MỘT SỐ VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN XÃ HỘI NÔNG THÔN VIỆT NAM THỜI KỲ HIỆN ĐẠI HOÁ, CÔNG NGHIỆP HOÁ

cho các gia đình thành th... Ari Kokko ch biên.. ng Nguyên Anh.. Ngân hàng th gi i.

M T S V N PHÁT TRI N XÃ H I NÔNG THÔN

VI T NAM TH I K HI N I HOÁ, CÔNG NGHI P HOÁ

BÙI QUANG D NG

S phát tri n kinh t xã h i Vi t Nam h n hai th p k qua g n li n v i s nghi p i m i, trong đó n i dung c n b n là công nghi p hoá và hi n đ i hoá Nông thôn là khu v c y u nh t c a n n kinh t khi đ t n c i M i, nh ng là đi m

kh i đ ng quá trình này i M i đã th c s t o ra t ng tr ng và phát tri n xã h i nông thôn thông qua vi c c i cách h p tác xã nông nghi p, t do hoá giá c , gi m

d n vai trò c a khu v c Nhà n c S phát tri n theo h ng th tr ng đã t o ra

nh ng đ t phá quan tr ng: thu nh p bình quân đ u ng i t ng h n 3 l n (t n m

1996 t i 2007), m c tích lu c a h gia đình nông dân t ng g p 2,1 l n (Tr n ình Thiên, 2008); n n kinh t nông thôn v t b cái ng ng “m u sinh”, Vi t Nam tr thành m t trong nh ng qu c gia xu t kh u g o hàng đ u th gi i Giao đ t cho nông dân làm ch , công nh n kinh t h gia đình đã t o ra đ ng l c m nh m cho hàng tri u h nông dân t ng đ u t dài h n và m r ng s n xu t nông nghi p V m t xã

h i, mô hình s n xu t gia đình “là m t đ ng l c làm ph c h i h th ng tôn ty tr t t

v n là ch d a cho các gia đình Vi t Nam” (Kerkvliet, 2000) Quá trình dân ch hoá

đ i s ng xã h i nông thôn có nh ng ti n tri n đáng k v.v

Vi c chuy n sang n n kinh t th tr ng và vi c h i nh p ngày càng sâu vào

n n kinh t qu c t đã t o ra đ ng l c cho t ng tr ng kinh t cùng v i phát tri n các ch s xã h i, và hi n nay đang xu t hi n các v n đ m i Bài vi t này góp ph n

th o lu n v m t vài v n đ phát sinh t quá trình thay đ i kinh t xã h i đang di n

ra hi n nay t i nông thôn Tài li u tham kh o là nh ng cu c đi u tra nông thôn, các báo cáo nghiên c u c a các t ch c Vi t nam và qu c t Trong m t ch ng m c nh t

đ nh, ng i vi t c ng đ t cho mình nhi m v tóm l c quan đi m c a m t s h c

gi h u quan v ch đ phát tri n nông nghi p, nông thôn, nông dân Vi t Nam

hi n nay

Di dân nông nghi p

N m 2006 c n c có 24,37 tri u lao đ ng làm vi c trong ngành nông nghi p,

nh ng riêng khu v c nông thôn đã có 23,17 tri u ng i, chi m 95,1% N u so v i t ng lao đ ng có vi c làm c a c n c thì lao đ ng nông nghi p, nông thôn chi m kho ng 52% V m t c c u lao đ ng, giai đo n 1996 - 2006 t l lao đ ng nông nghi p nông

thôn đã có chuy n bi n, gi m t 82,3% trong t ng lao đ ng nông thôn n m 1996 xu ng còn 69% n m 2006, bình quân m i n m gi m đ c trên 1%, m c gi m còn nh so v i

m t s n c trong khu v c Lao đ ng nông thôn chi m t i 3/4 lao đ ng c n c nh ng

l i t p trung ch y u trong ngành nông nghi p, n i n ng su t lao đ ng th p và c ng là n i

qu đ t canh tác ngày càng gi m Tình tr ng m t đ t ho c thi u đ t d n đ n d th a lao

đ ng và thi u vi c làm Thu nh p c a lao đ ng nông nghi p do đó tr nên th p và th t

th ng b i tính th i v và r i ro cao ây chính là lí do khi n t l nghèo t p trung ch

y u khu v c nông thôn

Tr ng tâm c a câu chuy n gi m nghèo là t o thêm vi c làm, gi m th t nghi p,

h p th s nhân l c m i tham gia l c l ng lao đ ng, nh t là khu v c nông thôn Nhi u h gia đình nông thôn đã di c đ n các khu v c thành th đ ki m vi c làm

