VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ KHMER TRONG GIA ĐÌNH TẠI HUYỆN CHÂU THÀNH, TỈNH TRÀ VINH

LỜI CAM ĐOAN Người viết cam đoan bài luận có số liệu và kết quả nghiên cứu trong đề tài “Văn hóa ứng xử của người phụ nữ Khmer trong gia đình tại huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh” này là

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH

ISO 9001:2015

VĂN HÓA ỨNG XỬ

C ỦA NGƯỜI PHỤ NỮ KHMER TRONG GIA ĐÌNH TẠI HUYỆN CHÂU THÀNH,

T ỈNH TRÀ VINH

LU ẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HÓA HỌC

TRÀ VINH, NĂM 2021

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH

VĂN HÓA ỨNG XỬ

C ỦA NGƯỜI PHỤ NỮ KHMER TRONG GIA ĐÌNH TẠI HUYỆN CHÂU THÀNH,

T ỈNH TRÀ VINH

Ngành: VĂN HÓA HỌC

Mã ngành: 8229040

LU ẬN VĂN THẠC SĨ

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS PHAN AN

TRÀ VINH, NĂM 2021

LỜI CAM ĐOAN

Người viết cam đoan bài luận có số liệu và kết quả nghiên cứu trong đề tài “Văn hóa ứng xử của người phụ nữ Khmer trong gia đình tại huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh” này là hoàn toàn trung thực và không trùng lập với các đề tài khác trong cùng lĩnh vực của những người viết nghiên cứu trước Các thông tin, tài liệu, số liệu trình bày trong đề tài đã được ghi rõ nguồn gốc Đề tài này là công trình nghiên cứu của riêng cá nhân người viết

Trà Vinh, ngày tháng năm 2021

Học viên

Tô Th ị Hồng Thắm

LỜI CẢM ƠN

Qua gần hai năm học tập tại Trường Đại học Trà Vinh, với kiến thức quý báu mà

Thầy, Cô truyền đạt đã giúp học viên tiếp xúc với thực tế để nâng cao kiến thức trong

lĩnh vực văn hóa học Trong thời gian 06 tháng hướng dẫn học viên, PGS.TS Phan An luôn dành nhiều thời gian để hướng dẫn cho học viên hoàn thành tốt đề tài “Văn hóa

ứng xử của người phụ nữ Khmer trong gia đình tại huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh” Thầy quan tâm, tận tình hướng dẫn học viên trong suốt quá trình thực hiện đề tài, mặc dù rất bận rộn trong công việc nhưng Thầy vẫn giành rất nhiều thời gian và tâm huyết trong việc hướng dẫn học viên

Bên cạnh đó, học viên chân thành cảm ơn đến Phòng Đào tạo Sau đại học Trường Đại học Trà Vinh đã giúp học viên hoàn thành đề tài đúng tiến độ quy định Do kiến thức còn hạn hẹp nên đề tài khó tránh khỏi những khuyết điểm, hạn chế, lý luận không sát với thực tiễn, văn phong không được chặt chẽ, do đó học viên xin được tiếp thu ý kiến đóng góp của quý Thầy, Cô để học viên xây dựng đề tài ngày càng hoàn thiện hơn

Học viên chân thành cám ơn

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Tóm tắt v

PH ẦN MỞ ĐẦU 1

1 TÍNH THẾ CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 1

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 3

3 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 3

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 6

5 PHẠM VI GIỚI HẠN ĐỀ TÀI 7

6 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 7

7 KẾT CẤU CỦA ĐỀ TÀI 7

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 8

1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 8

1.1.1 Một số khái niệm liên quan 8

1.1.2 Một số lý thuyết tiếp cận 14

1.1.2.1 Lý thuyết chức năng 14

1.1.2.2 Lý thuyết vốn xã hội của Bourdieu 18

1.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN 19

1.2.1 Vị trí địa lý và đặc điểm tự nhiên của huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh 19

1.2.2 Lịch sử hình thành và phát triển huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh 21

CHƯƠNG 2 VĂN HÓA ỨNG XỬ TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ KHMER TRONG GIA ĐÌNH Ở HUYỆN CHÂU THÀNH, TỈNH TRÀ VINH 25

