Đến Đại hội VIII, Đảng ta đã có bước phát triển mới với chủ trương: “Xây dựng nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường đi đôi với tăng cường vai trò quản lý
Trang 1MỤC LỤC
MỤC LỤC 1
MỞ ĐẦU 2
I MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 3
1.1 Khái niệm 3
1.1.1 Khái niệm Kinh tế thị trường và Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 3
1.1.2 Khái niệm thể chế kinh tế, thể chế kinh tế thị trường và thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 4
1.2 Kinh tế thị trường là thành tựu phát triển chung của nhân loại 5
1.3 Ưu điểm và nhược điểm của kinh tế thị trường 6
1.3.1 Ưu điểm 6
1.3.2 Nhược điểm 8
1.4 Các đặc trưng của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 8
II SỰ PHÁT TRIỂN NHẬN THỨC CỦA ĐẢNG VỀ HOÀN THIỆN THỂ CHẾ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI 10
2.1 Quá trình nhận thức về kinh tế thị trường 10
2.1.1 Cơ chế quản lý kinh tế Việt Nam thời kỳ trước đổi mới 10
2.1.2 Nhu cầu đổi mới cơ chế quản lý kinh tế 12
2.2 Sự phát triển nhận thức của Đảng về kinh tế thị trường thời kỳ đổi mới 13
2.2.1 Tư duy của Đảng về kinh tế thị trường từ Đại hội VI đến Đại hội VIII .13
2.2.2 Tư duy của Đảng về kinh tế thị trường từ Đại hội IX đến Đại hội X.17 2.2.3 Tư duy của Đảng về kinh tế thị trường trong văn kiện Đại hội XI 19
KẾT LUẬN 25
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 27
Trang 3Một trong những thành tựu lý luận của Đảng trong sự nghiệp đổi mới đấtnước là lý luận về nền kinh tế thị trường, định hướng XHCN ở Việt Nam Trên
cơ sở nhận thức rõ về mô hình nền kinh tế, thể chế kinh tế, Đảng Cộng sản ViệtNam đề ra đường lối chiến lược, chủ trương, chính sách lớn về kinh tế một cáchđúng đắn, phù hợp với yêu cầu, đòi hỏi đất nước, phù hợp với quy luật kháchquan, đáp ứng được yêu cầu, nguyện vọng của nhân dân
Kế thừa và phát triển đường lối đổi mới của Đại hội VI, tại Đại hội VII,
Đảng ta lần đầu tiên đưa ra khái niệm “định hướng xã hội chủ nghĩa” Khái niệm
này nhấn mạnh đặc trưng của nền kinh tế thị trường ở Việt Nam trong thời kỳquá độ Đến Đại hội VIII, Đảng ta đã có bước phát triển mới với chủ trương:
“Xây dựng nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường đi đôi với tăng cường vai trò quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa” Đến Đại hội IX, khái niệm kinh tế thị trường định hướng xã hội
chủ nghĩa chính thức được đưa vào Văn kiện, trong đó khẳng định: Phát triểnkinh tế thị trường định hướng XHCN là đường lối chiến lược nhất quán, là môhình kinh tế tổng quát trong suốt thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội ở ViệtNam Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là một kiểu tổchức nền kinh tế vừa dựa trên những nguyên tắc và quy luật của kinh tế thịtrường , vừa dựa trên và được dẫn dắt, chi phối bởi các nguyên tắc và bản chấtcủa chủ nghĩa xã hội, thể hiện trên cả ba mặt sở hữu, tổ chức quản lý và phânphối Đây là nền kinh tế thị trường có tổ chức, có sự lãnh đạo của Đảng Cộngsản và sự quản lý của Nhà nước xã hội chủ nghĩa, được định hướng cao về mặt
xã hội, hạn chế tối đa những khuyết tật của thị trường nhằm phục vụ tốt nhất lợiích của đại đa số nhân dân và sự phát triển bền vững của đất nước Có thể nói,đây là kết quả sau nhiều năm nghiên cứu, tìm tòi, tổng kết thực tiễn và là bướcphát triển mới về tư duy lý luận của Đảng ta trên lĩnh vực kinh tế Kinh tế thị
Trang 4trường là “cái phổ biến”, còn kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là