Tr c i M i, vi c di c đ n các thành ph b ki m soát ch t ch thông qua h

th ng h kh u Hi n nay, nh ng h n ch v đi l i đã đ c d b , m c dù nh ng

ng i di c v n c n ph i có đ c gi y phép t m trú Gi ng nh các n c đang phát tri n, di dân Vi t Nam là m t hi n t ng có tính quy lu t, th hi n rõ nét tính

ch t c a m t n n kinh t và xã h i quá đ

Di chuy n lao đ ng là m t đòi h i t t y u khách quan, bi u hi n rõ nét nh t s phát tri n không đ u gi a các vùng lãnh th Nh ng khác bi t v m c s ng, thu

nh p, s c ép sinh k , ti p c n d ch v xã h i theo vùng là nguyên nhân c b n t o nên các dòng di c hi n nay Di dân có th do nhi u nguyên nhân khác nhau, nh ng

đ i v i m t xã h i đang hi n đ i hoá và m t n n nông nghi p đang chuy n đ i, di c

ch y u là câu chuy n tìm ki m công n vi c làm Tình tr ng đ t ch t, ng i đông

và đi u ki n t nhiên kh c nghi t ( m t s vùng mi n Trung), l ng th i gian nông nhàn và tình tr ng thi u vi c làm t i ch đã đ y m t b ph n dân c di chuy n sang các vùng khác đ tìm ki m thu nh p Lu ng di c có th là t nông thôn đ n nông thôn ho c t nông thôn ra thành th S phân b không đ ng đ u c a các lu ng v n

đ u t n c ngoài v i s t p trung cao khu v c mi n Nam đã t o nên m t lu ng di

c r t m nh m t các vùng khác nhau vào khu v c ông Nam B - n i các doanh nghi p có nhu c u s d ng nhi u lao đ ng nh p c Di dân c ng đáp ng nhu c u lao đ ng thành th , giúp đi u ch nh s chênh l ch thu nh p gi a thành th và nông thôn b ng s ti n và hàng chuy n v n i xu t c Theo k t qu c a m t s nghiên

c u, ti n c a ng i lao đ ng nh p c chi m t i 60% thu nh p chuy n v khu v c nông thôn Có th nói đó nh m t ngu n an sinh xã h i c a ng i dân nông thôn

Thu nh p bình quân tháng c a ng i di c là 957.000 đ ng/tháng th p h n

so v i ng i không di c (1.212.000 đ ng/tháng) Các báo cáo ch ra r ng không

có s khác bi t rõ ràng v thu nh p theo tu i: tr đ tu i tr nh t (15 - 16) và già

nh t (55 - 59) ki m đ c 714.000 - 762.000 đ ng/tháng, các nhóm còn l i ki m

đ c nhi u h n t 872.000 đ ng/tháng - 1,3 tri u đ ng/tháng

C ng theo báo cáo này thì vi c t ng thu nh p do di c có t t c các n i thu hút dân đ n nh ng Hà N i là n i mang l i thu nh p cao nh t, kho ng 21% ng i di

c đ c h i cho bi t h có thu nh p cao h n r t nhi u và 61% cho bi t h có thu

nh p cao h n TP H Chí Minh và H i Phòng là n i ti p theo có kho ng 80%

ng i di c cho bi t h có thu nh p cao h n nh ng ch có 8% ng i đ c h i cho

bi t h có thu nh p cao h n r t nhi u G n 45% ng i di c đ c h i nói r ng h

g p ph i nhi u khó kh n nh thi u n c, đi n, vi c làm và không có n i thích h p

đ c coi là v n đ chính Ph n l n nh ng ng i di c g n đây không đ ng ký h

kh u Ch có 12% ng i di c đ ng ký KT1 (th ng trú), ch y u là ng i l n tu i và

ng i đã l p gia đình - nh h n nhi u so v i toàn b ng i di c không đ ng ký ho c

t m trú ng n h n Nhóm nghiên c u k t lu n "s ph bi n c a đ ng ký t m trú có ngh a là di dân t m th i và di c r i l i quay tr l i n i c " Nh ng có m t l u ý khác là có đ n 46% nh ng ng i di c cho r ng h không đ ng ký th ng trú là vì b

t ch i (không ph i h không mong mu n)

V n C ng (Theo Thanh Niên)

