BIỆN PHÁP CƢỠNG CHẾ TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Luận văn với đề tài “Biện pháp cưỡng chế trong Luật tố tụng hình sự Việt Nam” được thực hiện với mục đích làm rõ một cách toàn diện về những điểm mới về biện pháp ngăn chặn, biện pháp cư

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

TRẦN THỊ BÍCH HÀ

BIỆN PHÁP CƢỠNG CHẾ TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2020

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

TRẦN THỊ BÍCH HÀ

BIỆN PHÁP CƯỠNG CHẾ TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM

Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự

Mã số: 8380101.03

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Đức Phúc

HÀ NỘI - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo độ tin cậy, chính xác và trung thực Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết lời cam đoan này đề nghị khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cám ơn!

Người cam đoan

Trần Thị Bích Hà

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

BLHS: Bộ luật hình sự BLTTHS: Bộ luật tố tụng hình sự CQĐT: Cơ quan điều tra

TAND: Tòa án nhân dân TAQS: Tòa án quân sự TTHS: Tố tụng hình sự VKSND: Viện kiểm sát nhân dân XHCN: Xã hội chủ nghĩa

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT ii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ BIỆN PHÁP CƯỠNG CHẾ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 7

1.1 Nhận thức cơ bản về biện pháp cưỡng chế trong tố tụng hình sự 7

1.1.1 Khái niệm biện pháp cưỡng chế trong tố tụng hình sự 7

1.1.2 Đặc điểm của các biện pháp cưỡng chế trong BLTTHS năm 2015 12

1.1.3 Ý nghĩa của việc quy định biện pháp cưỡng chế trong BLTTHS năm 2015 14

1.2 Lịch sử phát triển quy định về các biện pháp cưỡng chế trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam 15

1.2.1 Thời kì phong kiến Việt Nam thuộc địa Pháp đến trước Cách mạng tháng Tám 1945 15

1.2.2 Thời kì sau Cách mạng Tháng Tám 1945 đến trước 1975 18

1.2.3 Thời kì sau năm 1975 đến nay 20

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 23

CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH VỀ BIỆN PHÁP CƯỠNG CHẾ TRONG BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2015 25

2.1 Những điểm mới về các biện pháp cưỡng chế trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 25

2.1.1 Tách biệt biện pháp cưỡng chế với biện pháp ngăn chặn; tập trung các quy định về biện pháp cưỡng chế vào một Mục trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 26

2.1.2 Quy định mới về biện pháp phong tỏa tài khoản 28

2.1.3 Quy định đầy đủ, chi tiết về áp giải, dẫn giải 31

2.1.4 Quy định về hủy bỏ biện pháp kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản 33

2.1.5 Quy định về các biện pháp cưỡng chế đối với pháp nhân 34

2.2 Các biện pháp cưỡng chế trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 37

2.2.1 Áp giải, dẫn giải 37

2.2.2 Kê biên tài sản 42

2.2.3 Phong tỏa tài khoản 49

2.2.4 Biện pháp cưỡng chế tạm đình chỉ có thời hạn hoạt động của pháp nh n liên quan đến hành vi phạm tội của pháp nhân; buộc nộp một khoản tiền để bảo đảm thi hành án 56

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 65

CHƯƠNG 3: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA TRONG VIỆC ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2015 VỀ BIỆN PHÁP CƯỠNG CHẾ 66

3.1 Thuận lợi, khó khăn trong áp dụng quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 về biện pháp cưỡng chế trong giải quyết vụ án hình sự 66

3.1.1 Thuận lợi 66

3.1.2 Khó khăn 68

3.2 Dự kiến một số vướng mắc có thể phát sinh trong quá trình áp dụng quy định của BLTTHS năm 2015 về các biện pháp cưỡng chế 69

