KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU BƯỚC ĐẦU CỨU HỘ CHIM YẾN NON BỊ RƠI KHỎI TỔ TẠI CÁC HANG ĐẢO YẾN Ở CÙ LAO CHÀM, THÀNH PHỐ HỘI AN, TỈNH QUẢNG NAM

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU BƯỚC ĐẦU CỨU HỘ CHIM YẾN NON BỊ RƠI KHỎI TỔ TẠI CÁC HANG ĐẢO YẾN Ở CÙ LAO CHÀM, THÀNH PHỐ HỘI AN, TỈNH QUẢNG NAM Võ Tấn Phong * , Huỳnh Ty Tóm tắt: Quần đảo Cù Lao C

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU BƯỚC ĐẦU CỨU HỘ CHIM YẾN NON

BỊ RƠI KHỎI TỔ TẠI CÁC HANG ĐẢO YẾN Ở CÙ LAO CHÀM,

THÀNH PHỐ HỘI AN, TỈNH QUẢNG NAM

Võ Tấn Phong * , Huỳnh Ty Tóm tắt: Quần đảo Cù Lao Chàm (CLC), thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam có sự

phân bố của quần thể loài chim yến tổ trắng từ rất lâu đời với số lượng lên đến hàng vạn cá thể Nghề khai thác tổ yến từ các hang đảo CLC mang lại doanh thu rất lớn cho thành phố Hội An trong nhiều năm qua Tuy nhiên, quần thể chim yến tại đây đang đứng trước nguy cơ bị suy thoái do nhiều nguyên nhân Hiện tượng chim yến non bị rơi khỏi tổ trong mùa sinh sản diễn ra ngày càng nhiều Kết quả bước đầu cứu hộ chim yến non bị rơi khỏi tổ cho thấy: Có 45,6% chim yến non bị rơi tổ còn sống và đảm bảo sức khỏe để cứu hộ Tỉ lệ sống trung bình của chim yến non được cứu hộ là 65,1% và 63,7% chim cứu hộ trưởng thành bay được theo đàn Chim yến non được cứu hộ có khối lượng trung bình lớn nhất ở giai đoạn 35 ngày tuổi (13,06 gam), 45 ngày tuổi chim giảm khối lượng (còn 12,1

gam), tập bay khỏi tổ, tập bắt mồi và 50 ngày tuổi thì bay theo đàn

Từ khóa: Chim yến non, cứu hộ, hang đảo yến, rơi tổ, Cù Lao Chàm

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Loài chim yến cho tổ ăn được hay còn gọi là chim yến tổ trắng có giá trị kinh tế rất cao vì tổ của chúng được làm bằng nước bọt, được con người sử dụng như một thực phẩm

bổ sung có giá trị dinh dưỡng cao Tổ chim yến, trong dân gian được gọi là “yến sào”, là loại thực phẩm cao cấp đã được sử dụng từ triều đại nhà Đường ở Trung Quốc (năm 618),

ở Indonesia từ thế kỷ 14, ở Thái Lan từ thế kỷ 17, Malaisia từ thế kỷ 19 và từ những năm

1301 ở Việt Nam (Hồ Thế Ân, 2011; Nguyễn Quang Phách,1993) Một số nước ven biển khu vực Nam và Đông Nam Á có sự phân bố của chim yến và nghề thu hoạch yến sào, tuy nhiên do giá trị cao của yến sào đã dẫn đến tình trạng khai thác quá mức nguồn lợi từ các quần thể chim yến tại nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam (Nguyễn Quang Phách,1993; Phach et al., 2002; Đội quản lý và Khai thác yến sào Hội An, 2018)

Nguồn lợi tổ yến tại đảo CLC từ xưa đến nay được khai thác chủ yếu bằng kinh nghiệm, chưa có nhiều cải tiến kỹ thuật trong việc quản lý, bảo vệ đàn chim và khai thác

tổ Công tác nghiên cứu khoa học về chim yến nhằm bảo tồn và phát triển quần thể chưa được chú trọng đầu tư nên sản lượng tổ yến không ổn định Đặc biệt từ năm 2015 trở lại đây, sản lượng và chất lượng tổ yến tại CLC bị suy giảm mạnh, kích thước và khối lượng

tổ yến ngày càng giảm, hiện tượng rơi tổ và rơi chim non khỏi tổ trong mùa sinh sản ngày càng nhiều (Nguyễn Quang Phách, 1993; Phach et al., 2002) Để hạn chế sự thất thoát lượng chim yến non bị rơi khỏi tổ trong mùa sinh sản, nhiều năm qua Công ty Yến Sào