S li u đi u tra n m 2006 cho th y trong t ng s 486.500 ng i di c giai đo n

5 n m tr c cu c đi u tra, s ng i đ n khu v c thành th chi m 57%, ti p đ n là

lu ng di c nông thôn - nông thôn (30%), sau cùng là di c thành th - nông thôn (13%) khu v c nông thôn, n gi i chi m t trong cao h n nam gi i c hai

lu ng di c nông thôn - thành th (21% so v i 18%) và nông thôn-nông thôn (16%

so v i 14%) i u này ch y u do s phát tri n c a th tr ng lao đ ng t i các đô th

đã thu hút m t l c l ng l n dân nh p c t nông thôn So v i di c nông thôn, di

c thành th đa d ng h n v th lo i ( ng Nguyên Anh, 2007)

Xã h i nông thôn v n ch a t o ra đ c m t kh n ng t v , m t s c b t và ti m

n ng lâu dài cho m t b ph n nông dân Trong b i c nh đó, ng i nông dân ra các thành th , tham gia vào các ho t đ ng th ng m i, ho c làm công nhân cho các doanh nghi p nh , th c hi n m t s d ch v (giúp vi c gia đình, trông tr v.v ) cho các gia đình thành th H gia nh p vào đ i s ng đô th m t vài ngày, m t vài tu n, ho c vài tháng, r i l i tr v quê Ho t đ ng này trên th c t đã góp ph n không nh vào vi c gia

t ng thu nh p c a các h gia đình trong nông thôn Lao đ ng nh p c tr thành ngu n nhân l c b sung đáng k cho th tr ng lao đ ng c a các khu công nghi p và đô th Các khu công nghi p l n lân c n Hà N i và thành ph H Chí Minh là nh ng minh ho

v vai trò này c a lao đ ng nh p c S chuy n d ch lao đ ng thông qua di c là m t

ti m n ng quan tr ng góp ph n làm gi m s c ép lao đ ng - vi c làm nông thôn

Gi m nghèo

Nhi u nghiên c u cho th y s phát tri n m nh c a nông nghi p trong su t th p niên 90 là nguyên nhân quan tr ng lý gi i cho s t ng tr ng Vi t Nam ó c ng

là nguyên nhân d n đ n vi c gi m nhanh m c “nghèo c b n” trong giai đo n này Tuy nhiên, khi n n kinh t phát tri n lên, nông nghi p s không còn gi vai trò quan

tr ng trong gi m nghèo, vì t ng tr ng nông nghi p s đi kèm v i t ng n ng su t lao

đ ng, do đó d n đ n gi m nhu c u đ i v i lao đ ng nông nghi p

Khu v c phi nông nghi p m i phát tri n c ng góp ph n gi m nghèo Các h gia đình nông thôn (nhóm dân c nghèo nh t và đông nh t c a n n kinh t ) c i thi n đ c thu nh p c a mình nh có nhi u vi c làm h n và s d ng có hi u qu

h n các y u t s n su t Tác đ ng liên k t c a t ng tr ng nông nghi p là t ng thêm nhi u vi c làm phi nông nghi p, nh t là khu v c nông thôn

S li u đi u tra h gia đình n m 2006 kh ng đ nh xu h ng gi m nghèo đang

ti p t c di n ra Vi t Nam, v i t l h gia đình s ng d i ng ng nghèo ch còn 16% so v i 28,9% n m 2002, và 58,1% n m 1993 H u h t nh ng ng i nghèo đ u

s ng nông thôn T l nghèo nông thôn đang ti p t c gi m xu ng, tuy v i m c

gi m ch m h n nh ng n m tr c đây T n m 2004 đ n n m 2006, t l nghèo nông thôn đã gi m đi 2,3 đi m ph n tr m m i n m, so v i 3,5 đi m t n m 1993 đ n

n m 2004 (UNDP, 2007) Trong khi đó, m c nghèo thành th l i có v nh gi nguyên S k t h p c a nh ng xu h ng gi m nghèo khác nhau này nông thôn và

thành th có l là nguyên nhân d n đ n vi c t l nghèo các vùng mi n và các t nh đang xích l i g n v i nhau h n Tuy nhiên, vùng núi phía Tây B c, vùng Tây Nguyên và vùng duyên h i B c Trung B v n còn nghèo h n nhi u so v i các vùng khác trên c n c, m c dù nh ng vùng này, m t s t nh và nhóm ng i v n cho

th y t l nghèo gi m rõ r t

Theo m t tính toán qu c t , ng ng nghèo thông d ng Vi t Nam là chi phí cho m t r hàng hoá cung c p 2.100 đ n v calo cho m t ng i trong m t ngày D a vào th c đo này, có v nh m c nghèo đã gi m đáng k t n m 1993 đ n n m

