Biện pháp thúc đẩy XK hàng hóa trong nền KTTT (ngành hàng thủy sản)

Luận văn : Biện pháp thúc đẩy XK hàng hóa trong nền KTTT (ngành hàng thủy sản)

lời mở đầu

Thơng mại quốc tế đã đợc khẳng định cả về mặt lý luận và thực tiễn,

là một trong những yếu tố cơ bản của tăng trởng kinh tế, đóng một vai trò quan trọng vào sự thành công của công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá

đất nớc Đặc biệt là lĩnh vực hoạt động xuất khẩu từ lâu đã chiếm một vị trí quan trọng hàng đầu trong sự tồn tại và phát triển kinh tế của mọi quốc gia Trong xu thế toàn cầu hoá các quan hệ kinh tế, mọi quốc gia muốn phát triển nhanh và bền vững đều phải tham gia vào quá trình phân công lao động quốc tế một cách có hiệu quả dựa vào lợi thế so sánh của mỗi nớc Trong điều kiện nền kinh tế của nớc ta hiện nay cần khẳng định một cách nhất quán: Chiến lợc hớng xuất khẩu là định hớng phát triển kinh tế chủ yếu và đợc coi là quốc sách hàng đầu Báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ơng Đảng tại Đại hội lần thứ VIII nhấn mạnh: "Giữ vững

độc lập tự chủ đi đôi với mở rộng hợp tác quốc tế, đa phơng hoá, đa dạng hoá quan hệ đối ngoại Dựa vào các nguồn lực trong nớc là chính đi đôi tranh thủ tối đa nguồn lực bên ngoài Xây dựng một nền kinh tế mở, hội nhập với khu vực và thế giới, hớng mạnh về xuất khẩu đồng thời thay thế nhập khẩu bằng những sản phẩm trong nớc sản xuất có hiệu quả" Sự phát triển mạnh của xuất khẩu sẽ góp phần giải quyết những nhiệm vụ kinh tế quan trọng Trớc hết có thể thấy xuất khẩu sẽ mang lại nguồn thu nhập ngoại tệ to lớn cho đất nớc, góp phần quan trọng vào việc cải thiện cán cân ngoại thơng và cán cân thanh toán, tạo nguồn vốn cho nhập khẩu, phục vụ công nghiệp hoá đất nớc Bên cạnh đó xuất khẩu tạo ra khả năng thay đổi cơ cấu kinh tế một cách năng động kích thích đổi mới trang thiết bị và công nghệ sản xuất, thúc đẩy sản xuất phát triển; tác động tích cực tới việc giải quyết công ăn việc làm, cải thiện đời sống nhân dân và là cơ sở để mở rộng

và thúc đẩy quan hệ kinh tế đối ngoại của nớc ta.

Cùng với sự phát triển của đất nớc, cơ cấu hàng xuất khẩu đã có nhiều thay đổi, các mặt hàng xuất khẩu chủ lực đã đợc mở rộng Thuỷ sản là một

trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam và chiếm tỷ trọng lớn trong tổng kim ngạch xuất khẩu của nớc ta Với những lợi thế về địa lý

và tài nguyên thiên nhiên mà thuỷ sản Việt Nam đã trở thành một trong những ngành kinh tế mũi nhọn và thế mạnh của nớc ta.

Nhận thức đợc sự phức tạp và tầm quan trọng của hoạt động xuất khẩu, cũng nh trớc đòi hỏi thực tế và việc hoàn thiện, nâng cao hiệu quả của công tác xuất khẩu; cùng với những kiến thức đợc trang bị tại nhà trờng và nghiên cứu những tài liệu tham khảo tại th viện nhà trờng - Đại học Kinh

tế quốc dân, em mạnh dạn chọn đề tài nghiên cứu:

"Biện pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá trong nền kinh tế thị trờng

(lấy ngành hàng thuỷ sản làm ví dụ)"

Đề tài này nhằm mục đích trình bày những vấn đề cốt lõi của nghiệp

vụ kinh doanh xuất khẩu, những lợi ích nó mang lại cho nền kinh tế quốc dân và thực trạng của hoạt động xuất khẩu của nớc ta; từ đó đa ra một số phơng hớng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động xuất khẩu trong nền kinh tế thị trờng.

Đây là một đề tài rộng và phức tạp, lại do những hạn chế về trình độ cũng nh thời gian nên chắc chắn sẽ không tránh khỏi những khiếm khuyết Kính mong đợc sự góp ý, bổ sung của các thầy cô giáo để đề tài đợc hoàn thiện hơn.

Đề tài này đợc hoàn thành dới sự giúp đỡ và hớng dẫn tận tình của thầy giáo PGS TS Đặng Đình Đào.

Xin chân thành cảm ơn !

Hà nội, tháng 12 năm 1999

Sinh viên: Nguyễn Thị Kim Liên

phần I

Cơ sở lý luận về kinh doanh xuất khẩu hàng hoá

trong nền kinh tế thị trờng

I-/ Tầm quan trọng của hoạt động xuất khẩu hàng hoá trong nền kinh tế thị trờng:

1-/ Tính tất yếu khách quan của Thơng mại quốc tế:

Thơng mại quốc tế là quá trình trao đổi hàng hoá giữa các nớc thông qua buôn bán nhằm mục đích kinh tế tối đa Trao đổi hàng hoá là một hình thức của các mối quan hệ kinh tế xã hội và phản ánh sự phụ thuộc lẫn nhau giữa những ng-

ời sản xuất kinh doanh hàng hoá riêng biệt của các quốc gia Thơng mại quốc tế (TMQT) là lĩnh vực quan trọng nhằm tạo điều kiện cho các nớc tham gia vào phân công lao động quốc tế, phát triển kinh tế và làm giàu cho đất nớc

Ngày nay, khi quá trình phân công lao động quốc tế đang diễn ra hết sức sâu sắc thì TMQT đã trở thành một quy luật tất yếu khách quan và đợc xem nh là một

điều kiện, tiền đề cho sự phát triển kinh tế của mọi quốc gia Thực tế cho thấy, không một quốc gia nào có thể tồn tại chứ cha nói gì đến phát triển nếu tự cô lập mình không quan hệ kinh tế với thế giới TMQT đã trở thành vấn đề sống còn vì

nó cho phép thay đổi cơ cấu sản xuất và nâng cao mức tiêu dùng của dân c một quốc gia Bí quyết thành công trong chiến lợc phát triển kinh tế của nhiều nớc là

mở rộng thị trờng quốc tế và tăng nhanh xuất khẩu sản phẩm hàng hoá qua chế biến có hàm lợng kỹ thuật cao

