đ nh c a các qu c gia trên th gi i5, trong đó có Vi t Nam6c ng nh m t s v n
b n qu c t nh Công c Viên n m 1980 c a Liên h p qu c v h p đ ng mua bán hàng hóa
qu c t (ti ng Anh là United Nations Convention on Contract for International Sale of Goods – CISG)7, Nh ng nguyên t c h p đ ng th ng m i qu c t (ti ng Anh là Principles of International Commercial Contract -PICC)8 hay Nh ng nguyên t c pháp lu t h p đ ng Châu Âu (ti ng Anh là Principle of European Contract Law – PECL)9 đ u không quy đ nh h y b h p đ ng là gì mà thay vào đó quy đ nh đi u ki n, c n c h y b h p đ ng; trình t , th t c h y b h p đ ng và đáng chú ý là quy đ nh v h u qu c a vi c h y b h p đ ng
“H u qu ”10, hi u theo ngh a thông th ng, là k t qu không hay v sau.11 H u qu c a vi c h y
b h p đ ng là nh ng k t qu không hay mà m t bên ho c các bên tham gia h p đ ng ph i gánh
ch u khi h p đ ng b h y b H p đ ng b h y b có th d n đ n nhi u h u qu khác nhau, trong
2 Tr ng i h c Lu t Hà N i, T đi n Gi i thích t ng lu t h c, Nxb CAND, tr.68
3 Nguy n M nh Bách, Pháp lu t v h p đ ng, Nxb Chính tr Qu c gia, 1995, tr.55
4 V n i, Lu t H p đ ng: b n án và bình lu n b n án (t p 2), Nxb Chính tr Qu c gia, 2013, tr.556
5 i u 1183 B lu t dân s c a Pháp quy đ nh “ i u ki n h y b là đi u ki n mà khi x y ra thì ngh a v b h y b và các bên ph i khôi ph c l i tình tr ng ban đ u nh ch a t ng có cam k t i u ki n h y b không có hi u l c hoãn
l i vi c th c hi n ngh a v , mà ch bu c ng i có quy n ph i hoàn tr nh ng gì đã nh n trong tr ng h p s ki n quy đ nh trong đi u x y ra”
6 i u 423, 424, 425, 426 B lu t dân s n m 2015
7 Công c Viên quy đ nh riêng bi t đi u ki n tuyên b h y h p đ ng đ i v i ng i bán và ng i mua Quy n tuyên
b h y h p đ ng c a ng i bán theo Công c Viên đ c quy đ nh t i i u 49 (ng i bán có quy n yêu c u tuyên
b h y h p đ ng khi…), c a ng i mua đ c quy đ nh t i i u 64 (ng i mua có quy n yêu c u tuyên b h y h p
đ ng khi…) Vi t Nam đã gia nh p Công c Viên và Công c này chính th c có hi u l c đ i v i Vi t Nam k t ngày 1/1/2017
8 i u 7.3.1 PICC
9 i u 9:305 đ n i u 9:309 PECL
10 Trong ti ng Anh, t “effect” th ng đ c s d ng đ ch h u qu pháp lý c a vi c h y b h p đ ng
11 Vi n ngôn ng h c, T đi n ti ng Vi t, Nxb à N ng, 2006, tr.431
Trang 3đó đáng chú ý, có ý ngh a quan tr ng và t t y u đ i v i các bên là h u qu pháp lý N u h p đ ng
là kh i đ u c a s h y b thì h y b h p đ ng là kh i đ u c a h u qu pháp lý c a vi c h y b
h p đ ng H p đ ng b h y b s d n đ n nh ng tác đ ng nh t đ nh đ n quy n và ngh a v c a các bên tham gia h p đ ng Chính vì th , đ b o v quy n l i cho các bên khi h p đ ng b h y
b , pháp lu t c n có quy đ nh v h u qu c a vi c h y b h p đ ng
Quy đ nh v h u qu pháp lý c a vi c h y b h p đ ng trong pháp lu t th c đ nh c a Vi t Nam,
có th nói, l n đ u tiên đ c ghi nh n t i kho n d i u 15 Ngh đ nh s 54-CP ngày 10/3/1975 c a
H i đ ng Chính ph ban hành i u l v ch đ h p đ ng kinh t , theo đó “khi có s đi u ch nh,
hu b h p đ ng kinh t , các bên ký k t ph i cùng nhau bàn b c đ k p th i gi i quy t nh ng h u
qu do vi c đi u ch nh hay hu b y gây ra”
Pháp l nh đ u tiên đi u ch nh h p đ ng dân s đ c ban hành vào n m 1991 đã quy đ nh rõ ràng
h n v h u qu c a vi c h y b h p đ ng dân s i u 28 Pháp l nh H p đ ng Dân s n m
1991 quy đ nh “khi h p đ ng b h y b thì các bên ph i hoàn tr cho nhau tài s n đã nh n N u không hoàn tr đ c b ng hi n v t, thì hoàn tr b ng ti n Bên b thi t h i có quy n yêu c u bên kia b i th ng thi t h i” Tuy nhiên, v i quan đi m có s tách bi t gi a h p đ ng dân s và h p