2.1 VÀI NÉT VỀ GIA ĐÌNH VÀ VAI TRÒ TRONG GIA ĐÌNH CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ KHMER Ở HUYỆN CHÂU THÀNH, TỈNH TRÀ VINH 25

2.1.1 Gia đình người Khmer ở huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh 25

2.1.2 Vai trò của người phụ nữ Khmer ở huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh 26

2.2 BIỂU HIỆN VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ KHMER TRONG TRONG GIA ĐÌNH 30

2.2.1 Văn hóa ứng xử với ông, bà, cha, mẹ 30

2.2.2 Văn hóa ứng xử giữa vợ chồng 31

2.2.3 Văn hóa ứng xử với anh, chị, em 32

2.2.4 Văn hóa ứng xử với con cái 34

2.3 ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA ỨNG XỬ TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ KHMER TRONG GIA ĐÌNH 37

2.3.1 Chịu ảnh hưởng của phật giáo Nam tông 37

2.3.2 Ảnh hưởng của giao lưu văn hóa Việt – Hoa - Khmer 41

CHƯƠNG 3 NHỮNG BIỄN ĐỔI VỀ VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ KHMER TRONG GIA ĐÌNH Ở HUYỆN CHÂU THÀNH, TỈNH TRÀ VINH 45

3.1 NGUYÊN NHÂN CỦA SỰ BIẾN ĐỔI VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ KHMER TRONG GIA ĐÌNH 45

3.1.1 Đời sống kinh tế, văn hóa có những thay đổi, nâng cao 45

3.1.2 Tác động của công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế 48

3.2 MỘT SỐ BIẾN ĐỔI VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA PHỤ NỮ KHMER TRONG QUAN HỆ GIA ĐÌNH TẠI HUYỆN CHÂU THÀNH, TỈNH TRÀ VINH 50

3.2.1 Trong quan hệ với ông, bà, cha mẹ 50

3.2.2 Trong quan hệ vợ chồng 50

3.2.3 Trong quan hệ với anh, chị, em 51

3.2.4 Trong quan hệ với con cái 52

3.3 MỘT SỐ NHẬN XÉT BIẾN ĐỔI VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA PHỤ NỮ KHMER TRONG QUAN HỆ GIA ĐÌNH TẠI HUYỆN CHÂU THÀNH, TỈNH TRÀ VINH 53 3.3.1 Tác động tích cực 54

3.3.2 Tác động tiêu cực 54

3.4 XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA THÔNG QUA ỨNG XỬ CỦA PHỤ NỮ KHMER Ở HUYỆN CHÂU THÀNH, TỈNH TRÀ VINH 55

3.5 MỘT SỐ KIẾN NGHỊ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ KHMER TRONG GIA ĐÌNH TẠI HUYỆN CHÂU THÀNH, TỈNH TRÀ VINH 57

K ẾT LUẬN 61

DANH M ỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 63

PH Ụ LỤC 1

TÓM TẮT

Luận văn “Văn hóa ứng xử của người phụ nữ Khmer trong gia đình tại huyện Châu Thành, t ỉnh Trà Vinh”, người viết trình bày phần mở đầu bao gồm: Tính cấp

thiết của đề tài, tổng quan nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu, đối tượng, phạm vi nghiên

cứu, phương pháp nghiên cứu, kết cấu của đề tài Về phần nội dung đề tài gồm chương

1, chương 2, chương 3, kết luận từng chương và kết luận chung của đề tài, về nội dung

cụ thể của 03 chương gồm:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Trong chương này, người viết sẽ trình bày một số khái niệm liên quan đến văn hóa ứng xử của người phụ nữ Khmer; lý thuyết tiếp cận và cơ sở thực tiễn khi nghiên

cứu về văn hóa ứng xử của phụ nữ Khmer trong gia đình Kết luận chương 1

Chương 2: Văn hóa ứng xử truyền thống của người phụ nữ Khmer trong gia đình

ở huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh

Trong chương này, người viết trình bày vài nét về gia đình người Khmer và vai trò của người phụ nữ Khmer trong gia đình tại huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh; làm

rõ đặc điểm và văn hóa ứng xử của người phụ nữ Khmer đối với cha mẹ, ông bà, chồng

và con Kết luận chương 2

Chương 3: Những biến đổi về văn hóa ứng xử của người phụ nữ Khmer trong gia đình ở huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh

Trong chương này người viết phân tích để làm rõ nguyên nhân của sự biến đổi trong văn hóa ứng xử của phụ nữ Khmer từ hướng tích cực đến tiêu cực Từ đó, đề ra

một số kiến nghị nhằm bảo tồn và phát huy văn hóa ứng xử của phụ nữ Khmer trong

gia đình

Kết luận

Tài liệu tham khảo

PHẦN MỞ ĐẦU

Văn hóa ứng xử được hiểu là hành vi giao tiếp, cách đối nhân xử thế của con người trong đời sống Văn hóa ứng xử thể hiện trình độ học vấn và nhận thức của cá nhân, cộng đồng và rộng hơn nữa là dân tộc Văn hóa ứng xử thể hiện bên ngoài qua các hành vi như giao tiếp trong cộng đồng xã hội và thể hiện bên trong qua các chuẩn mực, giá trị đạo đức, văn hóa Nghiên cứu về văn hóa ứng xử để thấy được sự biến đổi của nó trong bối cảnh xã hội hiện nay cũng góp phần phản ánh và thấy được sự phát triển nói chung của xã hội trên bình diện văn hóa, văn minh1

Một trong những yếu tố chủ thể góp phần tạo nên bản sắc văn hóa ứng xử của từng dân tộc chính là người phụ nữ Những người bà, người mẹ, người vợ, người chị, những cô con gái, thông qua những bộ trang phục đặc trưng, những lời hát, điệu múa

ca ngợi giai điệu dân ca của dân tộc mình, những cách ứng xử với mọi người xung quanh, đã góp phần tạo nên những hình ảnh đẹp nhất và sống động nhất về văn hóa của

cả dân tộc Người Khmer Nam bộ cũng mang trong người hơi thở của vùng đồng bằng trù phú nhiều cá, tôm Nổi bật lên nét tính cách hồn hậu, nhiệt thành, tôn trọng trân quý các mối quan hệ xã hội Trong đó, trước hết vẫn là mối quan hệ của một gia đình với những quy tắc cư xử lễ nghĩa theo triết lý Phật giáo Nam tông Người phụ nữ trong gia đình, người Khmer Nam bộ cũng vừa mang trong người những nét chung và những dấu

ấn riêng của một dân tộc ít người vùng đồng bằng Nam bộ

Cuộc sống hiện đại với sự hòa nhập và giao thoa văn hóa, đời sống và lối ứng xử của mỗi con người, mỗi gia đình đều ít nhiều chịu sự tác động của xu hướng chung Tuy nhiên, những gì đã gắn bó máu thịt, trở thành nét đặc trưng vẫn được các thế hệ truyền lưu gìn giữ Trong đó, người phụ nữ Khmer với vai trò là người giữ lửa trong căn nhà, chính là nhân tố quan trọng cho bất kỳ nhà nghiên cứu nào muốn tìm hiểu về văn hóa ứng xử của đồng bào Khmer miền Tây

Trà Vinh là một trong những tỉnh có đông đồng bào Khmer sinh sống của khu vực Đồng bằng Sông Cửu Long Với những đặc thù về vị trí địa lý, người Khmer Trà Vinh có những nét tương đồng cũng như những nét riêng so với những người anh em

1 Lưu Công Minh (2020), Văn hóa ứng xử của Người phụ nữ việt miền Tây Nam Bộ trong quan hệ Gia đình và xã

h ội (trường hợp tỉnh Tiền giang), Luận án tiến sĩ Văn hóa học, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, tr 1

Với đặc trưng miệt sông nước gắn với nền văn hóa nông nghiệp trồng lúa nước, văn hóa ứng xử của người Khmer Trà Vinh nói chung, phụ nữ Khmer Trà Vinh nói riêng sẽ có những nét độc đáo cần được quan tâm nghiên cứu, bảo tồn và phát huy