3.2.1.Chưa có quy định về việc áp dụng nhiều biện pháp cưỡng chế 69

3.2.2 Bổ sung các biện pháp cưỡng chế khác 70

3.2.3 Về áp giải, dẫn giải 71

3.2.4 Về kê biên tài sản 73

3.2.5 Về biện pháp phong tỏa tài khoản 74

3.2.6 Về thẩm quyền áp dụng biện pháp cưỡng chế đối với pháp nhân 75 3.3 Những vấn đề đảm bảo hiệu quả áp dụng các quy định về biện pháp

cưỡng chế trong BLTTHS năm 2015 76

3.3.1 Ban hành các văn bản dưới luật hướng dẫn quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 về biện pháp cưỡng chế; Kiến nghị sửa đổi bổ sung một số quy định của BLTTHS năm 2015 về biện pháp cưỡng chế 76

3.3.2 Thống nhất nhận thức và đổi mới tư duy cho các chủ thể áp dụng các biện pháp cưỡng chế 78

3.3.3 Tăng cường năng lực cho các chủ thể áp dụng biện pháp cưỡng chế trong thực tế 79

3.3.4 Tăng cường công tác chỉ đạo và thanh tra, kiểm tra việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế 80

3.3.5 Đảm bảo quan hệ phối hợp trong hoạt động áp dụng biện pháp cưỡng chế 82

3.3.6 Tăng cường hợp tác quốc tế trong việc áp dụng biện pháp cưỡng chế 82 3.3.7 Đảm bảo cơ sở vật chất, kỹ thuật cho việc áp dụng biện pháp cưỡng chế phòng phòng, chống tội phạm 84

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 85

KẾT LUẬN 87

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 89

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

BLTTHS năm 2003 sau hơn 10 năm triển khai thi hành đã góp phần quan trọng trong việc bảo vệ chế độ XHCN, bảo vệ lợi ích của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức, bảo vệ pháp luật XHCN, đồng thời giáo dục mọi người ý thức tuân theo pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm; bảo đảm trình tự và thủ tục TTHS công khai, dân chủ, thuận lợi cho người tham gia TTHS thực hiện các quyền, nghĩa vụ của mình; đề cao vai trò, trách nhiệm của công dân, tổ chức trong hoạt động TTHS Bên cạnh những mặt tích cực, tiến bộ, BLTTHS năm 2003 cũng đã thể hiện những hạn chế, vướng mắc, bất cập, trong đó có những bất cập trong các quy định về biện pháp cưỡng chế trong TTHS như áp giải, dẫn giải, kê biên tài sản Những tồn tại bất cập đó của các quy định trong BLTTHS 2003 đã gây nhiều khó khăn trong việc giải quyết vụ án hình sự, ảnh hưởng đến việc bảo vệ các quyền con người, quyền công dân và lợi ích chính đáng của các cá nhân, tổ chức, ảnh hưởng đến tính nghiêm minh của pháp luật, tính răn đe, phòng, chống tội phạm

Hiến pháp năm 2013 ra đời với nhiều nguyên tắc tư pháp tiến bộ nhằm bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền công dân Những nguyên tắc đó cần được thể chế hóa trong BLTTHS Bên cạnh đó, việc tháo gỡ những khó khăn, bất cập trong BLTTHS năm 2003 ảnh hưởng đến thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự, trong đó có các quy định về biện pháp cưỡng chế là một đòi hỏi cấp thiết và khách quan Những yêu cầu, đòi hỏi đó đặt ra vấn đề phải sửa đổi, bổ sung các quy định hiện hành, thể chế nó trong một BLTTHS mới cho phù hợp với hệ thống pháp luật và thực tiễn

Ngày 27/11/2015, tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội nước Cộng hòa XHCN

Việt Nam khóa XIII đã thông qua BLTTHS số 101/2015/QH13 Đ y là một trong những đạo luật quan trọng, thể chế hóa các chủ trương, quan điểm của Đảng trong Nghị quyết số 49-NQ/TW về hoạt động tố tụng theo tinh thần Hiến pháp nước Cộng hòa XHCN Việt Nam năm 2013 và chương trình cải cách tư pháp, x y dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN BLTTHS năm 2015 cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp năm 2013 về tổ chức và hoạt động nhằm xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân; bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức,

cá nhân; nâng cao hiệu quả hoạt động tố tụng Với các quan điểm đó, BLTTHS năm 2015 đã sửa đổi, bổ sung nhiều quy định mới điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình giải quyết vụ án hình sự Trong đó, quy định về biện pháp cưỡng chế trong TTHS có những sửa đổi và bổ sung căn bản Những sửa đổi, bổ sung của chế định này thể hiện ở kỹ thuật lập pháp và cả ở số lượng, nội dung của các biện pháp cưỡng chế với rất nhiều điểm mới so với chế định này trong BLTTHS năm 2003