đ ng kinh t , pháp lu t Vi t Nam ti p t c ghi nh n quy đ nh v h u qu pháp lý c a vi c h y b
h p đ ng kinh t t i i u 19 Ngh đ nh s 17-H BT ngày 16/1/1990 c a H i đ ng B tr ng quy
đ nh chi ti t thi hành Pháp l nh h p đ ng kinh t :
i u 19 quy đ nh: “…H u qu pháp lý do thay đ i, hu b , đình ch th c hi n h p đ ng kinh t bao
g m:
- Phí t n đã th c hi n công vi c c a h p đ ng kinh t mà bên th c hi n không thu h i l i đ c (bao g m c phí t n v n chuy n, b o qu n);
- Phí t n v nguyên v t li u chu n b cho vi c th c hi n công vi c c a h p đ ng kinh t sau khi
t n d ng, thanh lý ch a bù đ p đ giá tr ban đ u c a nó;
- Ti n ph t h p đ ng và ti n b i th ng thi t h i đã ph i tr do thay đ i, hu b ho c đình ch
th c hi n h p đ ng kinh t ”
Kh c ph c nh ng b t c p, h n ch c a Pháp l nh H p đ ng Dân s và Pháp l nh H p đ ng Kinh
t , B lu t Dân s n m 1995 và Lu t Th ng m i n m 1997 đã ra đ i Hai đ o lu t này c ng có quy đ nh riêng bi t nhau v h u qu c a vi c h y h p đ ng dân s và h p đ ng th ng m i
i u 429 B lu t Dân s n m 1995 quy đ nh:
“3 Khi h p đ ng b hu b , thì h p đ ng không có hi u l c t th i đi m giao k t và các bên ph i hoàn tr cho nhau tài s n đã nh n; n u không hoàn tr đ c b ng hi n v t, thì ph i tr b ng ti n
4 Bên có l i trong vi c h p đ ng b hu b ph i b i th ng thi t h i”
i u 237 Lu t Th ng m i n m 1997 quy đ nh:
“1 Sau khi hu h p đ ng, các bên không ph i ti p t c th c hi n các ngh a v đã tho thu n trong
h p đ ng
Trang 42 M i bên có quy n đòi l i l i ích do vi c đã th c hi n ph n ngh a v tho thu n trong h p đ ng;
n u các bên đ u có ngh a v b i hoàn thì ngh a v c a h ph i đ c th c hi n đ ng th i
3 Bên b thi t h i có quy n đòi bên kia b i th ng”
Sau kho ng 10 n m thi hành, B lu t Dân s n m 1995 c ng nh Lu t Th ng m i n m 1997 đã
b c l nh ng b t c p, h n ch đ c bi t là nhi u quy đ nh không còn phù h p trong b i c nh Vi t Nam đang h i nh p kinh t qu c t ngày càng sâu r ng (Vi t Nam tích c c đàm phán, chu n b tham gia T ch c Th ng m i th gi i sau nhi u n m làm quan sát viên), tr c yêu c u, đòi h i
c a s hài hòa hóa pháp lu t Vi t Nam v i pháp lu t qu c t B lu t Dân s n m 2005 và Lu t
Th ng m i n m 2005 đ c ban hành v i nhi u đi m m i, ti n b h n so v i B lu t Dân s
n m 1995, Lu t Th ng m i n m 1997 Tuy nhiên, ti c r ng quy đ nh v h u qu c a vi c h y b
h p đ ng, v c b n, không có thay đ i so v i quy đ nh tr c đó và v n theo h ng chia h p
đ ng dân s và h p đ ng th ng m i đi u ch nh b i hai đ o lu t riêng r B lu t Dân s n m
2005 gi nguyên quy đ nh v h u qu c a vi c h y b h p đ ng nh đã quy đ nh trong B lu t Dân s n m 199512 Lu t Th ng m i n m 2005 c ng có m t s s a đ i, b sung quy đ nh v
h u qu c a vi c h y b h p đ ng th ng m i so v i Lu t Th ng m i n m 1997
i u 314 Lu t Th ng m i n m 2005 quy đ nh:
“1 Tr tr ng h p quy đ nh t i i u 313 c a Lu t này 13 , sau khi hu b h p đ ng, h p đ ng không có hi u l c t th i đi m giao k t, các bên không ph i ti p t c th c hi n các ngh a v đã tho thu n trong h p đ ng, tr th a thu n v các quy n và ngh a v sau khi hu b h p đ ng và v
gi i quy t tranh ch p
Các bên có quy n đòi l i l i ích do vi c đã th c hi n ph n ngh a v c a mình theo h p đ ng; n u các bên đ u có ngh a v hoàn tr thì ngh a v c a h ph i đ c th c hi n đ ng th i; tr ng h p không th hoàn tr b ng chính l i ích đã nh n thì bên có ngh a v ph i hoàn tr b ng ti n Bên b vi ph m có quy n yêu c u b i th ng thi t h i theo quy đ nh c a Lu t này.”