Ban Quản lý và Khai thác Yến Cù Lao Chàm, Hội An, Quảng Nam

* Email: votanphong2009@gmail.com

Khánh Hòa đã triển khai rất thành công giải pháp cứu hộ chim yến non bị rơi tổ, đã bổ sung số lượng lớn chim yến cho các hang đảo yến tại tỉnh Khánh Hòa (Lê Hữu Hoàng, 2014) Thống kê của Ban quản lý và Khai thác yến CLC cho thấy những năm gần đây, trong mùa sinh sản, hiện tượng chim yến non ở tất cả các lứa tuổi bị rơi khỏi tổ tại các hang đảo là hàng nghìn cá thể và có xu hướng ngày càng gia tăng (Võ Tấn Phong và nnk., 2015) Tất cả chim yến non bị rơi khỏi tổ đều bị chết, đã ảnh hưởng rất lớn đến khả năng tái đàn chim yến mỗi năm, làm cho số lượng chim yến tại đảo CLC ngày một giảm dần Xuất phát từ thực tế trên, chúng tôi đã thực hiện giải pháp cứu hộ chim yến non bị rơi khỏi

tổ, tiếp tục chăm sóc đến trưởng thành và thả bay theo đàn nhằm bổ sung đàn chim, duy trì

ổn định và phát triển đàn yến tại đảo CLC

2 VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 2/2019 đến tháng 9/2019 tại đảo CLC

Quy trình cứu hộ chim yến non bị rơi tổ được thực hiện theo các bước: Thu chim rơi

→ Lựa chọn, phân loại → Nuôi thí nghiệm → Tập bay, thả bay theo đàn

Thu và lựa chọn chim yến non rơi tổ: Làm giàn lưới hứng bên dưới gần đáy hang để hạn chế chấn thương khi chim non rơi xuống Đã lựa chọn được 450 chim yến non từ 5-10 ngày tuổi bị rơi khỏi tổ tại Hang Khô, Hang Cả và Hang Tò Vò (03 hang yến lớn nhất tại đảo CLC) Lựa chọn những chim rơi còn khỏe, không dị tật đưa về nhà nuôi và phân loại theo độ tuổi để nuôi thí nghiệm

Nuôi thí nghiệm: Nhà nuôi chim non xây dựng bằng gạch, sàn bê tông, diện tích

24 m2 Dựa trên các kết quả nghiên cứu về số lần mớm mồi của chim yến bố mẹ trong ngày, thành phần thức ăn của chim yến non cũng như điều kiện môi trường sống của chim non tại các hang yến (Võ Tấn Phong và nnk., 2015; Nguyễn Quang Phách, 1993), chúng tôi xây dựng công thức nuôi chim thí nghiệm như Bảng 1

Bảng 1 Bố trí công thức nuôi chim yến non thí nghiệm

STT Công

thức

Số lượng chim nuôi Thức ăn

Số lần cho ăn

(lần/ngày) Điều kiện nhiệt, ẩm

Dưới 15 ngày tuổi

Trên 15 ngày tuổi

Dưới 15 ngày tuổi

Trên 15 ngày tuổi

1 I 3 lần x 50 chim Côn trùng 4 3 33-35

o C 60-70 %

30-33 o C 60-70 %

2 II 3 lần x 50 chim Bột tổng

33-35 o C 60-70 %

30-33 o C 60-70 %

3 III 3 lần x 50 chim Côn trùng +

bột tổng hợp 4 3

33-35 o C 60-70 %

30-33 o C 60-70 % Mục đích của các công thức nuôi thí nghiệm là để theo dõi, so sánh quá trình sinh trưởng, phát triển, tỉ lệ sống và bay được của chim non nhằm chọn công thức nuôi tối ưu nhất để thực hiện cứu hộ chim yến non bị rơi tổ cho những năm tiếp theo

Chim non thu về được lựa chọn những chim còn khỏe mạnh, phân loại và cho vào tổ giả bằng nhựa, treo trên giá gỗ để nuôi nhân tạo với 03 công thức nuôi khác nhau Mỗi công thức nuôi 50 chim, lặp lại 3 lần với thành phần thức ăn khác nhau: công thức I - cho