2006, c khu v c nông thôn và thành th , đ i v i c ng i Kinh l n các đ ng bào dân t c ít ng i Theo nh ng c tính này, trong h n 13 n m, Vi t Nam đã gi m nghèo cho 42% dân s , t ng đ ng v i 35 tri u ng i (UNDP, 2006) Các vùng nông thôn v n là n i có nhi u ng i nghèo sinh s ng Vi t Nam Chính s s t

gi m trong t l nghèo nông thôn đã khi n cho t l nghèo c a c n c gi m đi rõ

r t Cu c c i cách kinh t c a Vi t Nam di n ra trong b i c nh có nhi u đi u ki n thu n l i ban đ u cho vi c gi m nghèo, bao g m vi c phân ph i tài s n và thu nh p

t ng đ i đ ng đ u, s h tr cao c a Nhà n c đ i v i đ u t xã h i Ch s phát tri n con ng i (HDI) c a Liên h p qu c th hi n nh t quán r ng Vi t Nam đã đ t

k t qu t t h n so v i các n c có cùng m c thu nh p đ u ng i

S phân bi t gi a “nghèo c b n” và “nghèo do th tr ng t o ra”, do m t s

h c gi và các t ch c qu c t t i Vi t Nam s d ng, ph n nh s khác bi t gi a hai giai đo n phát tri n kinh t và xã h i c a đ t n c Do đó nó m t m t có th giúp

hi u đ c nh h ng c a t ng tr ng kinh t t i xoá đói gi m nghèo; m t khác l i cho th y m t ph ng di n khác c a nghèo Có th nói khái ni m “nghèo” xu t hi n

trong b i c nh phát tri n kinh t xã h i hi n nay Vi t Nam, ch không ph i c a

th i tr c i M i, m c d u xét v m t thu nh p đ u ng i hay v các ch s phát tri n kinh t thu n tuý, thì “n ng l c” c a nông thôn nói riêng và toàn b n n kinh t

đ t n c hi n nay t ng lên nhi u l n so v i tr c i M i Nhìn t quan đi m phát tri n thì “nghèo” hi n nay di n đ t m t tình tr ng c u trúc nh t đ nh Th t th , m t

m t, t ng tr ng kinh t giúp gi m nghèo m t cách c b n b ng cách t ng thu nh p

và t o ra đ c công n vi c làm; m t khác, cùng v i vi c t o ra nh ng ho t đ ng kinh t m i là tình tr ng th t nghi p và không có đ t, ch a k vô s các h lu khác

xu t hi n g n li n v i s phát tri n các quan h th tr ng Chính trong b i c nh thay đ i th ch này mà gi m nghèo, nh t là nông thôn, v n là m t trong nh ng thách th c l n đ i v i Vi t Nam (n m 2006, 16% dân s v n s ng d i ng ng

nghèo)

Công b ng xã h i

Vi c phân ph i tài s n công b ng trong giai đo n đ u c a i M i giúp

gi m nghèo nhanh Vi t Nam trong 15 n m qua u t xã h i phát tri n ngu n nhân l c đ ng đ u di n ra tr c n m 1986, đ c bi t là đ u t cho giáo d c và y

t c s đã giúp vào s nghi p phát tri n con ng i và thi t l p c s cho

nh ng thành công ban đ u c a i M i S t ng tr ng nhanh nh thay đ i c

ch đã t o ra các ho t đ ng t o thu nh p m i và c ng phân b l i thu nh p t khu

v c nhà n c đ n các h gia đình thông qua t ch c l i s n xu t nông nghi p

Ph n l n ng i dân Vi t Nam có thu nh p t ng do các ho t đ ng kinh t đ c t

ch c l i m t cách c n b n T l nghèo c n c đã gi m đáng k , ch y u nh

t ng tr ng kinh t nhanh

Nh ng phân tích v chính sách và v n đ công b ng xã h i c a khu v c nông thôn Vi t Nam ph i đ t trong b i c nh m t n n kinh t và xã h i đang chuy n đ i