Ti p t c chu k 10 n m, m c tiêu s a đ i, b sung B lu t Dân s n m 2005 là nh m xây d ng
B lu t Dân s th c s tr thành lu t chung c a h th ng pháp lu t đi u ch nh các quan h xa hôi
đ c hình thành trên nguyên t c t do, t nguy n, bình đ ng và t ch u trách nhi m gi a các bên tham gia; ghi nh n và b o v t t h n các quy n c a cá nhân, pháp nhân trong giao l u dân s ; góp ph n hoàn thi n th ch kinh t th tr ng đ nh h ng xã h i ch ngh a, n đ nh môi tr ng pháp lý cho s phát tri n kinh t - xã h i sau khi Hi n pháp n m 2013 đ c ban hành B lu t Dân
s n m 2015 đ c thông qua ngày 24/11/2015 t i k h p th 10 Qu c h i n c C ng hòa Xã h i
Ch ngh a Vi t Nam khóa XIII và có hi u l c thi hành k t ngày 01/01/2017 v i nh ng s a đ i
c b n quy đ nh v h u qu c a vi c h y b h p đ ng trong B lu t Dân s n m 2005
M t s i m m i trong quy nh v h u qu c a vi c h y b h p ng theo B lu t Dân s
n m 2015
12 Kho n 3, 4 i u 425 B lu t dân s n m 2005 quy đ nh: “3 Khi h p đ ng b h y b thì h p đ ng không có hi u
l c t th i đi m giao k t và các bên ph i hoàn tr cho nhau tài s n đã nh n; n u không hoàn tr đ c b ng hi n
v t thì ph i tr b ng ti n.4 Bên có l i trong vi c h p đ ng b h y b ph i b i th ng thi t h i”
13
Ph n in đ m, nghiêng th hi n s thay đ i so v i Lu t th ng m i n m 1997.
Trang 5V i tinh th n “b sung đ phù h p th c ti n h p đ ng; công b ng, h p lý v i các bên, tránh vi c
l m d ng h y b h p đ ng đ bên không thi n chí tr c l i; th ng nh t trong áp d ng pháp lu t;
đ ng b v i pháp lu t có liên quan; phù h p v i thông l qu c t ”14, quy đ nh v h u qu c a vi c
h y b h p đ ng theo B lu t Dân s n m 2015 đã có nh ng thay đ i đáng k so v i B lu t Dân
s n m 2005.15 So v i quy đ nh v h u qu c a vi c h y b h p đ ng trong B lu t Dân s n m
200516, B lu t Dân s n m 2015 có m t s đi m m i c b n sau:
V v trí c a quy đ nh
B lu t Dân s n m 2015 đã tách quy đ nh v h u qu c a vi c h y b h p đ ng thành 1 đi u kho n riêng bi t ( i u 427) thay vì đ t quy đ nh này trong cùng đi u kho n v h y b h p đ ng
nh B lu t Dân s n m 2005 i u này, theo đánh giá c a tác gi , (1) th hi n các nhà so n th o
14B n so sánh B lu t dân s n m 2005 và B lu t dân s (s a đ i) trình Qu c h i khóa 13 t i k h p th 8.
15B n so sánh B lu t dân s n m 2005 và B lu t dân s (s a đ i) trình Qu c h i khóa 13 t i k h p th 8.
16 i u 450 D th o B lu t dân s (s a đ i) trình Qu c h i khóa 13 t i k h p th 8 quy đ nh: “(1) Khi h p đ ng
b hu b thì các bên tham gia đ c mi n tr kh i các ngh a v trong h p đ ng, tr ngh a v b i th ng thi t h i (2) Khi h p đ ng b hu b thì h p đ ng không có hi u l c t th i đi m giao k t và các bên ph i hoàn tr cho nhau tài s n đã nh n; n u không hoàn tr đ c thì h p đ ng ch m d t t i th i đi m bên kia nh n đ c thông báo ch m
d t, các bên không ph i ti p t c th c hi n ngh a v Bên đã th c hi n ngh a v có quy n yêu c u bên kia thanh toán
N u không hoàn tr đ c ngh a v b ng hi n v t thì ph i tr b ng ti n Khi c hai bên đ u có ngh a v hoàn tr thì các ngh a v này ph i đ c th c hi n trong cùng m t th i đi m, tr tr ng h p pháp lu t có quy đ nh khác (3) Bên tham gia h p đ ng có ngh a v hoàn tr l i ti n do h p đ ng b hu ph i hoàn tr thêm l i nhu n c a s ti n đó tính
t ngày bên đó nh n đ c ti n Tr ng h p ph i hoàn tr l i v t đã nh n thì ph i hoàn tr l i c nh ng ngu n l i phát sinh t v t đó (4) Vi c hu b h p đ ng không đ c gây nh h ng đ n l i ích c a ng i th ba” i u 444
D th o B lu t dân s (s a đ i) trình Qu c h i khóa 13 t i K h p th 9 quy đ nh: “(1) H p đ ng b h y b không
có hi u l c t th i đi m giao k t, các bên tham gia đ c mi n tr các ngh a v trong h p đ ng, tr ngh a v ph t vi
ph m, b i th ng thi t h i, n u có (2) Các bên ph i hoàn tr cho nhau nh ng gì đã nh n, hoa l i, l i t c phát sinh