Theo quy luật lợi thế so sánh, nếu một quốc gia có hiệu quả thấp hơn so với các quốc gia khác trong sản xuất hầu hết các loại sản phẩm, thì quốc gia đó vẫn có thể tham gia vào TMQT để tạo ra lợi ích của mình Những lợi ích mà TMQT đem lại đã làm cho thơng mại và thị trờng thế giới trở thành nguồn lực của nền kinh tế quốc dân, là nguồn tiết kiệm nớc ngoài, là nhân tố kích thích sự phát triển của lực lợng sản xuất, của khoa học công nghệ TMQT vừa là cầu nối kinh tế của mỗi quốc gia với các nớc khác trên thế giới, vừa là nguồn hậu cần cho sản xuất và đời sống của toàn xã hội văn minh hơn, thịnh vợng hơn Chính vì vậy, nó đợc coi là

"bộ phận của đời sống hàng ngày"(1)

2-/ Xuất khẩu - hớng phát triển chung của kinh tế thế giới và Việt Nam:

Ngay từ thế kỷ 17-18, các nhà kinh tế học AĐam Smith, David Ricado đã cho rằng: các quốc gia có lợi thế so sánh lớn hơn hay kém hơn so với các quốc gia khác trong sản xuất sản phẩm vẫn có lợi khi tham gia vào phân công lao động và TMQT Bởi vì nó cho phép mở rộng khả năng tiêu dùng của quốc gia đó khi chuyên môn hoá một số sản phẩm nhất định có lợi thế hơn, xuất khẩu sản phẩm đó

và nhập khẩu những sản phẩm khác mà sản xuất trong nớc có lợi thế kém hơn hoặc không sản xuất đợc

Hội nhập với kinh tế trong khu vực và trên thế giới là yêu cầu tất yếu, khách quan của sự phát triển kinh tế của từng nớc cũng nh toàn thế giới Ngày nay, xu h-ớng toàn cầu hoá, khu vực hoá đã và đang trở thành hiện thực, phát triển mạnh mẽ trên thế giới, đa số các quốc gia có chiến lợc phát triển kinh tế theo hớng đẩy mạnh xuất khẩu

Đối với các nớc mà trình độ phát triển kinh tế còn thấp nh nớc ta, những nhân

tố thuộc tiềm năng là tài nguyên thiên nhiên và lao động Còn những nhân tố thiếu

và còn yếu là vốn, kỹ thuật, thị trờng và khả năng quản lý Chiến lợc "hớng vào xuất khẩu" về thực chất là giải pháp "mở cửa nền kinh tế nhằm tranh thủ vốn và kỹ thuật của nớc ngoài, kết hợp chúng với những tiềm năng bên trong về lao động và tài nguyên thiên nhiên để tạo ra sự tăng trởng mạnh cho đất nớc, góp phần rút ngắn khoảng cách chênh lệch với các nớc trên thế giới" Nớc ta đang bớc vào giai

đoạn đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá trong bối cảnh thế giới có nhiều thuận lợi Các tổ chức kinh tế - thơng mại khu vực đã ra đời và đang hoạt động có hiệu quả, Đảng và Nhà nớc ta đã gia nhập vào ASEAN, AFTA và đang trong quá trình hội nhập vào WTO

Bớc vào giai đoạn công nghiệp hoá, hiện đại hoá yêu cầu phải nâng cao chất lợng của sự tăng trởng kinh tế Chúng ta là nớc đi sau, việc học hỏi kinh nghiệm của các nớc đi trớc, áp dụng vào những điều kiện thực tế của Việt Nam và hoàn cảnh quốc tế hiện nay nhằm sử dụng tốt nhất mọi cơ hội quốc tế để phát triển kinh

tế đất nớc theo mục tiêu đã định là cần thiết Xu thế toàn cầu hoá, khu vực hoá để tạo điều kiện thuận lợi để nớc ta hoà nhập vào sự phát triển chung của thế giới, sử dụng tốt những lợi thế của đất nớc và thông qua quan hệ trao đổi để bù đắp những

sự thiếu hụt, yếu kém để trở thành nớc công nghiệp hoá, hiện đại hoá hoàn chỉnh

3-/ Vai trò của xuất khẩu hàng hoá trong nền kinh tế quốc dân:

Xuất khẩu (XK) hàng hoá là một hoạt động nằm trong lĩnh vực phân phối và

lu thông hàng hoá của một quá trình tái sản xuất mở rộng nhằm mục đích liên kết sản xuất với tiêu dùng của nớc này với nớc khác Hoạt động đó không chỉ diễn ra giữa các cá thể riêng biệt mà là có sự tham gia của toàn bộ hệ thống kinh tế với sự

điều hành của Nhà nớc

Nền sản xuất xã hội của một nớc phát triển nh thế nào phụ thuộc rất lớn vào lĩnh vực kinh doanh này Chính vì vậy, nó có vai trò to lớn đến sự phát triển kinh

tế xã hội của mỗi quốc gia, thể hiện:

3.1 Xuất khẩu tạo nguồn vốn cho nhập khẩu, phục vụ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nớc:

Xuất khẩu sẽ mang lại nguồn thu nhập ngoại tệ to lớn cho đất nớc, góp phần quan trọng vào việc cải thiện cán cân ngoại thơng và cán cân thanh toán, tăng dự trữ ngoại tệ

Để thực hiện đờng lối công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nớc, trớc hết chúng ta cần phải nhập khẩu một số lợng lớn máy móc, trang thiết bị hiện đại từ bên ngoài nhằm trang bị cho nền sản xuất Nguồn vốn để nhập khẩu thờng dựa vào các nguồn chủ yếu là vay, viện trợ, đầu t nớc ngoài và xuất khẩu Nguồn vốn vay rồi cũng phải trả, còn viện trợ và đầu t n-

ớc ngoài thì có hạn, hơn nữa các nguồn này thờng bị phụ thuộc vào nớc ngoài; vì vậy nguồn vốn quan trọng nhất để nhập khẩu chính là xuất khẩu

3.2 Xuất khẩu đóng góp vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thúc đẩy sản xuất phát triển:

Xuất khẩu tạo điều kiện cho các ngành khác có cơ hội phát triển thuận lợi Sự phát triển các ngành công nghiệp XK tác động đến các ngành công nghiệp cung cấp