Tr c kia, trong n n kinh t k ho ch hoá, m c đ b t bình đ ng th p do giá c và thu nh p đ c quy đ nh b ng các bi n pháp hành chính Các h gia đình đ c bao

c p v nhi u m t, đ c bi t là nhà , giáo d c và ch m sóc s c kho H n th , vi c làm đ c đ m b o cho t t c m i ng i, d u r ng ch a tính t i hi u qu c a các công vi c đó Xã h i theo c ch th tr ng đ t ra môt logic ng c l i: đó là c ch phân ph i d a trên các quan h trao đ i Do v y, trong giai đo n chuy n đ i t k

ho ch hoá t p trung sang c ch th tr ng, t ng tr ng kinh t đi kèm v i b t bình

đ ng trong thu nh p Logic này giúp hi u đ c s khác bi t rõ nét gi a hai khu v c nông thôn và thành th trong giai đo n v a qua M t nghiên c u v thu nh p cho

th y các gia đình đô th có thu nh p trung bình g n g p đôi thu nh p trung bình nông thôn: 9,6 tri u đ ng so v i 4,9 tri u đ ng S n xu t nông nghi p đóng vai trò

l n trong c c u thu nh p nông thôn, chi m t i 42% t ng thu nh p, so v i thành

th là 6,2% Trong khi đó, t l thu nh p t buôn bán nông thôn th p h n so v i

thành th (17% so v i 30%)

Trong khi m t s y u t nh giáo d c, qui mô h gia đình, dân t c và khu v c

đ a lý góp ph n gi i thích s chênh l ch v t l h nghèo, thì s khác bi t l n nh t

x y ra gi a khu v c thành th và nông thôn Theo báo cáo nghiên c u m i đây c a Ngân hàng Th gi i, "v i các đi u ki n khác gi ng nhau, h gia đình thành th chi tiêu cao h n 78% so v i h nông thôn Tác đ ng này làm lu m t t c các y u t khác, k c v trình đ h c v n cao h n" (Ngân hàng th gi i 2006) Theo m t tính toán khác, h s b t bình đ ng Gini tính theo chi tiêu dùng Vi t Nam

t ng đ n 0,37 trong 2002, trong khi đó n m 1998 là 0,35 và n m 1993 ch là 0,33(UNDP 2003) Ch s Gini tính theo thu nh p t ng đ n 0,42, g n b ng ch s Gini c a Trung Qu c, trong khi Vi t Nam có m c thu nh p đ u ng i th p h n nhi u (th ng thu nh p t ng thì b t bình đ ng c ng t ng lên) Xét v chi tiêu phi

th c ph m, h s Gini t ng đ n 0,49 ph n ánh m c đ b t bình đ ng cao h n M t

đi u khác c ng đáng l u ý là có s khác bi t l n gi a các vùng đ i v i các ch tiêu phúc l i khác nhau nh dinh d ng tr em, s c kh e bà m và ti p c n ngu n n c s ch Rõ ràng là Vi t Nam đã đ t đ c nh ng thành t u t ng tr ng kinh t đáng khích l Tuy nhiên n u xét v góc đ đ t đ n các m c tiêu phát tri n, trong đó bao g m gi m nghèo, thì rõ ràng s phát tri n này còn có ph n h n ch

Nh ng thành t u gi m nghèo không đ c phân b m t cách đ ng đ u Th t

v y, thành t u v t ng tr ng đ y n t ng, song Vi t Nam m i ch đ t đ c 2/3

ti m n ng v gi m nghèo do b nh h ng tiêu c c c a s gia t ng b t bình đ ng Tình tr ng đói nghèo v th c ph m trong nhóm nh ng ng i nghèo nh t, ch y u

là nông dân, dân t c thi u s , có v tr nên tr m tr ng h n Tình hình này đ ng ngh a v i vi c còn t n t i m t kho ng cách đáng k trong vi c tham gia c a m i

t ng l p nhân dân vào quá trình phát tri n c a đ t n c

Xét v n đ c p đ đ a ph ng, khu v c có t l b t bình đ ng th p g m có

đ ng b ng sông H ng, m t s t nh thu c đ ng b ng phía ông B c, m t s huy n thu c duyên h i B c Trung b , m t s huy n đ ng b ng sông C u long và m t vài huy n duyên h i Nam Trung b M c đ b t bình đ ng v chi tiêu l n nh t các khu

v c đô th l n, đ c bi t Hà N i và thành ph H Chí Minh và khu v c mi n núi bao

g m c ông B c, Tây B c và Tây nguyên Các khu v c đô th l n có t l b t bình

đ ng cao, vì đó th ng có các h giàu nh t n c và c nh ng h m i nh p c v i thu nh p th p, th m chí th p h n thu nh p c a h nông thôn T l b t bình đ ng th p khu v c đ ng b ng sông H ng và các vùng duyên h i là nh n n nông nghi p thâm canh và t l dân s l n s ng ph thu c vào nông nghi p Ng i dân làm nông nghi p trên các m nh ru ng có h th ng th y l i t ng đ i đ ng nh t t đai canh tác h p tác xã đ c phân b cho các gia đình ó là nh ng y u t giúp duy trì s bình đ ng