t vi c th c hi n h p đ ng sau khi tr đi các chi phí h p lý trong th c hi n h p đ ng và chi phí làm phát sinh, b o
qu n ho c phát tri n tài s n, hoa l i, l i t c Vi c hoàn tr đ c th c hi n b ng hi n v t Tr ng h p không hoàn
tr đ c b ng hi n v t thì đ c tr giá thành ti n đ hoàn tr Tr ng h p bên có ngh a v hoàn tr ti n, ch m th c
hi n ngh a v tr ti n thì ph i tr lãi theo quy đ nh t i i u 372 c a B lu t này đ i v i s ti n ch m tr t ng ng
v i th i gian ch m tr t i th i đi m bên có quy n nh n đ c ti n Tr ng h p các bên cùng có ngh a v hoàn tr thì
vi c hoàn tr ph i đ c th c hi n trong cùng m t th i đi m, tr tr ng h p các bên có th a thu n ho c pháp lu t
có quy đ nh khác (3) Bên b thi t h i do hành vi vi ph m ngh a v c a bên kia đ c b i th ng (4) Vi c gi i quy t
h u qu c a vi c h y b h p đ ng liên quan đ n các quy n nhân thân do lu t có liên quan quy đ nh (5) Tr ng h p
h y b h p đ ng mà gây thi t h i cho ng i th ba thì ng i th ba có quy n yêu c u bên vi ph m b i th ng thi t
h i, tr tr ng h p các bên có th a thu n ho c lu t có quy đ nh khác” i u 426 D th o B lu t dân s (s a đ i) trình Qu c h i khóa 13 t i K h p th 10 quy đ nh “(1) Khi h p đ ng b h y b thì không có hi u l c t th i đi m giao k t, các bên không ph i th c hi n ngh a v đã giao k t, tr th a thu n v ph t vi ph m, b i th ng thi t h i và
th a thu n v gi i quy t tranh ch p (2) Các bên ph i hoàn tr cho nhau nh ng gì đã nh n sau khi tr đi các chi phí
h p lý trong vi c th c hi n h p đ ng và chi phí b o qu n, phát tri n tài s n Vi c hoàn tr đ c th c hi n b ng hi n
v t Tr ng h p không hoàn tr đ c b ng hi n v t thì đ c tr giá thành ti n đ hoàn tr Tr ng h p các bên cùng có ngh a v hoàn tr thì vi c hoàn tr ph i đ c th c hi n cùng m t th i đi m, tr tr ng h p các bên có th a thu n ho c pháp lu t có quy đ nh khác (3) Bên b thi t h i do hành vi vi ph m ngh a v c a bên kia đ c b i th ng (4) Vi c gi i quy t h u qu c a vi c h y b h p đ ng d ch v liên quan đ n các quy n nhân thân do B lu t này và
lu t có liên quan quy đ nh (5) Tr ng h p vi c h y b h p đ ng không có c n c quy đ nh t i các đi u 422, 423,
424 và 425 c a B lu t này thì bên h y b h p đ ng đ c xác đ nh là bên vi ph m ngh a v và ph i th c hi n trách nhi m dân s theo quy đ nh c a B lu t này, lu t có liên quan do không th c hi n đúng ngh a v ”
Trang 6B lu t Dân s n m 2015 đã có s đánh giá t m quan tr ng c a vi c gi i quy t h u qu khi h p
đ ng b h y b và (2) t o đi u ki n thu n l i cho các c quan áp d ng pháp lu t khi xem xét, gi i quy t h u qu c a vi c h y b h p đ ng
Nghiên c u so sánh cho th y, vi c tách quy đ nh này thành đi u kho n riêng c ng là cách th c mà pháp lu t c a m t s qu c gia s d ng nh B lu t Dân s c a Hà Lan ( i u 6:271 đ n i u 6:278)17, B lu n Dân s c a C ng Hòa Séc ( i u 2004, 2005),18 B lu t Dân s c a Philippines (Ch ng 6)19, B lu t Dân s c a Nh t B n ( i u 545)20, B lu t Dân s c a Liên Bang Nga ( i u 453)21 … M t s v n b n qu c t c ng x lý quy đ nh v h u qu c a vi c h y b h p đ ng theo
h ng tách riêng thành m t ho c m t s đi u lu t, ví d : i u 7.3.5 và i u 7.3.6 PICC, i u 9:305 đ n i u 9:309 PECL, i u 81 đ n i u 84 Công c Viên
Tuy nhiên, xét trong toàn h th ng pháp lu t Vi t Nam thì t n t i hai quy đ nh v h u qu c a vi c
h y b h p đ ng, m t quy đ nh trong B lu t Dân s n m 2015 và m t quy đ nh trong Lu t Th ng
m i n m 2005, c th :
B lu t Dân s n m 2015
( i u 427) Lu t Th ( i u 314) ng m i n m 2005
1 Khi h p đ ng b h y b thì h p đ ng không
có hi u l c t th i đi m giao k t, các bên không
ph i th c hi n ngh a v đã th a thu n, tr th a
thu n v ph t vi ph m, b i th ng thi t h i và
th a thu n v gi i quy t tranh ch p
2 Các bên ph i hoàn tr cho nhau nh ng gì đã