“cái đặc thù” của Việt Nam, phù hợp với điều kiện và đặc điểm cụ thể của ViệtNam Hiện nay, nhiều nền kinh tế thị trường trên thế giới với sự phát triển củalực lượng sản xuất, của khoa học công nghệ đã kéo theo những biến đổi mạnh
mẽ về mọi mặt, nhưng cùng với nó là những nguy cơ không thể tự giải quyết nổi,
đó là: Kinh tế phát triển mạnh mẽ, nhưng đi liền với nó là bất công xã hội.sự mâu thuẫn giữa tăng trưởng kinh tế với sự phát triển xã hội; Sự mất ổn định về chính trị ở nhiều quốc gia Bên cạnh đó, một nguy cơ nữa cũng phải kể đến, đó
là tăng trưởng của nhiều nước tư bản vừa qua đã tàn phá môi trường, có nguy cơphá vỡ môi sinh Phá vỡ môi sinh, tự nó sẽ đe dọa tăng trưởng kinh tế Liên hợpquốc đã có sự báo động toàn cầu về tình hình môi sinh hiện nay, mà trong đó cácnước tư bản phát triển gây ảnh hưởng lớn nhất Thực tế cho thấy, nhiều quốc giatuy tăng trưởng kinh tế nhanh nhưng vẫn ở trong tình cảnh tồi tệ nếu xét ở cácgóc độ như trình độ học vấn, sức khỏe, tuổi thọ và dinh dưỡng trung bình củangười dân Chưa kể các tổn hại về môi trường gây ra bởi quá trình tăng trưởngkinh tế làm ảnh hưởng đến điều kiện sống trước mắt và lâu dài của người dân
I MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là tên gọi một hệ thốngkinh tế được Đảng Cộng sản Việt Nam sáng tạo và chủ trương triển khai tại ViệtNam từ thập niên 1990
Trang 5Cho đến nay, chính Đảng Cộng sản Việt Nam cũng thừa nhận rằng chưa
có nhận thức rõ, cụ thể và đầy đủ về thế nào là nền kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa mà chỉ có giải thích nguyên lý chung rằng, đó là một nền kinh
tế vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý chặt chẽ của nhà nước phápquyền xã hội chủ nghĩa hướng tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội côngbằng, dân chủ, văn minh Nguyên nhân của tình trạng này là hệ thống kinh tế này
là hoàn toàn mới, chưa có tiền lệ trong lịch sử, thêm vào đó, công tác lý luận ởViệt Nam về hệ thống kinh tế này còn chưa theo kịp thực tiễn Hơn 20 năm theođuổi chủ trương xây dựng hệ thống kinh tế thị trường định hướng xã hội chủnghĩa, nhưng các thể chế cho hệ thống này hoạt động vẫn chưa có đầy đủ Đếnhội nghị lần thứ 6 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Namkhóa X, Đảng mới ra Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 30 tháng 1 năm 2008 vềtiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Tớingày 23 tháng 9 năm 2008, Chính phủ Việt Nam mới có nghị quyết số 22/2008/NQ-CP ban hành Chương trình hành động của Chính phủ để thực hiện nghịquyết 21-NQ/TW
1.1.2 Khái niệm thể chế kinh tế, thể chế kinh tế thị trường và thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
1.1.2.1 Thể chế kinh tế
Thể chế kinh tế nói chung là một hệ thống các quy phạm pháp luật nhằmđiều chỉnh các chủ thể kinh tế, các hành vi sản xuất kinh doanh và các quan hệkinh tế.Nó bao gồm các yếu tố chủ yếu là các đạo luật, quy chế, quy tắc, chuẩnmực về kinh tế gắn với các chế tài về xử lý vi phạm, các tổ chức kinh tế, các cơquan quản lý Nhà nước về kinh tế, truyền thống văn hóa và văn minh kinhdoanh, cơ chế vận hành nền kinh tế
1.1.2.2 Thể chế kinh tế thị trường
Trang 6Thể chế kinh tế thị trường là một tổng thể bao gồm các bộ quy tắc, luật lệ
và hệ thống các thực thể, tổ chức kinh tế được tạo lập nhằm điều chỉnh hoạt độnggiao dịch, trao đổi trên thị trường