ăn côn trùng sống (trứng kiến vàng), không cho uống nước; công thức II - cho ăn bột tổng hợp (bột ngũ cốc trộn trứng gà, dế xay nhuyễn), có cho uống nước; công thức III - cho ăn phối hợp côn trùng sống và bột tổng hợp theo tỉ lệ 1:1, không cho uống nước Nhiệt độ, độ

ẩm nhà nuôi được cài đặt và tự động điều chỉnh bằng các cảm biến kết nối với hệ thống máy phun sương làm mát và đèn hồng ngoại làm ấm

Quá trình tập bay và tập cho chim tự bắt mồi được thực hiện trong nhà lưới làm bằng khung sắt diện tích 60 m2, xung quanh và bên trên bao lưới cước không cho chim bay ra ngoài, liên hoàn với nhà nuôi và liền kề với hang yến tự nhiên Mũi Dứa tại đảo Hòn Lao, CLC Trong nhà lưới nuôi ruồi giấm và ruồi lính đen cho chim tập tự bắt mồi, khi chim cứu hộ đã bay khỏe thì mở cửa nhà lưới cho chim bay ra ngoài tự nhiên theo đàn

3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1 Thu chim non bị rơi khỏi tổ

Định kỳ 03 ngày vào hang thu chim rơi 01 lần trong tháng 6/2019 (gồm 05 đợt thu), kết quả thu chim non rơi tổ tại các hang đảo được thống kê ở Bảng 2

Bảng 2 Kết quả thu chim yến non rơi tổ

Hang Tổng chim thu Chim bị chết Chim yếu, chấn thương Chim khỏe

Số lượng % Số lượng % Số lượng % Số lượng %

Qua Bảng 2 nhận thấy tỉ lệ chim yến non rơi khỏi tổ khi thu tại các hang yến bị chấn thương, sức khỏe yếu và chết là rất lớn (54,4%) Do khó khăn trong việc tiếp cận các hang yến để thu chim rơi, phải đi cùng tàu cấp hàng của đơn vị chủ quản, 3 ngày đến hang 1 lần nên thời gian chim yến non bị rơi ra khỏi tổ khá lâu, bị chết do lạnh, đói, dính phân, Số chim yến non rơi tổ thu được còn đảm bảo sức khỏe để đưa về cứu hộ là 45,6% Như vậy,

để chim non rơi tổ được cứu hộ kịp thời, cho tỉ lệ sống cao hơn cần tiến hành thu chim non rơi tổ hàng ngày và đưa ngay về nhà nuôi để chăm sóc

Hình 1 Thu chim yến non bị rơi tổ tại Hang Khô, CLC

Hình 2 Chim yến non được cứu hộ trong tổ giả, trên giá gỗ

3 2 Nuôi chim non tại nhà nuôi

Những chim yến non bị rơi tổ sau khi thu về còn khỏe được phân loại theo tuổi và đưa vào nuôi theo các công thức nuôi thí nghiệm khác nhau để theo dõi, so sánh sự tăng trưởng, tỉ lệ sống Kết quả được tổng hợp ở Bảng 3

Kết quả Bảng 3 cho thấy: Về tỉ lệ sống trung bình của chim non được cứu hộ là 65,1%, trong đó công thức III có tỉ lệ chim sống cao nhất (86,7%), công thức I là 76,6%, công thức II nuôi bằng bột tổng hợp có tỉ lệ sống rất thấp (32,0%) Như vậy, với chế độ nhiệt, ẩm và số lần cho ăn trong ngày như nhau thì thành phần thức ăn quyết định đến sự sinh trưởng, phát triển và tỉ lệ sống của chim non Sự khác nhau rõ rệt khi công thức I, III thức ăn có trứng kiến vàng, công thức II không có trứng kiến vàng nên có thể thấy trứng kiến vàng (côn trùng) là thành phần rất quan trọng cho quá trình sinh trưởng và phát triển của chim yến non Kết quả trên cho thấy khi chim non rơi tổ thu về đảm bảo về sức khỏe, kịp thời đưa vào chăm sóc trong điều kiện môi trường thích hợp, thức ăn đảm bảo dinh dưỡng thì tỉ lệ sống đến trưởng thành là khá cao Kết quả nuôi thử nghiệm cũng cho thấy

để chủ động hơn về nguồn thức ăn, giảm chi phí từ trứng kiến vàng (khá đắt tiền và không chủ động) thì nên chọn công thức số III để nuôi chim non cứu hộ (bột tổng hợp kết hợp

với côn trùng sống)