Xuất phát từ vai trò quan trọng của chế định biện pháp cưỡng chế TTHS, với tư cách là một cán bộ của lực lượng Công an nhân dân - lực lượng nòng cốt trong công tác phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm đã đặt ra nhu cầu phải kịp thời nghiên cứu, từ đó có nhận thức đúng đắn và áp dụng một cách có hiệu quả các biện pháp này trong thực tiễn giải quyết vụ án Luận văn với đề tài “Biện pháp cưỡng chế trong Luật tố tụng hình sự Việt Nam” được thực hiện với mục đích làm rõ một cách toàn diện về những điểm mới

về biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế TTHS trong BLTTHS năm

2015, từ đó xác định những vấn đề đảm bảo cho việc thực hiện có hiệu quả các quy định này trong công tác phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm trong thời gian tới

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

- Về sách chuyên khảo: Cuốn sách “Về tự do cá nhân và biện pháp

cưỡng chế trong tố tụng hình sự” Nhà xuất bản Chính trị quốc gia 2011) của

tác giả Trần Quang Tiệp và sách “Chế định các biện pháp ngăn chặn theo

luật tố tụng hình sự Việt Nam, Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, Nxb Chính

trị quốc gia (2015), của tác giả Nguyễn Trọng Phúc

Trong các cuốn sách này, các tác giả đã nghiên cứu khái quát về các biện pháp cưỡng chế trong luật tố tụng hình sự Việt Nam trong đó tập trung vào các quy định về biện pháp cưỡng chế trong Bộ luật tố tụng hình sự 2003 cũng như sự tác động của các biện pháp cưỡng chế đến quyền tự do cá nhân Tuy nhiên, vào thời điểm đó, BLTTHS năm 2015 chưa ra đời nên các cuốn sách trên chưa làm rõ được các điểm mới trong BLTTHS năm 2015 về các biện pháp cưỡng chế

- Về bài viết trên tạp chí:

+ Bài viết trên Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 2/2018: “Biện pháp cưỡng chế đối với pháp nh n theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm

2015 và những vấn đề đặt ra khi triển khai áp dụng” của tác giả Nguyễn Hải Ninh

+ Bài viết trên Tạp chí khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội: Luật học,

số 3/2018: “Nghiên cứu một số quy định đặc thù về thủ tục tố tụng hình sự đối với pháp nhân trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015” của tác giả Trịnh Quốc Toản

Các bài viết trên đã đề cập đến các quy định mới của BLTTHS năm

2015 về các biện pháp cưỡng chế Tuy nhiên, phạm vi bài viết cũng chỉ tập trung vào các biện pháp cưỡng chế đối với pháp nhân mà chưa đi s u ph n tích một cách khải quát về các biện pháp cưỡng chế trong BLTTHS năm 2015 nói chung

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

- Nghiên cứu một số vấn đề lý luận và pháp luật về biện pháp cưỡng chế trong tố tụng hình sự qua các thời kì;

- Nghiên cứu làm rõ những điểm mới về biện pháp cưỡng chế trong BLTTHS năm 2015

- Nghiên cứu làm rõ những vấn đề có thể vướng mắc trong triển khai thi hành các quy định về biện pháp cưỡng chế trong BLTTHS năm 2015 từ đó

đề xuất những hướng hoàn thiện và giải pháp giúp nâng cao hiệu quả áp dụng các biện pháp cưỡng chế trong thực tiễn

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được những mục tiêu trên, luận văn có những nhiệm vụ sau:

- Phân tích làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận và pháp luật về biện pháp cưỡng chế trong tố tụng hình sự qua các thời kì;

- Phân tích làm sáng tỏ quy định mới về biện pháp cưỡng chế trong BLTTHS năm 2015;