1.1.2.3 Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là nền kinh tế vừa tuântheo các quy luật của kinh tế thị trường vừa chịu sự chi phối của các yếu tố bảođảm tính định hướng xã hội chủ nghĩa Do đó, thể chế kinh tế thị trường địnhhướng xã hội chủ nghĩa được hiểu là thể chế kinh tế thị trường, trong đó các thiếtchế, công cụ và nguyên tắc vận hành được tự giác tạo lập và sử dụng để pháttriển sản xuất, cải thiện đời sống nhân dân, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xãhội công bằng, dân chủ, văn minh
1.2 Kinh tế thị trường là thành tựu phát triển chung của nhân loại
Không nên lầm tưởng kinh tế thị trường chỉ gắn liền với chủ nghĩa tư bản,còn chủ nghĩa xã hội thì không Quan niệm này xuất phát từ mô hình kinh tế baocấp của Liên Xô và Đông Âu trước kia, song chính Liên Xô trong giai đoạn lãnhđạo của Lênin cũng có nền kinh tế thị trường Thực ra, theo lý luậncủa Lênin thì chủ nghĩa xã hội là bước chuyển giữa chủ nghĩa tư bản tiến lênchủnghĩa cộng sản Trong đó mô hình kinh tế là hỗn hợp, đan xen giữa kinh tế nhànước, kinh tế tập thể với kinh tế tư bản tư nhân Theo đó, Lênin đã đề ra Chínhsách kinh tế mới (NEP), theo đó nhà nước cho phép một số thị trường được tồntại, các ngành công nghiệp nhà nước đó sẽ hoàn toàn tự do đưa ra các quyết địnhkinh tế của mình Sau khi Lenin mất, Stalin đã xóa bỏ NEP và xây dựng môhình kinh tế kế hoạch, khiến nhiều người lầm tưởng chủ nghĩa xã hội chỉ gắn liềnvới kinh tế bao cấp
Những lý luận đầu tiên về kinh tế thị trường của chủ nghĩa xã hội đượcnhà kinh tế Enrico Barone người Ý nêu ra vào năm 1908 trong tác phẩm "IlMinistro della Produzione nello Stato Collettivista"[3] Barone đã đưa ra một mô
Trang 7hình toán về một nền kinh tế tập thể, theo đó các quan hệ tiền tệ hàng hóa trongnền kinh tế đều có thể tính toán được và từ đó có thể điều chỉnh để sao cho phúclợi tập thể đạt mức tối ưu.
Năm 1929, Fred Manville Taylor người Mỹ trong công trình "TheGuidance of Production in a Socialist State," tạp chí American EconomicReview, số 19(1), trang 1-8, đã nêu ra những điều kiện để nền kinh tế xã hội chủnghĩa có thể, về mặt lý thuyết, đạt được hiệu quả trong phân phối nguồn lực.Trên cơ sở mô hình của Barone, vào năm 1936 nhà kinh tế Ba Lan OskarRyszard Lange đã công bố cuốn sách của mình mang tên Lý thuyết kinh tế vềchủ nghĩa xã hội trong đó ông kết hợp kinh tế học Marxist với kinh tế học tân cổđiển Lange ủng hộ việc sử dụng các công cụ thị trường (giá cả) và đồng thờiủng hộ việc kế hoạch hóa Lange cho rằng các nhà làm kế hoạch có thể tính toán
và đặt ra các mức giá và chờ đợi phản ứng của thị trường để điều chỉnh cho phùhợp Như vậy nền kinh tế sẽ có hiệu quả cao hơn thay vì để cho thị trường quyếtđịnh hoàn toàn
Lịch sử phát triển kinh tế thế giới cũng như ở Việt Nam cho thấy Chủnghĩa xã hội kết hợp với yếu tố thị trường còn được gọi là Con đường thứ ba (đểphân biệt với hai con đường khác là kinh tế thị trường tự do (hay kinh tế tư bảnchủ nghĩa) và kinh tế kế hoạch hóa tập trung Các nước Đông Âu và Liên Xô cũ
đã rời bỏ nền kinh tế kế hoạch hóa để chuyển sang nền kinh tế thị trường Cácnước tư bản phát triển như Mĩ, Anh, Pháp và Nhật trong thế kỉ 20 cũng điềuchỉnh mô hình kinh tế theo hướng tăng cường sự can thiệp của bộ máy nhà nước(mô hình kinh tế hỗn hợp) Chủ nghĩa xã hội thị trường là đường lối phát triểnkinh tế - xã hội chủ đạo của một số nước phát triển nhất thế giới nhưtại Đức và Bắc Âu như Thụy Điển, Phần Lan, Đan Mạch
1.3 Ưu điểm và nhược điểm của kinh tế thị trường
1.3.1 Ưu điểm
Trang 8Cho đến nay, lịch sử loài người đã thực hiện hai kiểu tổ chức sản xuất làsản xuất tự cấp - tự túc và sản xuất hàng hoá, với hai mô hình kinh tế đại diệncho chúng là mô hình kinh tế tự nhiên và mô hình kinh tế hàng hoá.