Người Khmer là một dân tộc có vốn văn hóa phong phú đa dạng; không chỉ thể hiện ở nghệ thuật kiến trúc độc đáo của những ngôi chùa hay ở những phong tục, tín ngưỡng, lễ hội mà nó còn thể hiện rất rõ qua văn hóa ứng xử Trong đó văn hóa ứng xử của người phụ nữ Khmer hết sức phong phú thể hiện nét đẹp truyền thống của văn hóa ứng xử phụ nữ miền Tây Nam Bộ, nó phản ánh một cách toàn diện cách ứng xử của phụ nữ Khmer với gia đình và xã hội Tìm hiểu văn hóa ứng xử của người

phụ nữ Khmer ta sẽ có một cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn nét văn hóa đặc trưng của dân tộc này cũng như cách ứng xử với cha, mẹ, anh, chị, em; ông, bà… Từ thực

tiễn đời sống văn hóa, đời sống sinh hoạt và trong lao động sản xuất đã hình thành nên những cách ứng xử của người phụ nữ Khmer trong những hoàn cảnh khác nhau với đối tượng khác nhau

Trà Vinh, vùng đất đa dạng về tự nhiên, đa dạng về kinh tế và văn hóa; là nơi sinh ra những người phụ nữ Khmer cho đời sau tự hào về quê hương xứ sở của mình Tuy vậy, dưới tác động của nền kinh tế thị trường và giao lưu văn hóa, không chỉ kinh

tế mà các vấn đề về văn hóa nói chung, văn hóa ứng xử của người phụ nữ Khmer nói riêng ở tỉnh Trà Vinh đang có những biến đổi nhất định

Việc nghiên cứu đến văn hóa ứng xử của người phụ nữ Khmer trong gia đình

hiện nay vẫn chưa có một công trình nào đề cập một cách toàn diện vừa mang tính lý

luận, vừa mang tính thực tiễn Trải qua sự biến động của lịch sử, sự phát triển của đất nước đã tác động đến văn hóa ứng xử của người phụ nữ Khmer trong gia đình dẫn đến

có nhiều sự biến đổi Phân tích và giải thích các hiện tượng ấy trong văn hóa ứng xử của người phụ nữ Khmer trong gia đình hiện nay để tìm đến các giải pháp phù hợp là một yêu cầu thực tiễn đang đặt ra

Chính vì lí do trên người viết quyết định chọn đề tài “Văn hóa ứng xử của phụ

n ữ Khmer trong gia đình tại huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh”, làm đề tài nghiên

cứu cao học Văn hóa học của mình Với đề tài này người viết mong muốn được làm rõ

những vấn đề lý luận và thực tiễn về văn hóa ứng xử của phụ nữ Khmer trong gia đình

với những nét độc đáo cần được giữ gìn và phát triển

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

M ục tiêu chung

Mục tiêu chung của đề tài là tìm hiểu văn hóa Khmer qua văn hóa ứng xử của người phụ nữ Khmer trong quan hệ gia đình

M ục tiêu cụ thể

Để đạt được mục tiêu chung đã đề ra người viết tập trung phân tích, so sánh, đối chiếu những vấn đề sau:

- Làm rõ cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn văn hóa văn hóa ứng xử của phụ nữ Khmer trong gia đình bằng việc nghiên cứu một số khái niệm liên quan (khái niệm văn hóa, văn hóa ứng xử, khái niệm phụ nữ …) để làm rõ khái niệm văn hóa của phụ nữ Khmer trong gia đình

- Phân tích lịch sử phát triển văn hóa ứng xử của phụ nữ Khmer trong quan hệ gia đình trải qua các thời kỳ dưới sự thay đổi của lịch sử, sự tác động của kinh tế, sự dung hòa của các nền văn hóa khác bằng việc nghiên cứu những biểu hiện và sự biến đổi về văn hóa ứng xử của phụ nữ Khmer trong gia đình

- Trong Chương 2 của để tài trên cơ sở nghiên cứu các nội dung của Chương 1 người viết phân tích, so sánh, đối chiếu những biểu hiện văn hóa ứng xử của phụ nữ khmer trong gia đình; mối quan hệ trong văn hóa ứng xử với các thành viên trong gia đình;

- Trong Chương 3 của để tài trên cơ sở nghiên cứu các nội dung của Chương 1, Chương 2 người viết phân tích, so sánh, đối chiếu những biểu hiện văn hóa ứng xử của

phụ nữ Khmer trong gia đình; những yếu tố ảnh hưởng đến văn hóa ứng xử của phụ nữ khmer trong gia đình (điều kiện môi trường sống, yếu tố nông nghiệp, yếu tố phật giáo); giải pháp bảo tồn và phát huy văn hóa ứng xử của phụ nữ Khmer trong quan hệ gia đình