- Đánh giá những thuận lợi, khó khăn trong áp dụng quy định của BLTTHS năm 2015 về biện pháp cưỡng chế trong công tác phòng, chống tội phạm

- Nghiên cứu làm rõ những vấn đề đảm bảo hiệu quả áp dụng các quy định về biện pháp cưỡng chế trong thực tiễn

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Quy định về biện pháp cưỡng chế trong Luật tố tụng hình sự Việt Nam, trong đó tập trung là BLTTHS năm 2015 và những vấn đề đặt ra trong áp dụng các quy định này trong quá trình giải quyết vụ án hình sự

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về biện pháp cưỡng chế, trong đó tập trung là các quy định của BLTTHS năm

2015 được quy định tại Mục II Chương VII Biện pháp cưỡng chế, các điều từ

436 đến 439 và những vấn đề đặt ra trong việc áp dụng các quy định này trên thực tiễn

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh; các quan điểm của Đảng và Nhà nước về đấu tranh phòng, chống tội phạm; các luận điểm chung của khoa học pháp lý về biện pháp cưỡng chế trong TTHS

Ngoài ra, quá trình nghiên cứu sử dụng các phương pháp cụ thể gồm: Phương pháp ph n tích, tổng hợp: Trên cơ sở ph n tích các quy định của BLTTHS và tổng hợp các dữ kiện đã có để rút ra các quy định mới, nhận định các thuận lợi, khó khăn khi áp dụng các quy định mới về biện pháp cưỡng chế trong TTHS

Phương pháp so sánh: Trên cơ sở so sánh quy định của BLTTHS năm

2015 với quy định của BLTTHS năm 2003 về biện pháp cưỡng chế để đưa ra các điểm mới của chế định này trong BLTTHS năm 2015

Phương pháp chuyên gia: thu thập thông tin khoa học, bài viết nghiên cứu chuyên sâu của các học giả, nhà nghiên cứu về vấn đề này

Phương pháp tổng kết thực tiễn: Qua thực tiễn thấy rõ bất cập, hạn chế của các quy định của BLTTHS về biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế,

từ đó ph n tích cơ sở pháp lý và thực tiễn của các quy định mới trong BLTTHS năm 2015

6 Đóng góp về khoa học của luận văn

Luận văn làm rõ sự khác biệt trong quan điểm pháp lý truyền thống và

pháp luật thực định (BLTTHS năm 2015) đối với khái niệm “biện pháp cưỡng chế” cũng như sự phát triển của pháp luật Việt Nam về biện pháp cưỡng chế trong tố tụng hình sự qua các thời kì; ph n tích, đánh giá những điểm mới trong quy định của BLTTHS năm 2015 về các biện pháp cưỡng chế đồng thời nghiên cứu làm rõ những vấn đề đảm bảo hiệu quả áp dụng các quy định về biện pháp cưỡng chế trong thực tiễn

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

- Ý nghĩa khoa học: Những vấn đề được trình bày, phân tích trong luận

văn là những vấn đề mới về các biện pháp cưỡng chế trong BLTTHS năm 2015; được nghiên cứu một cách có hệ thống Kết quả nghiên cứu của luận văn

có thể sử dụng làm tài liệu học tập và nghiên cứu đối với các vấn đề liên quan

- Ý nghĩa thực tiễn: Việc nghiên cứu, ph n tích, đánh giá được những

điểm mới trong quy định của BLTTHS năm 2015 về các biện pháp cưỡng chế đồng thời đánh giá những thuận lợi, khó khăn trong áp dụng cũng như làm rõ những vấn đề đảm bảo hiệu quả áp dụng các quy định này có ý nghĩa thiết thực trong đấu tranh, phòng, chống tội phạm và thực tiễn giải quyết vụ án hình sự

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được cấu trúc thành 3 chương 7 tiết:

Chương 1 Một số vấn đề lý luận và pháp luật về biện pháp cưỡng chế

trong tố tụng hình sự

Chương 2 Quy định về biện pháp cưỡng chế trong Bộ luật tố tụng hình

sự năm 2015

Chương 3 Những vấn đề đặt ra trong việc áp dụng các quy định của

Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 về biện pháp cưỡng chế