đầu vào cho các ngành sản xuất, tạo ra "mối liên hệ ngợc" thúc đẩy sự phát triển của các ngành này Bên cạnh đó khi tích luỹ của các ngành kinh tế đợc nâng cao thì sản phẩm thô sẽ tạo ra "mối liên hệ xuôi" là nguồn cung cấp đầu vào cho các ngành công nghiệp chế biến và mối quan hệ này tiếp tục đợc phát triển Xuất khẩu tạo ra khả năng

mở rộng thị trờng tiêu thụ, góp phần cho sản xuất ổn định và phát triển

3.3 Xuất khẩu có vai trò kích thích đổi mới trang thiết bị và công nghệ sản xuất:

Hoạt động xuất khẩu là hoạt động hớng ra thị trờng thế giới, một thị trờng mà ngày càng cạnh tranh quyết liệt Sự tồn tại và phát triển của hàng hoá xuất khẩu phụ thuộc rất lớn vào chất lợng, giá cả do đó phục thuộc rất lớn vào kỹ thuật, công nghệ sản xuất chúng Điều này thúc đẩy các doanh nghiệp trong nớc phải luôn luôn đổi mới, luôn luôn tìm tòi, sáng tạo để cải tiến, nâng cao chất lợng công nghệ sản xuất Mặt khác, xuất khẩu trong nền kinh tế cạnh tranh còn đòi hỏi các doanh nghiệp phải đổi mới và hoàn thiện công tác quản trị sản xuất và kinh doanh, đòi hỏi phải nâng cao tay nghề ngời lao động

3.4 Xuất khẩu có tác động tích cực tới việc giải quyết công ăn việc làm và cải thiện đời sống của nhân dân:

Thông qua hoạt động sản xuất hàng hoá xuất khẩu, với nhiều công đoạn khác nhau đã thu hút hàng triệu lao động với thu nhập không thấp, tăng giá trị ngày công lao động, tăng thu nhập quốc dân, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho ngời lao động

3.5 Xuất khẩu là cơ sở để mở rộng và thúc đẩy các quan hệ kinh tế đối ngoại của nớc ta:

Đẩy mạnh xuất khẩu có vai trò tăng cờng sự hợp tác quốc tế với các nớc, nâng cao địa vị và vai trò của nớc ta trên thơng trờng quốc tế xuất khẩu và công nghiệp sản xuất hàng xuất khẩu thúc đẩy quỹ tín dụng, đầu t, mở rộng vận tải quốc tế, Mặt khác chính các quan hệ kinh tế đối ngoại mà chúng ta vừa kể ở trên lại tạo tiền đề cho việc mở rộng xuất khẩu

Có thể nói, xuất khẩu không chỉ đóng vai trò chất xúc tác hỗ trợ phát triển kinh tế mà nó còn cùng với hoạt động nhập khẩu nh là yếu tố bên trọng trực tiếp tham gia vào việc giải quyết những vấn đề thuộc nội bộ nền kinh tế nh: vốn, kỹ thuật, lao động, nguồn tiêu thụ thị trờng,

Tóm lại: thông qua xuất khẩu sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất xã hội bằng việc mở rộng trao đổi, thúc đẩy việc tận dụng các lợi thế các tiềm năng của

đất nớc và tranh thủ đón bắt thời cơ, ứng dụng khoa học công nghệ hiện đại, rút ngắn sự chênh lệch về trình độ phát triển của Việt Nam so với thế giới

II-/ Những hình thức và nội dung kinh doanh xuất khẩu chủ yếu: 1-/ Những hình thức kinh doanh xuất khẩu chủ yếu:

Theo thuật ngữ chung, TMQT là quá trình trao đổi mua bán hàng hoá và dịch

vụ vợt ra khỏi biên giới một quốc gia để thiết lập quan hệ với nớc khác Thuật ngữ này nhấn mạnh đến tính khác biệt về giới hạn địa lý giữa các quốc gia Ngày nay, TMQT đã phát triển ở khắp mọi nơi, mọi lĩnh vực trên thế giới dới các hình thức rất đa dạng và phong phú Điều này đã dẫn đến một yêu cầu là phải đa ra đợc một

định nghĩa mới bao hàm đợc toàn bộ nội dung cũng nh hình thức TMQT Ngời ta

đi đến thống nhất với nhau rằng, TMQT là lĩnh vực trao đổi hàng hoá và dịch vụ giữa các chủ thể mang quốc tịch khác nhau, không phân biệt thời gian và địa

điểm Theo t duy mới này, mọi hoạt động chuyển giao quyền sở hữu giữa các chủ thể ở các quốc gia khác nhau với mục đích sinh lời đều đợc coi là hoạt động TMQT

Xuất khẩu hàng hoá là một bộ phận rất quan trọng của TMQT Trong nền kinh tế thị trờng ngày nay thì lĩnh vực hoạt động này đợc biểu hiện dới nhiều hình thức rất khác nhau Theo quy định của Nghị định 33 CP (19/4/1994) lĩnh vực kinh doanh này bao gồm các hình thức chủ yếu sau:

- Xuất khẩu hàng hoá dới các hình thức trao đổi hàng hoá, hợp tác sản xuất

và gia công quốc tế

- Xuất khẩu thiết bị toàn bộ, thiết bị lẻ, vật t, phụ tùng cho sản xuất

- Chuyển khẩu, tạm nhập tái xuất

- Làm các dịch vụ nh đại lý, nhận uỷ thác xuất khẩu cho các tổ chức kinh tế nớc ngoài

- Hoạt động kinh doanh của các tổ chức kinh tế Việt Nam ở nớc ngoài hợp tác sản xuất và gia công quốc tế

2-/ Nội dung của kinh doanh xuất khẩu hàng hoá:

Xuất khẩu là hoạt động hết sức phức tạp và chịu ảnh hởng của nhiều nhân tố khác nhau Hoạt động xuất khẩu phải trải qua nhiều khâu ràng buộc lẫn nhau và

đòi hỏi nhà kinh doanh phải hết sức thận trọng, linh hoạt để nắm bắt đợct hời cơ, giảm rủi ro và thu về lợi nhuận cao nhất Tuỳ theo các loại hình xuất khẩu khác nhau mà số bớc thực hiện cũng nh cách thức tiến hành có những nét đặc trng riêng Song trong kinh doanh xuất khẩu hàng hoá trực tiếp thì nội dung cơ bản của xuất khẩu có thể đợc thực hiện bởi các vấn đề sau:

2.1 Nghiên cứu thị trờng:

Nghiên cứu thị trờng là một việc làm cần thiết đầu tiên đối với bất cứ một công

ty nào muốn tham gia vào thị trờng thế giới Việc nghiên cứu thị trờng tốt sẽ tạo khả năng cho các nhà kinh doanh nhận ra đợc quy luật vận động của từng loại hàng hoá

cụ thể thông qua sự biến đổi nhu cầu, hàng cung ứng, giá cả thị trờng, qua đó giúp nhà kinh doanh giải quyết đợc các vấn đề của thực tiễn kinh doanh nh yêu cầu của thị trờng, khả năng tiêu thụ, khả năng cạnh tranh hàng hoá

Nội dung chính của nghiên cứu thị trờng là xem xét khả năng xâm nhập và

mở rộng thị trờng Nghiên cứu thị trờng đợc thực hiện theo hai bớc là nghiên cứu khái quát và nghiên cứu chi tiết thị trờng Nghiên cứu thị trờng thờng đợc tiến hành theo hai phơng pháp chính là phơng pháp nghiên cứu tại bàn và phơng pháp nghiên cứu tại hiện trờng Thông thờng nghiên cứu thị trờng bao gồm các công việc sau:

Một là: nghiên cứu thị trờng, bao gồm phân tích tình hình cung, cầu và

những điều kiện của thị trờng nh quy chế pháp lý,

Hai là: lựa chọn đối tác buôn bán, cần tìm hiểu quan điểm kinh doanh, lĩnh

vực kinh doanh, khả năng vốn và cơ sở vật chất của đối tác,

và công cụ thực hiện nhằm đạt đợc mục tiêu đề ra, và sơ bộ đánh giá hiệu quả kinh

tế của việc kinh doanh

2.3 Tạo nguồn hàng xuất khẩu:

Nguồn hàng xuất khẩu là toàn bộ hàng hoá của một công ty, một địa phơng, một vùng hoặc toàn bộ đất nớc có khả năng và bảo đảm điều kiện xuất khẩu đợc, nghĩa là nguồn hàng xuất khẩu phải đảm bảo những yêu cầu về chất lợng quốc tế

Công tác thu mua tạo nguồn hàng ảnh hởng trực tiếp đến chất lợng của hàng xuất khẩu và tiến độ giao hàng, đến việc thực hiện hợp đồng xuất khẩu, uy tín của doanh nghiệp và hiệu quả kinh doanh Công tác thu mua tạo nguồn hàng có thể tiến hành qua các hình thức nh: thu mua tạo nguồn hàng theo hợp đồng, không theo hợp đồng, thông qua liên doanh, liên kết với các đơn vị sản xuất, qua đại lý, Các công việc thực hiện nh: Nghiên cứu nguồn hàng xuất khẩu, tổ chức hệ thống thu mua, ký kết hợp đồng, xúc tiến, khai thác nguồn hàng, tiếp nhận, bảo quản và xuất kho giao hàng xuất khẩu

2.4 Thanh toán trong kinh doanh xuất khẩu hàng hoá:

Thanh toán quốc tế là một khâu rất quan trọng trong kinh doanh xuất khẩu hàng hoá Hiệu quả kinh tế trong lĩnh vực kinh doanh này một phần lớn nhờ vào chất lợng của việc thanh toán Trong xuất khẩu hàng hoá, thanh toán phải xem xét đến các vấn

đề sau đây: tỷ giá hối đoái, các điều kiện đảm bảo hối đoái, tiền tệ trong thanh toán quốc tế, thời hạn trong thanh toán, các phơng thức và hình thức thanh toán quốc tế

2.5 Giao dịch - đàm phán - ký kết hợp đồng xuất khẩu:

2.5.1 Các hình thức giao dịch:

Trên thị trờng thế giới tồn tại nhiều phơng thức giao dịch, mỗi phơng thức giao dịch có những đặc điểm riêng với kỹ thuật giao dịch riêng Căn cứ vào mặt hàng dự định xuất khẩu, đối tợng, thời gian giao dịch và năng lực của ngời tiến hành giao dịch, mà doanh nghiệp chọn phơng thức giao dịch phù hợp Thông th-ờng có các hình thức giao dịch sau: giao dịch trực tiếp, giao dịch qua th tín, giao dịch qua điện thoại

2.5.2 Đàm phán và nghệ thuật đàm phán:

Đàm phán trong kinh doanh bất kỳ một loại hình nào, đều là một nghệ thuật Trong kinh doanh TMQT, các chủ thể đàm phán từ các quốc gia khác nhau, với ngôn ngữ và tập quán trong kinh doanh cũng khác nhau làm cho việc đàm phán phức tạp hơn Quá trình đàm phán về các điều kiện của hợp đồng ngoại thơng là cơ sở để đi đến ký kết hợp đồng Bên cạnh đó, những tranh chấp trong TMQT đòi hỏi chi phí cao, Chính vì vậy, đàm phán kinh doanh xuất nhập khẩu càng đòi hỏi phải tinh tế, khéo léo

2.5.3 Ký kết hợp đồng xuất khẩu hàng hoá:

Đối với quan hệ mua bán hàng hoá, sau khi các bên mua và bán tiến hành giao dịch và đàm phán có kết quả thì phải thực hiện lập và ký kết hợp đồng

Hợp đồng thể hiện bằng văn bản là hình thức bắt buộc đối với các đơn vị xuất nhập khẩu ở nớc ta Đây là hình thức tốt nhất để đảm bảo quyền lợi cho cả hai bên Hợp đồng xác nhận trách nhiệm rõ ràng của bên mua và bên bán tránh đợc những biểu hiện không đồng nhất trong ngôn từ hay quan niệm Trớc khi ký kết bất kỳ một hợp đồng kinh doanh xuất khẩu nào, nhà xuất khẩu cần lu ý đến các khía cạnh dới đây:

Thứ nhất là tính hợp pháp của hợp đồng xuất khẩu, thể hiện: Ngời ký hợp

đồng phải có năng lực hành vi, chủ thể của hợp đồng phải hoàn toàn tự nguyện, nội dung của hợp đồng phải hợp pháp,