Kinh tế thị trường là trình độ phát triển cao của kinh tế hàng hoá, nó baogồm các cấp độ phát triển là kinh tế thị trường cổ điển và kinh tế thị trường hiệnđại Nếu trong nền kinh tế thị trường cổ điển, các quan hệ kinh tế được hìnhthành một cách tự phát và hoạt động tuân theo sự tác động khách quan của cơchế thị trường với các quy luật cơ bản vốn có của nó như: Quy luật giá trị, quyluật cạnh tranh, quy luật cung - cầu, quy luật lưu thông tiền tệ… với những ưuđiểm, khuyết tật vốn có, thì trong nền kinh tế thị trường hiện đại, bên cạnh việctuân theo sự tác động của cơ chế thị trường, nền kinh tế còn chịu sự điều tiết, chỉhuy của chính phủ Kinh tế thị trường hiện đại là hình thức phát triển tất yếu củachính bản thân kinh tế, bởi nhà nước với những công cụ hữu hiệu của mình sẽsửa chữa, giảm thiểu được những khiếm khuyết của cơ chế thị trường, đồng thời,
cơ chế thị trường buộc những công cụ điều tiết của các chính phủ phải phù hợpvới yêu cầu của thị trường, nên nó sẽ sửa chữa được tính chủ quan dễ có củachính phủ
Từ đây, với mô hình kinh tế thị trường hiện đại, mỗi quốc gia sẽ lựa chọncho đất nước mình một định hướng phát triển kinh tế, chẳng hạn, nền kinh tế của
Mỹ theo mô hình kinh tế thị trường tân tự do với chủ trương “thị trường nhiều,nhà nước ít”; hay mô hình kinh tế thị trường xã hội của Thuỵ Điển, Đức…
Trong nền kinh tế thị trường, nếu lượng cầu hàng hóa cao hơn lượng cung,thì giá cả hàng hóa sẽ tăng lên, mức lợi nhuận cũng tăng khuyến khích người sảnxuất tăng lượng cung Người sản xuất nào có cơ chế sản xuất hiệu quả hơn, thìcũng có tỷ suất lợi nhuận cao hơn cho phép tăng quy mô sản xuất, và do đó cácnguồn lực sản xuất sẽ chảy về phía những người sản xuất hiệu quả Những người
Trang 9sản xuất có cơ chế sản xuất kém hiệu quả sẽ có tỷ suất lợi nhuận thấp, khả năngmua nguồn lực sản xuất thấp, sức cạnh tranh kém sẽ bị đào thải.