Bảng 3 Sự thay đổi khối lượng trung bình của chim yến non trong các công thức nuôi thí nghiệm

Lô TN 15 ngày tuổi

(gam)

25 ngày tuổi

(gam)

35 ngày tuổi

(gam)

45 ngày tuổi

(gam)

Chim sống đến

45 ngày tuổi

Số lượng

(con)

Tỉ lệ

(%)

I 8,10,3 11,2 0,3 13,20,4 12,10,3 115 76,6

II 7,5 0,2 10,70,4 12,70,2 12,00,3 48 32,0 III 8,30,2 11,30,2 13,30,3 12,20,2 130 86,7

Hình 3 Nuôi chim cứu hộ tại nhà nuôi Hình 4 Chim yến cứu hộ 40 ngày tuổi

Về sự tăng trưởng khối lượng chim non cứu hộ qua các giai đoạn không có sự khác biệt lớn Tuy nhiên, về sức khỏe nhận thấy chim nuôi ở công thức II có chân và cánh khá yếu so với công thức I, III Chim non có khối lượng trung bình lớn nhất là giai đoạn 35 ngày tuổi (13,06 gam) Ở giai đoạn này nhận thấy chim non bắt đầu vỗ cánh tập bay tại tổ

và giảm ăn nên khối lượng cũng giảm dần Được 45 ngày tuổi thì chim non giảm khối lượng còn 12,16 gam, lúc này chim thường bay khỏi tổ nhiều vòng rồi trở về tổ nghỉ, rất ít

nhận thức ăn, nhiều chim muốn tự mổ lấy thức ăn

3.3 Tập bay, tập bắt mồi và thả chim theo đàn

Hình 5 Chim yến cứu hộ 45 ngày tuổi Hình 6 Chim yến cứu hộ 50 ngày tuổi (tập bay)

Khi chim non được 45 ngày tuổi, bộ lông đã đầy đủ, các lông tơ, vảy sừng rụng hết

và chim bắt đầu bay lượn nhiều trong nhà nuôi, cho qua nhà lưới để chim tập bay và tập tự bắt mồi Trong nhà lưới có nuôi sẵn côn trùng tự nhiên là ruồi giấm và ruồi lính đen Sau 5 ngày trong nhà lưới, số chim bay được khi thả theo đàn ra tự nhiên là 287 chim, đạt tỉ lệ 63,7% trong tổng số chim non nuôi thí nghiệm là 450 chim Có 6 chim yến cứu hộ đủ lông nhưng không bay được do dị ở tật cánh và cổ Tính tổng thời gian chim non ở tổ và nuôi cứu hộ thì thời gian chim non trưởng thành thả bay theo đàn khi nuôi nhân tạo là khoảng

50 ngày, muộn hơn khoảng 5 ngày so với chim non được chim mẹ nuôi dưỡng tự nhiên

(Võ Tấn Phong, 2011; Nguyễn Khoa Diệu Thu, 2013)

Trong điều kiện hạn chế về kinh phí của đề tài nên chưa thực hiện được việc theo

dõi, giám sát số chim yến được cứu hộ thả theo đàn vào tự nhiên Vấn đề này cần có

những nghiên cứu tiếp theo

KẾT LUẬN

Kết quả bước đầu thực hiện cứu hộ chim yến non bị rơi khỏi tổ tại hang đảo CLC

cho thấy: Có 45,6% chim yến non từ 5 - 10 ngày tuổi bị rơi khỏi tổ đảm bảo sức khỏe khi

đưa về cứu hộ Tỉ lệ sống trung bình của chim yến non được cứu hộ là 65,1%, bay được

theo đàn là 63,7%, trong đó công thức nuôi chim non cứu hộ bằng bột tổng hợp kết hợp

với côn trùng sống cho hiệu quả cao nhất Chim yến non được cứu hộ có khối lượng trung

bình lớn nhất là giai đoạn 35 ngày tuổi (13,06 gam), 45 ngày tuổi chim tập bay rời khỏi tổ,

tập bắt mồi (khối lượng giảm còn 12,1 gam) và 50 ngày tuổi thì chim bay theo đàn

Lời cảm ơn: Để hoàn thành bài báo này, chúng tôi xin chân thành cảm ơn sự hỗ trợ về

kinh phí của đề tài khoa học cấp tỉnh Quảng Nam năm 2017 - 2019: “Nghiên cứu hiện

trạng và đề xuất giải pháp cứu hộ chim yến đảo tại Cù Lao Chàm tỉnh Quảng Nam”