Thứ hai là nội dung các điều khoản của hợp đồng Một hợp đồng ngoại thơng

thông thờng gồm có các điều khoản nh: điều khoản tên hàng, điều khoản về phẩm chất, điều khoản về số lợng, điều khoản giao hàng, điều khoản giá cả, điều kiện cơ

sở giao hàng, điều khoản thanh toán, điều khoản bao bì, ký mã hiệu, điều khoản bảo hành, phạt, bồi thờng thiệt hại, điều khoản bảo hiểm, điều khoản về bất khả kháng, điều khoản về xử lý và giải quyết tranh chấp và các điều khoản khác nh: lệ phí, thuế quan,

2.6 Thực hiện hợp đồng xuất khẩu:

Thực hiện hợp đồng xuất khẩu là một quá trình có ảnh hởng rất lớn đến hiệu quả kinh tế của hoạt động kinh doanh xuất khẩu, đồng thời nó cũng ảnh hởng đến

uy tín của doanh nghiệp và các mối quan hệ với bạn hàng ở các nớc Bất kỳ một sai sót nào xảy ra trong quá trình thực hiện các hợp đồng xuất khẩu đều có thể dẫn

đến những hậu quả đáng tiếc nh làm chậm tiến độ hợp đồng, suy giảm chất lợng hàng hoá, dẫn đến những tranh chấp khiếu nại rất khó giải quyết, gây tổn thất về mặt kinh tế Vì vậy tổ chức thực hiện hợp đồng xuất khẩu đòi hỏi phải tiến hành chu đáo, có bài bản trên cơ sở tiết kiệm tối đa các khâu chi phí, nhằm nâng cao lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh xuất khẩu

Nội dung trình tự thực hiện hợp đồng xuất khẩu nh sau:

1 Kiểm tra L/C.

2 Xin giấy phép xuất khẩu (nếu có).

3 Chuẩn bị hàng hoá xuất khẩu.

4 Thuê tàu và mua bảo hiểm cho hàng hoá (nếu đợc quyền).

5 Làm thủ tục hải quan.

6 Giao hàng lên tàu.

7 Làm thủ tục thanh toán.

8 Khiếu nại, trọng tài (nếu có).

III-/ Những nhân tố chủ yếu ảnh hởng đến hoạt động xuất khẩu hàng hoá.

A-/ Các yếu tố bên ngoài doanh nghiệp:

Mỗi một chủ thể hoạt động trong xã hội đều chịu sự chi phối nhất định các môi trờng bao quanh nó Đó là tổng hợp các yếu tố có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp qua lại lẫn nhau Chính những nhân tố này quy định xu hớng và trạng thái hành động của chủ thể Trong kinh doanh TMQT, đặc biệt là trong lĩnh vực xuất khẩu, các doanh nghiệp xuất khẩu phải chịu sự chi phối của các nhân tố bên trong lẫn nhân tố bên ngoài nớc Các nhân tố này thờng xuyên biến đổi, và vì vậy làm cho hoạt động kinh doanh xuất khẩu ngày càng phức tạp hơn Để nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh đòi hỏi các nhà kinh doanh phải nắm bắt và phân tích đợc ảnh hởng của từng nhân tố cá biệt tới hoạt động của doanh nghiệp trong từng thời kỳ cụ thể

1-/ Nhân tố kinh tế - xã hội trong nớc:

1.1 Trạng thái của nền kinh tế trong nớc:

a-/

Dung l ợng sản xuất:

Dung lợng sản xuất thể hiện số lợng đầu mối tham gia vào sản xuất hàng xuất khẩu và với số lợng sản xuất lớn thì nó sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp xuất khẩu trong công tác tạo nguồn hàng; song cũng trong thuận lợi đó, doanh nghiệp có thể phải đơng đầu với tính cạnh tranh cao hơn trong việc tìm bạn hàng xuất khẩu và nguy cơ phá giá hàng hoá bán ra thị trờng thế giới

b-/

Tình hình nhân lực:

Một nớc có nguồn nhân lực dồi dào là điều kiện thuận lợi để các doanh nghiệp trong nớc xúc tiến các mặt hàng xuất khẩu có sử dụng sức lao động Nớc ta nguồn nhân lực dồi dào, giá nhân công rẻ là điều kiện thuận lợi để xuất khẩu các sản phẩm sử dụng nhiều lao động nh hàng thủ công mỹ nghệ, may mặc, giày dép, và nhận gia công xuất khẩu

c-/

Nhân tố công nghệ:

Ngày nay, khoa học công nghệ tác động đến tất cả các lĩnh vực kinh tế xã hội và mang lại nhiều lợi ích, trong xuất khẩu nó cũng mang lại hiệu quả cao Nhờ sự phát triển của hệ thống bu chính viễn thông, các doanh nghiệp ngoại thơng có thể đàm thoại trực tiếp với khách hàng qua telex, điện tín, fax, giảm bớt những chi phí đi lại, xúc tiến hoạt động xuất khẩu Giúp các nhà kinh doanh nắm bắt các thông tin về diễn biến thị trờng một cách chính xác, kịp thời Bên cạnh đó, yếu tố công nghệ còn tác động tới quá trình sản xuất, gia công chế biến hàng xuất khẩu Khoa học công nghệ còn tác

động tới các lĩnh vực nh vận tải hàng hoá, các kỹ thuật nghiệp vụ trong ngành ngân hàng, Đó cũng chính là các yếu tố tác động tới hoạt động xuất khẩu

d-/

Cơ sở hạ tầng:

Cơ sở hạ tầng là yếu tố không thể thiếu nhằm góp phần thúc đẩy hoạt động xuất khẩu Cơ sở hạ tầng bao gồm: đờng sá, bến bãi, hệ thống vận tải, hệ thống thông tin, hệ thống ngân hàng, có ảnh hởng rất lớn đến hoạt động xuất khẩu Nếu các hệ thống nàylà hiện đại sẽ thúc đẩy hiệu quả xuất khẩu, ngợc lại nó sẽ kìm hãm tiến trình xuất khẩu

1.2 Các chính sách và quy định của Nhà nớc:

Thông qua việc đề ra các chính sách và quy định, Nhàn ớc thiết lập môi trờng pháp lý nhằm điều chỉnh các hoạt động của các doanh nghiệp, nên nó ảnh hởng rất lớn đến hoạt động xuất khẩu Chúng ta có thể xem xét tác động của các chính sách

đó dới các khía cạnh sau:

a-/

Tỷ giá hối đoái:

Tỷ giá hối đoái là quan hệ so sánh tỷ lệ giữa giá trị của hai đồng tiền của hai nớc với nhau