nh n sau khi tr chi phí h p lý trong th c hi n
h p đ ng và chi phí b o qu n, phát tri n tài
s n
Vi c hoàn tr đ c th c hi n b ng hi n v t
Tr ng h p không hoàn tr đ c b ng hi n
v t thì đ c tr giá thành ti n đ hoàn tr
Tr ng h p các bên cùng có ngh a v hoàn tr
thì vi c hoàn tr ph i đ c th c hi n cùng m t
th i đi m, tr tr ng h p có th a thu n khác
ho c pháp lu t có quy đ nh khác
3 Bên b thi t h i do hành vi vi ph m ngh a v
c a bên kia đ c b i th ng
1 … sau khi hu b h p đ ng, h p đ ng không có hi u l c t th i đi m giao k t, các bên không ph i ti p t c th c hi n các ngh a v đã tho thu n trong h p đ ng, tr th a thu n v các quy n và ngh a v sau khi hu b h p đ ng
và v gi i quy t tranh ch p
2 Các bên có quy n đòi l i l i ích do vi c đã
th c hi n ph n ngh a v c a mình theo h p
đ ng; n u các bên đ u có ngh a v hoàn tr thì ngh a v c a h ph i đ c th c hi n đ ng th i;
tr ng h p không th hoàn tr b ng chính l i ích đã nh n thì bên có ngh a v ph i hoàn tr
b ng ti n
3 Bên b vi ph m có quy n yêu c u b i th ng thi t h i theo quy đ nh c a Lu t này
17 Xem chi ti t t i http://www.dutchcivillaw.com/civilcodebook066.htm , truy c p ngày 2/6/2016
18 Xem chi ti t t i ( http://www.leginfo.ca.gov/.html/civ_table_of_contents.html ), truy c p ngày 2/6/2016
19 Xem chi ti t t i http://www.chanrobles.com/civilcodeofthephilippinesfulltext.html , truy c p ngày 2/6/2016
20 Xem chi ti t
t i http://www.japaneselawtranslation.go.jp/law/detail/?yo=%E6%B0%91%E6%B3%95&ft=2&ky=&page=3&re=02 , truy c p ngày 2/6/2016
21 Xem chi ti t t i http://www.russian-civil-code.com/ , truy c p ngày 2/6/2016
Trang 74 Vi c gi i quy t h u qu c a vi c h y b h p
đ ng liên quan đ n quy n nhân thân do B lu t
này và lu t khác có liên quan quy đ nh
5 Tr ng h p vi c h y b h p đ ng không có
c n c quy đ nh t i các đi u 423, 424, 425 và
426 c a B lu t này thì bên h y b h p đ ng
đ c xác đ nh là bên vi ph m ngh a v và ph i
th c hi n trách nhi m dân s do không th c
hi n đúng ngh a v theo quy đ nh c a B lu t
này, lu t khác có liên quan
Kho n 3 i u 3 Lu t Th ng m i n m 2005 quy đ nh “ho t đ ng th ng m i không đ c quy đ nh trong Lu t Th ng m i và trong các lu t khác thì áp d ng quy đ nh c a B lu t Dân s ” và “B
lu t Dân s là lu t chung đi u ch nh các quan h dân s ”22, theo đó quan h dân s là quan h
đ c hình thành trên c s bình đ ng, t do ý chí, đ c l p v tài s n và t ch u trách nhi m23
Nh v y, v i nh ng quy đ nh c a B lu t Dân s có ph m vi đi u ch nh r ng h n quy đ nh v h u
qu c a vi c h y b h p đ ng trong Lu t Th ng m i, thi t ngh , s không tr ng i Tuy nhiên, ngoài th a thu n v gi i quy t tranh ch p sau khi h p đ ng b h y b , quy đ nh các bên v n ph i
th c hi n các th a thu n v quy n và ngh a v sau khi h y b h p đ ng đang “r ng h n” quy đ nh
c a B lu t Dân s n m 2015 b i B lu t Dân s này ch gi i h n ph m vi các bên ph i th c hi n
là th a thu n v “ph t vi ph m, b i th ng thi t h i” S không t ng thích c a Lu t Th ng m i
n m 2005 v i B lu t Dân s n m 2015 c n s m đ c lo i b đ đ m b o tính ch t lu t chung
c a B lu t Dân s
Ngoài ra, quy đ nh v vi ph m h p đ ng trong Lu t Th ng m i n m 2005 c ng không có s t ng thích v i B lu t Dân s n m 2015 Kho n 12 i u 3 Lu t Th ng m i n m 2005 quy đ nh “vi ph m
h p đ ng là vi c m t bên không th c hi n, th c hi n không đ y đ ho c th c hi n không đúng ngh a
v theo th a thu n gi a các bên ho c theo quy đ nh c a lu t này” Trong khi đó, B lu t Dân s n m
2015 quy đ nh “vi ph m ngh a v là vi c bên có ngh a v không th c hi n ngh a v đúng th i h n, th c
hi n không đ y đ ngh a v ho c th c hi n không đúng n i dung c a ngh a v ” Nh v y, khi m t bên
h y b h p đ ng không có c n c quy đ nh t i i u 312 Lu t Th ng m i n m 2005thì đ c xác đ nh