gi a các h

A n sinh xã h i

An sinh xã h i c ng là m t ch đ quan tr ng đ i v i vi c phân tích s phát tri n xã h i nông thôn Tr c khi ti n hành c i cách kinh t vào n m 1986, Nhà

n c có trách nhi m chính trong l nh v c giáo d c, ch m sóc s c kho và các d ng

an sinh xã h i khác Tuy nhiên, sau i M i, vai trò c a Nhà n c đã thay đ i m t cách c n b n Trong l nh v c ch m sóc s c kho , ch m sóc ng i già và giáo d c,

ph n l n gánh n ng tài chính đã chuy n t khu v c công sang các h gia đình Nh

s t ng tr ng thành công c a n n kinh t Vi t Nam, khu v c t nhân đã có th

ch u đ c gánh n ng tài chính này, và nhi u ch s cho th y Vi t Nam r t thành công trong các l nh v c xã h i Các ch s phúc l i phi thu nh p c a các h gia đình

c ng đã đ c c i thi n m t cách đáng k M c dù h gia đình còn g p khó kh n

nh m gi i quy t các kho n chi tiêu v giáo d c, y t và ch m sóc s c kh e, nhi u nghiên c u xác nh n r ng c i cách đã c i thi n nhi u tình hình trong l nh v c này

M t khác, các quan sát ngày càng xác nh n r ng t i nông thôn Vi t Nam đang

xu t hi n nh ng kho ng cách đáng k trong kh n ng ti p c n các d ch v xã h i

i v i các nhóm dân c kinh t khá gi , c i cách đã mang l i cho h nhi u c h i

h ng l i; đ i v i các nhóm nông dân khác, đ c bi t là ng i nghèo, chi phí c a các d ch v này th ng cao và trong nhi u tr ng h p đ n m c ng i nông dân nghèo không th thanh toán Xu h ng chuy n sang lao đ ng đ c tr l ng và tình

tr ng m t đ t canh tác t ng lên khi n nhóm các h gia đình d a vào lao đ ng nông nghi p truy n th ng đang g p khó kh n, trong khi b o tr xã h i t c ng đ ng còn thi u th n Tình hình này ph n nh m t quá trình xã h i đang di n ra hi n nay t i nông thôn nói riêng và Vi t Nam nói chung: h gia đình và các c ng đ ng đ a

ph ng đang ph i đ m nhi m ph n l n kinh phí cho các d ch v xã h i

Trong khi ng i lao đ ng trong các l nh v c chính th c có th s d ng h

th ng b o hi m xã h i thì nông dân l i không đ c b o hi m đ y đ M t phân tích

g n đây v h th ng an sinh xã h i Vi t Nam cho th y r ng v trí đ a lý và hành chính là m t nhân t quan tr ng quy t đ nh xác xu t nh n tr c p: các h thành th

nh n tr c p cao h n 6% so v i h gia đình nông thôn; các gia đình thành th giàu có

h n, h ng l i nhi u h n t l ng h u (73%), trong khi con s này t i các h gia đình nông thôn nghèo h n là 57% Phân tích so sánh vùng c ng xác nh n tình hình

t ng t v an sinh xã h i Nh ng ng i s ng phía Nam có xác su t nh n tr c p

th p, đ c bi t vùng ông Nam b và ng b ng sông C u Long trong khi mi n núi Tây B c, ông B c và Tây Nguyên và ng b ng sông H ng có xác xu t nh n tr

c p cao h n (Martin Evans: 2007)

Chi tiêu công đ c đánh giá là có l i cho ng i nghèo, đ c bi t là nông dân Nhà n c phân b m t ph n ngân sách đáng k cho các ngành kinh t và giáo d c V i ph n l n ng i nghèo s ng nh thu nh p trong nông nghi p, c ng

nh t m quan tr ng c a y t và giáo d c, c c u phân b nh v y d ng nh l y

ti n Tuy nhiên, hi u l c c a chi tiêu công c ng nh kh n ng duy trì đang là v n

đ ch a ch c ch n, tr khi chi phí duy tu b o d ng hi n nay còn quá th p đ c

t ng lên t i m c phù h p Chi phí tr c p xã h i hi n nay đang có l i cho ng i nghèo m c các t nh nghèo h n đ c nh n tr c p d i d ng chuy n nh ng ròng v cho t nh (UNDP 2003)