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Hồ Thế Ân, 2011 Khánh Hòa yến sào phả 1301-2011 Công ty Yến sào Khánh Hòa

Nguyễn Cử, 2013 Rà soát lại các quần thể chim yến hàng làm cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo

và phát triển bền vững nguồn lợi yến sào của Việt Nam Kỷ yếu Hội thảo khoa học phát triển

nghề nuôi chim yến tại Việt Nam, Khánh Hòa

Nguyễn Chung, 2019 Nghề đãi vàng từ chim yến Nxb Nông nghiệp

Lê Hữu Hoàng, 2014 Tầm quan trọng của công tác quy hoạch và một số giải pháp cơ bản phát

triển bền vững nghề nuôi chim yến tại Việt Nam Kỷ yếu Hội thảo khoa học phát triển nghề

nuôi chim yến tại Việt Nam theo định hướng bền vững, Hà Nội

Võ Tấn Phong, 2011 Nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái học của chim yến hàng trong điều

kiện tự nhiên tại đảo Cù Lao Chàm, Hội An, Quảng Nam Tạp chí Khoa học và Công nghệ -

Đại học Đà Nẵng, 3(44): 111-118

Võ Tấn Phong, Lê Đình Thủy, Đinh Thị Phương Anh, 2015 Một số dẫn liệu về tập tính kiếm ăn

của quần thể loài chim yến tổ trắng Aerodramus fuciphagus (Thunberg, 1812) tại quần đảo

CLC, Hội An, Quảng Nam Báo cáo khoa học về sinh thái và tài nguyên sinh vật, Hội nghị

khoa học toàn quốc lần thứ 6 Nxb Nông nghiệp và phát triển nông thôn, Hà Nội tr: 1562-1567

Nguyễn Quang Phách, 1993 Cơ sở sinh học của việc khai thác hợp lý, bảo vệ và phát triển nguồn

lợi chim yến hàng (Collocalia fuciphaga germani Oustalet) ở Việt Nam Luận án phó tiến sĩ,

Đại học Tổng hợp Hà Nội

Nguyễn Quang Phách, 1999 Yến sào và đời sống chim yến hàng Nxb Khoa học và Kỹ thuật, Hà

Nội

Nguyễn Khoa Diệu Thu, 2013 Chim yến và kỹ thuật nuôi lấy tổ Nxb Khoa học tự nhiên và Công

nghệ, Hà Nội

Phach N Q, Yen V Q, Jean Francois Voisin (2002) The white-nest swiftlets and the black-nest

swiftlets, Societe Nouvelle des Edition boubee, Paris

Đội Quản lý và Khai thác yến sào Hội An, 2018 Báo cáo tổng kết tình hình thực hiện nhiệm vụ năm 2018 và phương hướng nhiệm vụ năm 2019

INITIAL RESCUE FOR THE BABY SWIFTLETS FALLING FROM THE NEST IN THE CHAM ISLANDS, HOI AN CITY, QUANG NAM PROVINCE

* Vo Tan Phong * , Huynh Ty Abstract: The Cham Islands, Hoi An city, Quang Nam province has the

distribution of a long-standing population of white-nest swiftlets in the amount

of tens of thousands of individuals The sector of exploiting the bird nests from the caves of the Cham Islands has brought huge revenue to Hoi An city for many years However, the population of swiftlets in this area is facing risk of degradation due to many causes and the phenomenon of baby swiftlets falling from the nest in the breeding season increasingly taking place The initial results

of rescuing the baby swiftlets which fall from the nests show that: 45.6% of the baby swiftlets falling from the nests are alive and healthy enough to be rescued The average survival rate of the rescued baby swiftlets is 65.1% and 63.7% of the rescued baby swiftlets mature and fly in flocks The rescued baby swiftlets reach their largest average weight at 35 days of age (13.06 grams); at 45 days of age they have decreased their average weight (to 12.1 grams), in order to learn

to fly out of their nests, and practice catching prey At 50 days of age they are able to fly in flocks

Keywords: Baby swiftlets, falling from the nest, rescue, the Cham Islands.

Cham Islands Bird Nest Management and Exploration Board, Hoi An, Quang Nam

* Email: votanphong2009@gmail.com