là vi ph m ngh a v hay vi ph m h p đ ng? i u này d d n t i vi c áp d ng không th ng nh t khi
ho t đ ng th ng m i v n thu c ph m vi đi u ch nh c a Lu t Th ng m i và Lu t Th ng m i có quy đ nh nh ng l i áp d ng quy đ nh c a B lu t Dân s n m 2015
V m t s h u qu c th c a vi c h y b h p đ ng
B lu t Dân s n m 2015 chia h u qu c a vi c h y h p đ ng thành 2 d ng h u qu t ng ng
v i vi c h y b h p đ ng có c n c hay không có c n c
H u qu c a vi c h y b h p đ ng không có c n c
M t bên có quy n h y b h p đ ng khi (1) bên kia vi ph m h p đ ng là đi u ki n h y b mà các bên đã th a thu n; (2) bên kia vi ph m nghiêm tr ng ngh a v h p đ ng; (3) không th c hi n đúng
22 Kho n 1 i u 4 B lu t d n s n m 2015
23 i u 1 B lu t dân s n m 2015
Trang 8ngh a v mà bên có quy n yêu c u th c hi n ngh a v trong m t th i h n h p lý; (4) m t bên không th th c hi n đ c m t ph n ho c toàn b ngh a v c a mình làm cho m c đích c a bên
có quy n không th đ t đ c; (5) m t bên làm m t, làm h hòng tài s n là đ i t ng c a h p
đ ng mà không th hoàn tr , đ n bù b ng tài s n khác ho c không th s a ch a, thay th b ng tài s n cùng lo i.24 Tuy nhiên, n u m t trong các bên tuyên b h y b h p đ ng mà không d a vào các quy đ nh đó thì xem nh là vi ph m ngh a v và ph i th c hi n trách nhi m dân s do không th c hi n đúng ngh a v theo quy đ nh c a B lu t Dân s và lu t khác có liên quan25 Có
th hi u đ c r ng, xu t phát t ý ni m h p đ ng đ c t o l p không ph i đ b h y b , nhà làm
lu t mu n d phòng đ ng n ch n nh ng tr ng h p h y b h p đ ng m t cách tùy ti n và khi
đó h u qu c a vi c h y b h p đ ng sai trái mà bên b h y b ph i gánh ch u có th r t đáng k ,
nh h ng đ n l i ích c a bên b h y b h p đ ng
Tuy nhiên, quy đ nh “Tr ng h p vi c h y b h p đ ng không có c n c ” t i kho n 5 i u 427
B lu t Dân s n m 2015 ch a th c s thuy t ph c và d phát sinh b t c p trong th c thi b i l trong tr ng h p m t bên có đ c n c đ tuyên b h y b h p đ ng nh ng không đ m b o quy
đ nh “thông báo ngay cho bên kia v vi c h y b ” thì li u có th xem là h y b không có c n c
hay không? Trong khi đó, thông báo v vi c h y b h p đ ng đ i v i bên kia ch đ n gi n là trình
t , th t c c a vi c th c hi n quy n h y b h p đ ng c a m t bên khi hành vi c a bên kia th a mãn yêu c u lu t đ nh Vì v y, ng i vi t cho r ng, kho n 5 i u 427 nên s a c m t “không có
c n c ” thành “không đúng”
H u qu c a vi c h y b h p đ ng có c n c
Khi vi c h y b h p đ ng có giá tr pháp lý, t c là th a mãn các đi u ki n, yêu c u lu t đ nh thì làm phát sinh h u qu pháp lý đ i v i các bên, c th :
Th nh t, h p đ ng không có hi u l c k t th i đi m giao k t
H p đ ng không có hi u l c k t th i đi m giao k t chính là h u qu tr c h t khi h p đ ng b
h y b , t c là h y b h p đ ng có giá tr h i t H u qu này c a h p đ ng b h y b c ng t ng
t h u qu h p đ ng vô hi u Khi đó, B lu t Dân s n m 2005 quy đ nh các bên không ph i th c
hi n ngh a v h p đ ng đã th a thu n trong h p đ ng b h y b Tuy nhiên, n u ch v i h u qu
nh v y thì không đ m b o s cân b ng c a các bên sau h p đ ng Không nh ng th , s t n t i
c a quy đ nh nh v y còn không đ m b o s t ng thích v i quy đ nh v h u qu c a vi c h y
b h p đ ng c a Lu t Th ng m i n m 200526 Kh c ph c h n ch này và c ng là m t trong
nh ng đi m sáng c a B lu t Dân s n m 2015 khi quy đ nh lo i tr m t s ngh a v v n ph i
24 i u 423, 424, 425, 426 B lu t dân s n m 2015
25 Kho n 5 i u 427 B lu t dân s n m 2015 quy đ nh: “Tr ng h p vi c h y b h p đ ng không có c n c quy
đ nh t i các đi u 423, 424, 425, 426 c a B lu t này thì bên h y b h p đ ng đ c xác đ nh là bên vi ph m ngh a
v và ph i th c hi n trách nhi m dân s do không th c hi n đúng ngh a v theo quy đ nh c a B lu t này, lu t khác có liên quan”
26