3 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

Qua nghiên cứu người viết nhận thấy đề tài “Văn hóa ứng xử của người phụ nữ

Khmer trong gia đình tại huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh” đã có một số công trình

khoa học nghiên cứu liên quan như:

* Nhóm nghiên c ứu về văn hóa ứng xử

Trần Thúy Anh có cách tiếp cận khá độc đáo trong Thế ứng xử xã hội cổ truyền của người Việt châu thổ Bắc Bộ qua một số ca dao - tục ngữ (2000), đây là công trình đầu tiên nghiên cứu về ứng xử của người Việt từ ca dao – tục ngữ, trong đó có một phần nghiên cứu về ứng xử giữa các thành viên trong gia đình) Với cách tiếp cận khác, năm

2004 tác giả Phạm Thanh Lan đã đưa ra những kinh nghiệm thực tế và các lời khuyên

bổ ích trong cuốn Ứng xử trong gia đình, với hai nội dung chính được đề cập trong cuốn sách là ứng xử trong quan hệ vợ chồng và dạy con Những bài học chủ yếu được đưa ra

để bàn luận rất cụ thể, từ việc làm thế nào để được hưởng hạnh phúc gia đình trọn vẹn như: chuẩn bị trong ngày cưới, bốn điều các chàng cần học sau lễ cưới Các nội dung bàn luận trong cuốn sách chủ yếu xoay quanh ứng xử của hai vợ chồng, chưa đề cập đến mối quan hệ khác Đặc biệt, trong bài viết Ứng xử giữa cha mẹ và con cái (1999), tác giả Lê Thị Bừng chỉ ra những cách ứng xử khác nhau giữa cha mẹ đối với con cái trong các nhóm gia đình khác nhau, tác giả cho rằng: Hầu hết cha mẹ của hai nhóm gia đình

êm ấm” và “không êm ấm” đều chọn cách ứng xử hay nhất, tế nhị, khéo léo nhất

* Nhóm nghiên cứu về người Khmer và văn hóa người Khmer

-Trần Văn Bổn (2002), “Phong tục và nghi lễ vòng đời người Khmer Nam Bộ”,

hội văn nghệ dân gian Việt Nam, nhà xuất bản Đại Học Quốc Gia Hà Nội Sách đã khái quát về lịch sử vùng đất và cư dân Nam Bộ cổ xưa, cư dân khai phá vùng đất Nam Bộ bao gồm người việt, người Khmer, người Hoa, người Chăm Về quan hệ gia đình, Về phong tục lễ nghi trong gia đình thì người Khmer vẫn còn được bảo lưu như: tục trong sinh đẻ và nuôi con, lễ cưới hỏi, lễ tang và tục thờ cúng tổ tiên Đã thể hiện lên bản sắc

của người Khmer

- Phạm Thị Phương Hạnh (2012), “Văn hóa Khmer Nam bộ, nét đẹp trong bản

sắc văn hóa Việt Nam”, Sách chuyên khảo, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Cuốn sách

giới thiệu những nét văn hóa đặc trưng của người Khmer Nam Bộ trong đó bao gồm cả văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần Nó như một thước phim tư liệu quý trình chiếu toàn bộ những nét văn hóa đặc sắc, những cốt cách, tinh hóa văn hóa người Khmer Trong đó được thể hiện rõ nhất qua các ngôi chùa Khmer và sinh hoạt ở mỗi phum, sóc, qua tiếng nói, chữ viết, các lễ hội truyền thống, các hình thức nghệ thuật như kiến trúc, điêu khắc, hội họa, âm nhạc, sân khấu Cuốn sách cho thấy bản sắc văn hóa vô cùng độc đáo đó của đồng bào Khmer Nam Bộ đã góp phần không nhỏ vào sự đa dạng, phong phú của văn hóa Đồng bằng sông Cửu Long, Nam Bộ nói riêng và của văn hóa Việt

Nam nói chung

- Sơn Ngọc Hoàng (2016), “Âm nhạc nghi lễ dân gian trong văn hóa của người

Khmer ở Sóc Trăng”, Luận án tiến sĩ, Học viện Khoa học xã hội Luận án đã nghiên cứu

chuyên sâu và toàn diện về thể loại âm nhạc dân gian sử dụng trong hai nghi lễ dân gian