1.3.2 Nhược điểm
Cơ chế phân bổ nguồn lực trong nền kinh tế thị trường có thể dẫn tới bấtbình đẳng Đấy là chưa kể vấn đề thông tin không hoàn hảo có thể dẫn tới việcphân bổ nguồn lực không hiệu quả Do một số nguyên nhân, giá cả có thể khônglinh hoạt trong các khoảng thời gian ngắn hạn khiến cho việc điều chỉnh cungcầu không suôn sẻ, dẫn tới khoảng cách giữa tổng cung và tổng cầu Đây lànguyên nhân của các hiện tượng thất nghiệp, lạm phát
Trong thực tế hiện nay, không có một nền kinh tế thị trường hoàn hảo,cũng như không có nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung hoàn toàn (trừ nền kinh
tế Bắc Triều Tiên) Thay vào đó là nền kinh tế hỗn hợp Tùy ở mỗi nước mà cácyếu tố thị trường nhiều hay ít
Trong thương mại quốc tế, mức độ thị trường hóa nền kinh tế có thể được
sử dụng làm tiêu chí trong xác định điều kiện thương mại giữa hai bên
1.4 Các đặc trưng của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có các đặc trưng sau:
- Mục đích của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là pháttriển lực lượng sản xuất hiện đại gắn liền với xây dựng quan hệ sản xuất mới phùhợp trên cả ba mặt: sở hữu, quản lý và phân phối nhằm thực hiện dân giàu, nướcmạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh
- Về sở hữu sẽ phát triển theo hướng còn tồn tại các hình thức sở hữu khácnhau, nhiều thành phần kinh tế khác nhau trong đó kinh tế nhà nước giữ vai tròchủ đạo Tiêu chuẩn căn bản để đánh giá hiệu quả xây dựng quan hệ sản xuấttheo định hướng xã hội chủ nghĩa là thúc đẩy phát triển lực lượng sản xuất, cảithiện đời sống nhân dân và thực hiện công bằng xã hội nên phải từng bước xáclập và phát triển chế độ sở hữu công cộng về tư liệu sản xuất chủ yếu một cách
Trang 10vững chắc, tránh nóng vội xây dựng ồ ạt mà không tính đến hiệu quả như trướcđây
- Về quản lý, trong kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phải có
sự quản lý của Nhà nước xã hội chủ nghĩa Nhà nước xã hội chủ nghĩa quản lýnền kinh tế bằng pháp luật, chiến lược, kế hoạch, chính sách đồng thời sử dụng
cơ chế thị trường, các hình thức kinh tế và phương pháp quản lý kinh tế thịtrường để kích thích sản xuất, giải phóng sức sản xuất, phát huy tính tích cực vàhạn chế những mặt tiêu cực, khuyết tật của cơ chế thị trường, bảo vệ lợi ích củanhân dân lao động của toàn thể nhân dân
- Về phân phối, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thực hiện đadạng hoá các hình thức phân phối "Thực hiện chế độ phân phối chủ yếu theo kếtquả lao động, hiệu quả kinh tế, đồng thời theo mức đóng góp vốn cùng cácnguồn lực khác và thông qua phúc lợi xã hội" Cơ chế phân phối này vừa tạođộng lực kích thích các chủ thể kinh tế nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuấtkinh doanh, đồng thời hạn chế những bất công trong xã hội Thực hiện tăngtrưởng kinh tế gắn liền với tiến bộ, công bằng xã hội ngay trong từng bước vàtừng chính sách phát triển
- Tính định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế thị trường nước ta cònthể hiện ở chỗ tăng trưởng kinh tế phải đi đôi với phát triển văn hóa, giáo dục,xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, làm cho chủnghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tinhthần của nhân dân, nâng cao dân trí, giáo dục và đào tạo con người, xây dựng vàphát triển nguồn nhân lực của đất nước Chủ trương xây dựng và phát triển nềnkinh tế thị trường, định hướng xã hội chủ nghĩa thể hiện trình độ tư duy, và vậndụng của Đảng ta về quy luật về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất với tính chất
và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Đây là mô hình kinh tế tổng quátcủa nước ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
Trang 11II SỰ PHÁT TRIỂN NHẬN THỨC CỦA ĐẢNG VỀ HOÀN THIỆN THỂ CHẾ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI
2.1 Quá trình nhận thức về kinh tế thị trường
2.1.1 Cơ chế quản lý kinh tế Việt Nam thời kỳ trước đổi mới
2.1.1.1 Cơ chế kế hoạch hóa tập trung quan liêu.
Trước đổi mới, cơ chế quản lý kinh tế ở nước ta là cơ chế kế hoạch hóa tậptrung với những đặc điểm chủ yếu là:
- Thứ nhất, nhà nước quản lý nền kinh tế chủ yếu bằng mệnh lệnh hànhchính dựa trên hệ thống chi tiêu pháp lệnh chi tiết từ trên xuống dưới Các doanhnghiệp hoạt động trên cơ sở các quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền
và các chỉ tiêu pháp lệnh được giao Tất cả phương hướng sản xuất, nguồn vật
tư, tiền vốn, định giá sản phẩm, tổ chức bộ máy, nhân sự, tiền lương… đều docác cấp có thẩm quyền quyết định Nhà nước giao chỉ tiêu kế hoạch, cấp phátvốn, vật tư cho doanh nghiệp, doanh nghiệp giao nộp sản phẩm cho Nhà nước
Lỗ thì Nhà nước bù, lãi thì Nhà nước thu
- Thứ hai, các cơ quan hành chính can thiệp quá sâu vào hoạt động sảnxuất, kinh doanh của các doanh nghiệp nhưng lại không chịu trách nhiệm gì vềvật chất đối với các quyết định của mình Những thiệt hại vật chất do các quyếtđịnh không đúng gây ra thì ngân sách Nhà nước phải gánh chịu
Hậu quả do hai điểm nói trên mang lại là cơ quan quản lý nhà nước làmthay chức năng quản lý sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp Còn các doanhnghiệp vừa bị trói buộc, vì không có quyền tự chủ, vừa ỷ lại vào cấp trên, vìkhông bị ràng buộc trách nhiệm đối với kết quả sản xuất
- Thứ ba, quan hệ hàng hóa – tiền tệ bị coi nhẹ, chỉ là hình thức, quan hệhiện vật là chủ yếu Nhà nước quản lý kinh tế thông qua chế độ “cấp phát – giaonộp” Hạch toán kinh tế chỉ là hình thức
Trang 12- Thứ tư, bộ máy quản lý cồng kềnh, nhiều cấp trung gian vừa kém năngđộng vừa sinh ra đội ngũ quản lý kém năng lực, phong cách cửa quyền, quanliêu.
2.1.1.2 Cơ chế bao cấp được thực hiện dưới các hình thức chủ yếu sau
- Bao cấp qua giá: Nhà nước quyết định giá trị tài sản, thiết bị, vật tư, hànghóa thấp hơn giá trị thực của chúng nhiều lần so với giá trị thị trường Với giáthấp như vậy, coi như một phần những thứ đó được cho không Do đó, hạch toánkinh tế chỉ là hình thức
- Bao cấp qua chế độ tem phiếu (tiền lương hiện vật): Nhà nước quy địnhchế độ phân phối vật phẩm tiêu dùng cho cán bộ, công nhân viên, công nhântheo định mức qua hình thức tem phiếu Chế độ tem phiếu với mức giá khác xa
so với giá thị trường đã biến chế độ tiền lương thành lương hiện vật, thủ tiêuđộng lực kích thích người lao động và phá vỡ nguyên tắc phân phối theo laođộng
- Bao cấp qua chế độ cấp phát vốn của ngân sách, nhưng không có chế tàiràng buộc trách nhiệm vật chất đối với các đơn vị được cấp vốn Điều đó vừalàm tăng gánh nặng đối với ngân sách vừa làm cho sử dụng vốn kém hiệu quả,nảy sinh cơ chế “xin cho”
Trong thời kỳ kinh tế còn tăng trưởng chủ yếu theo chiều rộng thì cơ chếnày có tác dụng nhất định, nó cho phép tập trung tối đa các nguồn lực kinh tế vàomục đích chủ yếu trong từng giai đoạn và điều kiện cụ thể, đặc biệt trong quátrình công nghiệp hóa theo xu hướng ưu tiên phát triển công nghiệp nặng Nhưng
nó lại thủ tiêu cạnh tranh, kìm hãm tiến bộ khoa học – công nghệ, triệt tiêu độnglực kinh tế đối với người lao động, không kích thích tính năng động, sáng tạocủa các đơn vị sản xuất, kinh doanh Khi nền kinh tế thế giới chuyển sang giaiđoạn phát triển theo chiều sâu dựa trên cơ sở áp dụng các thành tựu của cuộccách mạng khoa học – công nghệ hiện đại thì cơ chế quản lý này càng bộc lộ
Trang 13những khiếm khuyết của nó, làm cho kinh tế các nước xã hội chủ nghĩa trướcđây, trong đó có nước ta, lâm vào tình trạng trì trệ, khủng hoảng.