Kho n 1 i u 314 quy đ nh “Tr tr ng h p quy đ nh t i i u 313 c a Lu t này, sau khi hu b h p đ ng, h p
đ ng không có hi u l c t th i đi m giao k t, các bên không ph i ti p t c th c hi n các ngh a v đã tho thu n trong
h p đ ng, tr th a thu n v các quy n và ngh a v sau khi hu b h p đ ng và v gi i quy t tranh ch p”
Trang 9th c hi n nh ngh a v phát sinh t th a thu n v ph t vi ph m, b i th ng thi t h i và th a thu n
v gi i quy t tranh ch p
Quy đ nh nói trên c a B lu t Dân s n m 2015 là m t trong nh ng đi m m i, ti n b h n so v i
B lu t Dân s n m 2005, nh ng so sánh v i pháp lu t m t s qu c gia hay m t s v n b n qu c
t cho th y ph m vi th a thu n còn hi u l c nh là h qu c a vi c h p đ ng b h y b quy đ nh
t i kho n 1 i u 427 mang tính “đóng”, thi u s linh ho t, ch a có gi i pháp khi h p đ ng b h y
b đ i v i bên th ba
Ch ng h n, i u 6:721 B lu t Dân s Hà Lan quy đ nh “h y b h p đ ng mi n tr các bên kh i ngh a v h p đ ng C s pháp lý cho vi c th c hi n ngh a v v n còn hi u l c cho đ n khi ngh a
v đã đ c th c hi n nh ng các bên có ngh a v h y b nh ng gì đã nh n b i hi u l c c a h p
đ ng b h y b 27 Hay h y h p đ ng “không nh h ng đ n quy n c a bên th ba có thi n chí”…
N u n có b o đ m thì kho n n đó không rút kh i h p đ ng ho c vi c b o đ m”28, “ch m d t
quy n và ngh a v h p đ ng không nh h ng t i giá tr c a các đi u kho n liên quan đ n thanh quy t t oán”29 Các d th o B lu t Dân s (s a đ i) tr c t i K h p th 8, 9 c ng t n t i quy đ nh
t ng t nh ng ti c r ng nh ng quy đ nh đó đã không đ c thông qua trong B lu t Dân s n m
2015.30
Công c Viên n m bên c nh quy đ nh vi c h y h p đ ng gi i phóng các bên kh i th c hi n ngh a
v h p đ ng tr ngh a v b i th ng thi t h i, th a thu n v gi i quy t tranh, Công c còn quy
đ nh các bên ph i th c hi n các quy n và ngh a v phát sinh t vi c h y h p đ ng T ng t ,
i u 7.3.5 PICC quy đ nh “2) Ch m d t h p đ ng không lo i tr quy n yêu c u b i th ng thi t
h i cho vi c không th c hi n; 3) Ch m d t h p đ ng không nh h ng t i các đi u kho n h p
đ ng v gi i quy t tranh ch p hay t i m i đi u kho n khác có hi u l c k c trong tr ng h p hu
27 Article 6:271 Legal effects of a rescission: “A rescission releases parties of the obligations affected by it [all obligations created by the rescinded mutual agreement] As far as these obligations have been performed already, the legal basis for performance remains effective, but the law imposes an obligation on parties to undo the
performances they already have received by virtue of the rescinded agreement”
28 i u 2005 B lu t dân s CH Séc “1) withdrawal from the expiry of its effects in the range of rights and obligations
of the parties This does not affect the rights of third parties acquired in good faith; 2) …The withdrawal does not affect the right to payment of penalty or default interest, if not already reached, the right to damages resulting from breach of contractual obligations or arrangement that is their nature to bind the parties even after the withdrawal, in particular the arrangements on how to resolve disputes If the debt was secured, it does not withdraw from the contract or security”
i u 1384 B lu t dân s Phillipines quy đ nh “H y h p đ ng s không di n ra khi nh ng gì – đ i t ng h p đ ng thu c s h u h p pháp c a bên th ba có thi n chí” (nguyên b n ti ng Anh: “Neither shall rescission take place when the things which are the object of the contract are legally in the possession of third persons who did not act in bad faith”).
29 i u 98 Lu t h p đ ng Trung Qu c quy đ nh: “The termination of rights and obligations under a contact shall not affect the validity of clauses that related to the final settlement of accounts and winding-up”.