Tỷ giá hối đoái và chính sách tỷ giá hối đoái là nhân tố quan trọng thực hiện chiến lợc hớng ngoại, đẩy mạnh xuất khẩu Chế độ tỷ giá "cứng" có thể tác động tích cực đến tăng trởng xuất khẩu một cách cụ bộ thông qua việc giảm giá đầu vào nhập khẩu của hàng xuất khẩu, song đây chỉ là tác động cục bộ Tỷ giá hối đoái tác động

đến giá cả từng mặt hàng xuất khẩu Nếu tỷ giá hối đoái đợc xác định mang tính cạnh tranh cao (tỷ giá "mềm") thì các nhà xuất khẩu sẽ có lợi do bán đợc nhiều hàng hơn

ra nớc ngoài Ngợc lại, nếu đồng Việt Nam bị nâng giá thì hàng xuất khẩu lại trở nên quá đắt trong khi hàng nhập khẩu lại quá rẻ Ngời ta đã rút ra một kết luận khá tổng quát rằng: bất cứ nớc nào muốn thúc đẩy tăng trởng chung bằng động lực xuất khẩu cũng đều phải thận trọng để tránh có một tỷ giá hối đoái bị nâng cao Khi xem xét vấn đề tỷ giá, cần đặc biệt lu tâm đến mối quan hệ giữa tỷ giá hối đoái danh nghĩa và

tỷ giá hối đoái thực tế Tỷ giá hối đoái thực tế là tỷ giá danh nghĩa đợc điều chỉnh theo biến động của lạm phát Tỷ giá hối đoái thực tế có thể chênh lệch khá nhiều so với tỷ giá hối đoái danh nghĩa Nếu tỷ giá hối đoái thực tế tăng so với tỷ giá hối đoái danh nghĩa thì các nhà xuất khẩu các sản phẩm sơ chế, là nời bán theo mức giá cả

quốc tế nằm ngoài tầm kiểm soát của họ sẽ bị thiệt Các nhà xuất khẩu các sản phẩm chế tạo có thể làm tăng giá cả xuất khẩu của họ để bù đắp lại chi phí nội địa cao hơn, nhng kết quả khả năng chiếm lĩnh thị trờng sẽ giảm Họ chỉ có thể giữ nguyên mức giá tính theo ngoại hối và lợi nhuận thấp Nếu tình trạng ngợc lại là tỷ giá hối đoái thực tế giảm so với tỷ giá hối đoái danh nghĩa, khi đó sẽ có lợi cho các nhà xuất khẩu.b-/

Thuế quan và quota:

Khả năng cạnh tranh của các nhà sản xuất trong nớc tại thị trờng xuất khẩu cũng chịu ảnh hởng trực tiếp của thuế xuất khẩu và quota Thuế xuất khẩu có xu thế làm giảm xuất khẩu và do đó làm giảm nguồn ngoại tệ của đất nớc Còn quota

là hình thức hạn chế về số lợng xuất khẩu có tác động một mặt làm giảm số đầu mối tham gia xuất khẩu trực tiếp, mặt khác tạo cơ hội thuận lợi cho những ngời xin đợc quota xuất khẩu

c-/

Các chính sách khác của Nhà n ớc:

Các chính sách khác của Nhà nớc nh xây dựng các mặt hàng chủ lực, trực tiếp gia công xuất khẩu, đầu t cho xuất khẩu, lập các khu chế xuất, các chính sách tín dụng xuất khẩu, chính sách trợ cấp xuất khẩu cũng góp phần to lớn tác động tới tình hình xuất khẩu của một quốc gia Bên cạnh các chính sách trên, nhóm các chính sách hỗ trợ mang tính thể chế - tổ chức, các khung pháp lý và hệ thống hành chính cũng là một trong các nhân tố tác động trựng tiếp tới hoạt động xuất khẩu của các doanh nghiệp

2-/ Nhân tố tài nguyên thiên nhiên và địa lý:

Nguồn tài nguyên thiên nhiên là một trong những nhân tố quan trọng làm cơ

sở cho quốc gia xây dựng cơ cấu ngành và vùng để xuất khẩu Nó góp phần ảnh ởng đến loại hàng, quy mô hàng xuất khẩu của quốc gia Vị trí địa lý có vai trò nh

h-là nhân tố tích cực hoặc tiêu cực đối với sự phát triển kinh tế cũng nh xuất khẩu của một quốc gia Vị trí địa lý thuận lợi là điều kiện cho phép một quốc gia tranh thủ đợc phân công lao động quốc tế, hoặc thúc đẩy xuất khẩu dịch vụ nh du lịch, vận tải, ngân hàng,

3-/ ả nh hởng của tình hình kinh tế - xã hội thế giới:

Trong xu thế toàn cầu hoá thì phụ thuộc giữa các nớc ngày càng tăng, vì vậy

mà mỗi sự biến động của tình hình kinh tế xã hội ở nớc ngoài đều có những ảnh ởng nhất định đến hoạt động kinh tế trong nớc Lĩnh vực hoạt động xuất khẩu là lĩnh vực trực tiếp quan hệ với các chủ thể nớc ngoài, chịu sự chi phối và tác động của các nhân tố ở nớc ngoài nên nó lại càng rất nhạy cảm Bất kỳ một sự thay đổi nào về chính sách xuất khẩu, tình hình lạm phát, thất nghiệp hay tăng trởng và suy thoái kinh tế của các nớc đều ảnh hởng tới hoạt động xuất khẩu của các doanh nghiệp xuất khẩu ở nớc ta

h-B-/ Nhóm nhân tố thuộc bản thân doanh nghiệp:

1-/ Nhân tố bộ máy quản lý hay tổ chức hành chính:

Là sự tác động trực tiếp của các cấp lãnh đạo xuống cán bộ công nhân viên nhằm mục đích buộc phải thực hiện một hoạt động Để quản lý tập trung thống nhất phải sử dụng phơng pháp hành chính Việc thiết lập cơ cấu tổ chức của bộ máy doanh nghiệp cũng nh cách thức điều hành của các cấp lãnh đạo là nhân tố quyết định tính hiệu quả trong kinh doanh Nếu một doanh nghiệp có cơ cấu tổ chức hợp lý, cách điều hành sáng suốt sẽ góp phần thúc đẩy hiệu quả hoạt động kinh doanh, ngợc lại nếu cơ cấu tổ chức không hợp lý, không thống nhất, cách

điều hành kém sẽ dẫn đến hiệu quả thấp trong hoạt động kinh doanh

2-/ Nhân tố con ngời:

Con ngời luôn đợc đặt ở vị trí trung tâm của mọi hoạt động Hoạt động xuất khẩu hàng hoá đặc biệt phải nhấn mạnh đến yếu tố con ngời bởi vì nó là chủ thể sáng tạo và trực tiếp điều hành các hoạt động, ảnh hởng của nhân tố này thể hiện qua hai chỉ tiêu chủ yếu nhất, đó là tinh thần làm việc và năng lực công tác Tinh thần làm việc đợc biểu hiện bởi bầu không khí trong doanh nghiệp, tinh thần đoàn kết và ý chí phấn đấu cho mục tiêu chung Năng lực của nhân viên lại biểu hiện qua kỹ năng điều hành, công tác các nghiệp vụ cụ thể và qua kết quả của hoạt động Để nâng cao vai trò của con ngời, các doanh nghiệp một mặt phải chú trọng đào tạo cán bộ, công nhân viên, bồi dỡng và nâng cao nghiệp vụ của họ, mặt khác phải quan tâm thích đáng đến lợi ích cá nhân, bao gồm cả lợi ích vật chất lẫn tinh thần

3-/ Mạng lới kinh doanh của doanh nghiệp:

Kết quả kinh doanh của doanh nghiệp ngoại thơng phụ thuộc rất lớn vào hệ thống mạng lới kinh doanh của nó Một mạng lới kinh doanh rộng lớn, với các điểm kinh doanh đợc bố trí hợp lý là điều kiện để doanh nghiệp thực hiện các hoạt động

nh tạo nguồn hàng, vận chuyển, làm đại lý xuất khẩu, một cách thuận tiện hơn và

do đó góp phần nâng cao hơn hiệu quả kinh doanh xuất khẩu Nếu mạng lới kinh doanh là quá thiếu hoặc bố trí ở các điểm không hợp lý sẽ gây cản trở cho hoạt động kinh doanh, làm triệt tiêu tính năng động và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp trên thơng trờng

4-/ Khả năng cơ sở vật chất kỹ thuật của doanh nghiệp:

Cơ sở vật chất kỹ thuật của doanh nghiệp nh vốn cố định bao gồm các máy móc, thiết bị chế biến, hệ thống kho hàng, hệ thống phơng tiện vận tải, các điểm thu mua hàng, các đại lý, chi nhánh và trang thiết bị của nó cùng với vốn lu động

là cơ sở cho hoạt động kinh doanh Các khả năng này quy định quy mô, tính chất của lĩnh vực hoạt động xuất khẩu, và vì vậy cũng góp phần quyết định đến hiệu quả kinh doanh

phần II

phân tích thực trạng hoạt động kinh doanh xuất khẩu

hàng thuỷ sản trong nền kinh tế quốc dân

I-/ Tình hình xuất khẩu ở nớc ta:

1-/ Kim ngạch xuất khẩu:

Từ năm 1986 đến nay, dới sự khởi xớng của Đảng và Nhà nớc, con đờng đổi mới ở Việt Nam đã thu đợc nhiều thành tựu đáng kể, nền kinh tế đã đi vào thế ổn

định và đang phát triển đi lên, quan hệ quốc tế đợc mở rộng Trong giai đoạn này, kim ngạch xuất khẩu cũng không ngừng gia tăng, đóng góp một phần đáng kể cho GDP Với chính sách hớng về xuất khẩu, xuất khẩu đã và đang trở thành một trong những nhân tố quan trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nớc

Bảng 1: Kim ngạch xuất khẩu giai đoạn (1986 - 1999)

Nguồn: Niên giám thống kê 1997 + 1998 và dự báo năm 1999

Trong giai đoạn này, kim ngạch xuất khẩu đã tăng liên tục từ 20-30% một năm Năm 1996, kim ngạch xuất khẩu chỉ đạt 0,6778 tỷ USD thì đến năm 1998 giá trị xuất khẩu đã đạt trên 9,352 tỷ USD, tăng hơn 13,8 lần Dự báo kim ngạch xuất khẩu năm 1999 là 11 tỷ USD tăng 17,5% so với năm 1998 vợt 10,5% kế hoạch; trong đó: Doanh nghiệp Việt Nam là 8,55 tỷ USD chiếm 77,7%, tăng 15,8% Doanh nghiệp có vốn đầu t nớc ngoài là 2,55 tỷ USD, chiếm 22,3%, tăng 23,6%

Riêng năm 1989 xuất khẩu tăng 82,9% so với năm 1998, là năm có tốc độ tăng cao nhất, năm 1998 mặc dù không nằm trong trung tâm cơn bão tài chính tiền

tệ khu vực nhng ảnh hởng rất nặng nề đến Việt Nam, đó là kim ngạch ngoại thơng giảm đột ngột xuống còn 7,5% so với năm 1997 Do trong kim ngạch ngoại thơng Việt Nam có tới trên 60% là giao dịch với các nớc Châu á và 70% vốn đầu t nớc

ngoài trực tiếp (FDI) cũng bắt nguồn từ đấy Những khó khăn của Nhật Bản, Hàn Quốc cũng là nguyên nhân chính bên ngoài làm kim ngạch ngoại thơng Việt Nam giảm đột ngột Sự phá giá mạnh của đồng tiền trong khu vực tạo nên sức ép cạnh tranh lớn trong ngoại thơng và trong thu hút vốn đầu t nớc ngoài của Việt Nam.

2-/ Cơ cấu hàng xuất khẩu:

Thời kỳ từ năm 1986 đến 1999, cơ cấu hàng xuất khẩu đã có nhiều thay đổi, nhiều mặt hàng giá trị đã đợc nâng cao thông qua chế biến, xuất khẩu từ chỗ chỉ trông vào nguồn nông, lâm, thuỷ sản và tài nguyên thiên nhiên đã chuyển dịch tăng dần hàng chế biến công nghiệp

Bảng 2: Cơ cấu hàng xuất khẩu giai đoạn (1991 - 1999)

và khoáng sản đạt giá trị kim ngạch xuất khẩu là 2.399 triệu USD, chiếm 26,9% Cơ cấu xuất khẩu năm 1998: Nhóm nông, lâm, thuỷ sản đạt 3,45 tỷ USD chiếm 37% (tăng 0,6% so với năm 1997), nhóm công nghiệp nhẹ và thủ công nghiệp đạt 3,65 tỷ USD chiếm 38,7% tăng 6,2% so với năm 1997, nhóm công nghiệp nặng và khoáng sản đạt 2,25 tỷ USD chiếm 24,3% giảm 6,4% so với năm 1997 Điểm