Chính là trong b i c nh này mà xu t hi n ngay t đ u th p k 90, nhu c u b

khuy t cho các gi i pháp đ nh h ng th tr ng (trong l nh v c giáo d c và ch m sóc s c kho ) b ng nh ng ch ng trình t p trung vào các nhóm y u th M t s

ch ng trình m c tiêu qu c gia đ c thi t l p nh m c i thi n kh n ng ti p c n v i giáo d c và ch m sóc s c kho cho nh ng h gia đình nghèo nh t, và các ch ng trình đ c bi t c ng đ c áp d ng đ h tr s phát tri n c a nh ng làng nghèo Ph n

l n các ch ng trình này đ c l ng ghép vào “Ch ng trình xoá đói gi m nghèo” phát tri n t gi a nh ng n m 1990 (Ari Kokko: 2008)

Phát tri n xã h i nông thôn

Hi n nay 60% dân s Vi t Nam (kho ng 50 tri u) s ng nông thôn Trong

t ng lai t l c dân nông thôn s gi m xu ng còn kho ng 30% - 40% Nh ng n u

c n c trên t l t ng tr ng dân s hi n nay, thì t ng lai s v n còn 50 - 60 tri u

ng i Vi t Nam s ng nông thôn Vi t Nam trong m t th i gian dài n a s v n là

m t n c nông nghi p, và nông dân v n là t ng l p đ ng tr c kh n ng gánh ch u

nh ng “r i ro phát tri n” cao h n c Trong tình hình còn thi u các c ch b o v và

gi m thi u nh ng r i ro th tr ng và thiên tai, m t b ph n nông dân có kh n ng

r i tr l i c nh nghèo M c dù các quy n c a nông dân đ i v i ru ng đ t đã đ c

lu t pháp quy đ nh, nh ng s b o v v m t pháp lý này tri n khai trên th c t r t

ch m và g p không ít khó kh n Quy n s h u kinh t th c t c a nông dân đ i v i

ru ng đ t ch a đ c th c hi n m t cách tri t đ và chính đi u đó t o nên khó kh n cho quá trình phát tri n kinh t - xã h i nông thôn

Trong b i c nh đó, có th nói r ng Vi t Nam đang đ ng tr c m t thách

th c l n đ i v i s phát tri n xã h i nông thôn th p niên t i V n đ là ph i tìm

ra cho đ c m t c ch phát tri n thích h p đ không nh ng ti p t c đ t đ c

nh ng m c tiêu kinh t mà còn ph i đ t t i nh ng ch s phát tri n xã h i cao và

b n v ng Nh n th c t m quan tr ng s ng còn c a v n đ , H i ngh Ban ch p hành trung ng ng l n th 7 khoá X (tháng 8/2008) đã thông qua Ngh quy t

v “Nông nghi p, nông thôn và nông dân”, trong đó đ c bi t làm rõ r ng “Công nghi p hoá, hi n đ i hoá nông nghi p, nông thôn là m t nhi m v quan tr ng hàng đ u c a quá trình Công nghi p hoá, Hi n đ i hoá đ t n c Trong m i quan

h m t thi t gi a nông nghi p, nông dân và nông thôn, nông dân là ch th c a quá trình phát tri n ”

B ng ch ng t i các n c đang phát tri n cho th y c i cách tài chính công là

đi m then ch t trong chi n l c phát tri n xã h i và n n kinh t nông thôn M t chi n l c phát tri n nông thôn dài h n Vi t Nam c n t ng c ng phân b kinh phí cho khu v c này Các lo i đ u t có tác đ ng l n nh t đ i v i n ng su t trong nông nghi p và gi m nghèo là đ u t vào xây d ng đ ng xá, công trình th y

l i, đi n nông thôn và cho nghiên c u tri n khai trong nông nghi p c ng nh các

ho t đ ng khuy n nông Nhà n c đang dành m t ngu n l c đáng k cho phát tri n thông qua m t lo t các ch ng trình có m c tiêu Tuy nhiên, trong khuôn

kh ngân sách dành cho m c đích này, v n c n tìm ki m cách th c đ có th

t o ra nh ng tác đ ng t t nh t M c tiêu c n h ng t i là đ m b o s tham gia tích c c h n c a nh ng ng i đ c h ng l i trong toàn b chu trình th c hi n các d án phát tri n, đào t o và nâng cao n ng l c cho nông dân, đ m b o dân ch trong vi c ra quy t đ nh