30Quy đ nh t i kho n 4 i u 450 D th o B lu t dân s t i K h p th 8 “Vi c hu b h p đ ng không đ c gây
nh h ng đ n l i ích c a ng i th ba” đã không “có c h i” xu t hi n trong B lu t dân s n m 2015 ng tình
v i quy đ nh nh kho n 4 i u 450, Trung tâm Tr ng tài qu c t Vi t Nam đã góp ý làm rõ thêm quy đ nh này nh sau: “Trong tr ng h p h p đ ng b h y b nh ng tài s n đã đ c giao d ch cho ng i th ba thì giao d ch v i
ng i th ba v n không b h y b , tr tr ng h p sau đây: 1 Ng i th ba không ngay tình; 2 Giao d ch c a
ng i th ba là giao d ch không có đ n bù” Báo cáo t ng h p chi ti t ý ki n nhân dân đ i v i d th o B lu t dân
s (s a đ i) ngày 15/5/2015 c a B T pháp “Cân nh c k th a Lu t th ng m i ( i u 314) v v n đ này theo
h ng: “H y b h p đ ng không nh h ng đ n các th a thu n v quy n và ngh a v sau khi hu b h p đ ng và
v gi i quy t tranh ch p”
Trang 10h p đ ng”31 hay kho n 2 i u 9:305 PECL quy đ nh “ch m d t h p đ ng không nh h ng đ n
b t k quy đ nh h p đ ng nào đ gi i quy t tranh ch p ho c b t k quy đ nh nào khác đ th c hi n sau khi h p đ ng b ch m d t.32
Th hai, h y b h p đ ng làm phát sinh ngh a v hoàn tr nh ng gì các bên đã nh n t nhau Bên c nh quy đ nh các bên ph i hoàn tr cho nhau b ng hi n v t ho c tr giá thành ti n nh ng gì
đã nh n t ng t B luât Dân s n m 2005, B lu t Dân s n m 2015 cho phép các bên tr c khi hoàn tr nh ng gì đã nh n đ c tr đi chi phí h p lý trong th c hi n h p đ ng và chi phí b o
qu n, phát tri n tài s n.33 T quy đ nh m i này c a B lu t dân s n m 2015, có th th y m t s
v n đ sau:
(1) Ngh a v hoàn tr khi h p đ ng b h y b là ngh a v có đi u ki n
B lu t ch a quy đ nh hoàn tr nh ng gì đã nh n nh là đi u ki n h y b h p đ ng mà thay vào
đó quy đ nh h u qu c a vi c h y b h p đ ng là hoàn tr nh ng gì đã nh n i u này, vô hình chung, d n t i tình hu ng khi h p đ ng b h y b nh ng các bên không th hoàn tr cho nhau
nh ng gì đã nh n Khi đó, s cân b ng c a các bên khó có th đ c đ m b o b i s h y b h p
đ ng
Gi i pháp cho v n đ này, pháp lu t nhi u qu c gia trên th gi i đ u quy đ nh đ h y b h p đ ng hay đ yêu c u h y b h p đ ng đ c ch p nh n thì bên yêu c u c n đ m b o vi c hoàn tr
nh ng gì đã nh n c a bên kia khi h p đ ng b h y Trái l i, h s b m t quy n tuyên b h y b
h p đ ng Ví d , h y b h p đ ng làm phát sinh ngh a v hoàn tr nh ng gì là đ i t ng c a h p
đ ng cùng v i l i t c c a nó và giá kèm lãi su t; do đó, nó ch có th th c hi n khi bên mu n h y
h p đ ng có th hoàn tr b t k nh ng gì anh ta có th có ngh a v hoàn tr 34
Công c Viên quy đ nh ng i mua m t quy n tuyên b h y h p đ ng n u h không th hoàn l i hàng hóa trong tình tr ng v c b n là gi ng nh tình tr ng hàng hoá khi h nh n đ c, tr khi
vi c không th hoàn l i hàng hóa ho c không th hoàn l i hàng hóa trong tình tr ng v c b n
gi ng nh tình tr ng hàng hoá khi ng i mua nh n đ c không ph i là do hành đ ng hay s su t
c a ng i mua; ho c n u hàng hóa hay m t ph n hàng hóa không th s d ng đ c ho c b h
h ng theo k t qu ki m tra; ho c n u ng i mua đã bán trong đi u ki n kinh doanh thông th ng
31 Nguyên b n ti ng Anh “Termination does not preclude a claim for damages for non-performance; 3) Termination does not affect any provision in the contract for the settlement of disputes or any other term of the contract which is to operate even after termination”
32 Kho n 2 i u 9:305 PECL (nguyên b n ti ng Anh: “Termination does not affect any provision of the contract for the settlement of disputes or any other provision which is to operate even after termination”) C ng l u ý them r ng, PECL không s d ng thu t ng “Rescission” nh pháp lu t m t s qu c gia mà thay vào đó là thu t ng
“Termination” v i ý ngh a là h y
33 Kho n 2 i u 427 B lu t dân s n m 2015 Quy đ nh này c ng có nét t ng đ ng v i quy đ nh t i kho n 1 i u 7.3.7 PICC, đó là “…n u h p đ ng đã đ c th c hi n trong m t kho ng th i gian thì vi c hoàn tr chí có th th c
hi n cho giai đo n sau khi ch m d t h p đ ng có hi u l c, mi n là h p đ ng có th phân chia đ c” (ti ng Anh: On termination of a contract to be performed over a period of time restitution can only be claimed for the period after termination has taken effect, provided the contract is divisible)
34 i u 1385 B lu t dân s Phillipines “Rescission creates the obligation to return the things which were the object
of the contract, together with their fruits, and the price with its interest; consequently, it can be carried out only when
he who demands rescission can return whatever he may be obliged to restore”