Trước đổi mới, do chưa thừa nhận sản xuất hàng hóa và cơ chế thị trường,chúng ta xem kế hoạch hóa là đặc trưng quan trọng nhất của kinh tế xã hội chủnghĩa, phân bổ mọi nguồn lực theo kế hoạch là chủ yếu; coi thị trường chỉ là mộtcông cụ thứ yếu bổ sung cho kế hoạch Không thừa nhận trên thực tế sự tồn tạicủa nền kinh tế nhiều thành phần trong thời kỳ quá độ, lấy kinh tế quốc doanh vàtập thể là chủ yếu, muốn nhanh chóng xóa sở hữu tư nhân và kinh tế cá thể tưnhân; xây dựng nền kinh tế khép kín Nền kinh tế rơi vào tình trạng trì trệ, khủnghoảng
2.1.2 Nhu cầu đổi mới cơ chế quản lý kinh tế
Dưới áp lực của tình thế khách quan, nhằm thoát khỏi khủng hoảng kinh tế– xã hội, chúng ta đã có những bước cải tiến về nền kinh tế theo hướng thịtrường, tuy nhiên còn chưa toàn diện, chưa triệt để Đó là khoán sản phẩm trongnông nghiệp theo chỉ thị 100 – CT/TW của Ban Bí thư Trung ương khóa IV; bùgiá vào lương ở Long An; Nghị quyết TW8 khóa V (1985) về giá – lương – tiền;thực hiện Nghị định 25 và Nghị định 26 – CP của Chính phủ… Tuy vậy, đó lànhững căn cứ thực tế để Đảng đi đến quyết định thay đổi cơ chế quản lý kinh tế
Đề cập sự cần thiết đổi mới cơ chế quản lý kinh tế, Đại hội VI khẳng định:
“Việc bố trí lại cơ cấu kinh tế phải đi đôi với đổi mới cơ chế quản lý kinh tế Cơchế quản lý tập trung quan liêu, bao cấp từ nhiều năm nay không tạo được độnglực phát triển, làm suy yếu kinh tế xã hội chủ nghĩa, hạn chế việc sử dụng và cảitạo các thành phần kinh tế khác, kìm hãm sản xuất, làm giảm năng suất, chấtlượng, hiệu quả, gây rối loạn trong phân phối lưu thông và đẻ ra nhiều hiệntượng tiêu cực trong xã hội” Chính vì vậy, việc đổi mới cơ chế quản lý kinh tếtrở thành nhu cầu cần thiết và cấp bách
Trang 142.2 Sự phát triển nhận thức của Đảng về kinh tế thị trường thời kỳ đổi mới
2.2.1 Tư duy của Đảng về kinh tế thị trường từ Đại hội VI đến Đại hội VIII
Đây là giai đoạn hình thành và phát triển tư duy của Đảng về kinh tế thịtrường So với thời kỳ trước đổi mới, nhận thức về kinh tế thị trường có sự thayđổi căn bản và sâu sắc:
Một là, kinh tế thị trường không phải là cái riêng có của Chủ nghĩa tư bản
mà là thành tựu phát triển chung của nhân loại
Lịch sử phát triển nền sản xuất xã hội cho thấy sản xuất và trao đổi hànghóa là tiền đề quan trọng cho sự ra đời và phát triển của kinh tế thị trường Trongquá trình sản xuất và trao đổi, các yếu tố thị trường như cung, cầu, giá cả có tácđộng điều tiết quá trình sản xuất hàng hóa, phân bổ các nguồn lực kinh tế và tàinguyên thiên nhiên như vốn, tư liệu sản xuất, sức lao động… phục vụ cho sảnxuất và lưu thông Thị trường giữ vai trò là một công cụ phân bổ các nguồn lựckinh tế Trong một nền kinh tế khi các nguồn lực kinh tế được phân bổ bằngnguyên tắc thị trường thì người ta gọi đó là kinh tế thị trường
Kinh tế thị trường đã có mầm mống từ trong xã hội nô lệ, hình thành trong
xã hội phong kiến và phát triển cao trong chủ nghĩa tư bản Kinh tế thị trường vàkinh tế hàng hóa có cùng bản chất đều nhằm sản xuất ra để bán, đều nhằm mụcđích giá trị và đều trao đổi thông qua quan hệ hàng hóa – tiền tệ Kinh tế hànghóa và kinh tế thị trường đều dựa trên cơ sở phân công lao động xã hội và cáchình thức sở hữu khác nhau về tư liệu sản xuất, làm cho những người sản xuấtvừa độc lập, vừa phụ thuộc vào nhau Trao đổi mua bán hàng hóa là phương thứcgiải quyết mâu thuẫn trên Tuy nhiên, kinh tế hàng hóa và kinh tế thị trường có
sự khác nhau về trình độ phát triển Kinh tế hàng hóa ra đời từ kinh tế tự nhiên,đối lập với kinh tế tự nhiên, nhưng còn ở trình độ thấp, chủ yếu là sản xuất hàng