C n đ u t m nh m vào các ngu n l c phát tri n con ng i và ph i đ c

bi t chú ý đ n các d ch v xã h i c n b n Di dân là m t c ch quan tr ng cho phép ng i dân các t nh nghèo di chuy n đ n vùng phù h p h n đ tham gia vào quá trình t ng tr ng và xu h ng đó c n ph i đ c tính t i trong các k ho ch phát tri n kinh t xã h i Nh ng t nh có ngu n nh p c đ n nhi u c n ph i đ c gi

l i m t ph n thu l n h n nh m đ m b o cung c p các d ch v nhà c a và xã h i

c n b n Các th t c h kh u c n c i thi n h n n a theo h ng t o đi u ki n t t

h n cho vi c đ ng ký h kh u c a ng i nh p c c ng nh các nhu c u xã h i khác c a gia đình h (giáo d c và ch m sóc s c kho )

gi m b t xu h ng b t bình đ ng gi a thành th và nông thôn, c n đ y

m nh c i cách th ch khu v c nông thôn, đ c bi t là nh ng v n đ liên quan đ n

ti p c n d ch v s n xu t T ng c ng đ u t phát tri n nông thôn, t o c h i vi c làm có thu nh p cho ng i nông dân nh m thu h p s khác bi t gi a nông thôn và thành th là m t gi i pháp lâu dài đi u ch nh các dòng di c ra thành ph

Ph ng th c c i thi n h th ng an sinh xã h i nên đ c xem xét m t s khía c nh sau: phát tri n và đ u t vào h th ng b o hi m xã h i qu c gia th ng

nh t (xác đ nh m t cách có h th ng nh ng nhóm dân s d b t n th ng và xây

d ng n ng l c ho t đ ng đ ph i h p th c hi n chính sách); m r ng các ch ng trình b o hi m xã h i trong nh ng n m t i ây là m t nhi m v n ng n đ i v i phát tri n nông thôn Vi t Nam, là n i cho t i nay b o hi m xã h i th ng ch dành cho nh ng ng i làm trong khu v c nhà n c Ph i làm nhi u h n n a

trong l nh v c an sinh xã h i đ cho s phân c c đang xu t hi n trong xã h i nông thôn (và xã h i Vi t Nam nói chung) không đe d a s n đ nh xã h i Trong quá trình hình thành h th ng y t và h u trí c n tính t i xu h ng già hóa dân s đang ngày càng tr thành rõ nét Vi t Nam./

Tài li u trích d n

1 Ari Kokko (ch biên) Vi t Nam 20 n m i M i, Vi n Khoa h c xã h i Vi t

Nam Hà N i 2008

2 Bùi Quang D ng và đ ng s H th ng an sinh xã h i Vi t Nam n m 2007, (Báo

cáo nghiên c u, vi n Xã h i h c)

3 ng Nguyên Anh Xã h i h c dân s , Nhà xu t b n Khoa h c Xã h i Hà

N i 2007

4 Ti n Sâm, 2008 V n đ tam nông Trung Qu c, th c tr ng và gi i

5 F Houtart và đ ng nghi p H i Vân - m t xã Vi t Nam: nghiên c u xã

h i h c v s quá đ Nhà xu t b n Khoa h c Xã h i Hà N i 1984

6 Lê B ch D ng và đ ng nghi p B o tr xã h i cho nh ng nhóm thi t thòi

Vi t Nam, Nhà xu t b n Th Gi i Hà N i 2005

7 Martin Evans và đ ng nghi p An sinh xã h i Vi t Nam l y ti n đ n m c nào UNDP 2007

Nam, Nhà xu t b n Th gi i Hà N i, 2000

9 Vi n Khoa h c xã h i Vi t Nam M t s v n đ kinh t xã h i sau 20 n m

i M i Vi t Nam Nhà xu t b n Khoa h c xã h i Hà N i 2007

10 Ngân hàng Phát tri n Châu Á, 2007 chu i giá tr hi u qu h n cho

ng i nghèo

11 Ngân hàng th gi i a d ng hoá nông nghi p Vi t Nam 2006

12 Tr n ình Thiên, 2008 i m i và phát tri n nông nghi p Vi t Nam: thành t u, v n đ và tri n v ng (Tham lu n H i th o Vi t Nam - Cuba l n

th ba, 12/2008)

13 Tr nh Duy Luân, Xã h i h c đô th Nhà xu t b n Khoa h c Xã h i Hà N i 2004

14 UNDP y m nh chi u sâu dân ch và t ng c ng s tham gia c a ng i dân

Vi t Nam, (V n ki n đ i tho i chính sách, 12/2006)

15 UNDP, 2005 Phát tri n khu v c d ch v Vi t Nam: chìa khoá cho s phát

tri n b n v ng 11/2005

16 UNDP, 2003 T ng quan và tóm l c vi n tr phát tri n chính th c t i Vi t

Nam 12/2003