đáng chú ý là các doanh nghiệp có vốn đầu t nớc ngoài tham gia xuất khẩu khối ợng hàng hoá đạt giá trị kim ngạch 1.500 triệu USD chiếm tỷ trọng 16,8% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nớc Và năm 1999 doanh nghiệp có vốn đầu t nớc ngoài là 2,45 tỷ USD chiếm tỷ trọng 23,3%, tăng 23,6% so với năm 1998 Cơ cấu hàng xuất khẩu đã có sự chuyển biến tích cực, hàng qua chế biến chiếm trên 30% tổng kim ngạch xuất khẩu: năm 1991 tỷ trọng hàng chế biến chỉ chiếm 8,5% và năm

l-1994 chiếm 25% kim ngạch xuất khẩu; năm 1996 lên gần 30%, riêng khu vực có vốn đầu t nớc ngoài đạt 70%, năm 1997 là 27%, năm 1998 là 28% và năm 1999 là 31%

Thời kỳ 1991-1997, một số mặt hàng xuất khẩu chủ lực mới đợc hình thành, tốc độ tăng trởng cao, chiếm tỷ trọng lớn trong kim ngạch xuất khẩu nh dầu thô 25%, thuỷ sản 12,8%, gạo 11,6%, hàng dệt may 10,6%, cà phê 75%, lâm sản 3,8%, cao su 3,3%, lạc nhân 1,8%, hạt điều 1,5% Trong ba năm 1991-1993 chúng

ta đã chú ý đầu t để hình thành dần các ngành sản xuất hàng hoá, các vùng sản xuất nông sản tập trung, các khu công nghiệp, mở rộng thị trờng tiêu thụ nên đã tạo thêm 3 mặt hàng xuất khẩu chủ lực mới có giá trị xuất khẩu hơn 100 triệu USD

nh hàng dệt may, cao su, cà phê Hai năm 1994 - 1995, Việt Nam đã đầu t đổi mới công nghệ sản xuất, chế biến hàng xuất khẩu, tích cực tiến hành công nghiệp hoá, hiện đại hoá nền kinh tế đã tạo thêm 3 mặt hàng xuất khẩu chủ lực mới là hàng giày dép, hạt điều và lạc nhân Đến cuối năm 1995 nớc ta đã hình thành đợc 10 mặt hàng xuất khẩu chủ lực mà giá trị mỗi mặt hàng hơn 100 triệu USD hàng năm Những mặt hàng có tốc độ tăng trởng xuất khẩu nhanh, có sức cạnh tranh và chỗ

đứng nhất định trên thị trờng thế giới

Bảng 4: Một số mặt hàng xuất khẩu chủ lực

(năm 1998 và 6 tháng đầu năm 1999) Năm

Cơ cấu hàng xuất khẩu đã có 1 sự chuyển dịch theo hớng tích cực, tuy vậy trong hàng điện tử nguyên liệu thô và sơ chế giảm mặc dù ở mức khiêm tốn Cơ cấu hàng hoá vẫn còn tồn tại mấy vấn đề cơ bản sau:

+ Trong các mặt hàng xuất khẩu, tỷ trọng các hàng hoá thuộc nhóm ngành nông - lâm - hải sản vẫn còn chiếm tỷ trọng lớn (năm 1996 là 41%) Điều này phản ánh cơ cấu sản xuất trong nớc còn mang nặng tính nông nghiệp

+ Chủng loại hàng hoá xuất khẩu chủ lực còn ít, lạc hậu và manh mún, phân tán trên nhiều địa phơng khác nhau

+ Kim ngạch xuất khẩu, tỷ trọng hàng chế biến sâu rất nhỏ (chiếm 22-25% tổng kim ngạch), nh vậy gần 80% hàng xuất khẩu là nguyên liệu thô hoặc sơ chế, điều này làm giảm giá trị hàng xuất khẩu của nớc ta

+ Chất lợng, mẫu mã, kiểu dáng hàng hoá còn kém, khó hấp dẫn ngời mua nên sức cạnh tranh trên thị trờng kém, chất lợng không ổn định làm giảm uy tín của ta với các bạn hàng nớc ngoài

Tháng 11/1999 (vừa qua) đã thống kê và xác định đợc cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam trong 10 tháng năm 1999 nh sau:

Cơ cấu xuất khẩu 10 tháng năm 1999:

1- Nguyên nhiên liệu : 18,2% (2 tỷ USD)

3- Dệt may và da giày : 28% (3,1 tỷ USD)

4- Điện tử, linh kiện điện tử : 5,3% (580 triệu USD)

5- Thủ công mỹ nghệ : 1,5% (180 triệu USD)

6- Các lĩnh vực khác : 19,4% (2,13 tỷ USD)

Xuất khẩu 9 tháng trong năm 1999 theo thống kê của Bộ Thơng mại, xuất khẩu đạt khoảng 8,19 tỷ USD tăng so với cùng kỳ năm trớc 17% Trong các mặt hàng XK chủ lực thì dầu thô là mặt hàng có kim ngạch XK tăng nhanh bởi tác

động tăng giá của giá dầu thế giới, 9 tháng năm 1999 xuất khẩu đợc 10,89 triệu tấn, kim ngạch xuất khẩu đạt 1,31 tỷ USD, dự kiến toàn bộ năm nay dầu tho XK

có thể đạt 2 tỷ USD Tiếp theo là gạo, mặc dù gạo Việt Nam đã có tính cạnh tranh cao nhng do giá gạo thế giới hạ nên kim ngạch XK gạo chỉ đạt 882 triệu USD, t-

ơng ứng là 3,82 triệu tấn gạo Kim ngạch XK gạo năm 1999 bằng 3,9 triệu tấn

nh-ng có khả nănh-ng XK đợc 4,2-4,5 triệu tấn, kim nh-ngạch XK ≈ 1 tỷ Mặt hàng thuỷ sản vẫn giữ đợc tốc độ tăng 9% so với cùng kỳ năm 1998, đạt 687 triệu USD nhng đã

có dấu hiệu tăng chậm dần, có khó khăn về nguyên liệu Dệt may đạt kim ngạch XK: 1,2 tỷ USD, tăng 11% so với cùng kỳ năm 1998 Giày dép đạt 1 tỷ USD, tăng 34% so với cùng kỳ năm 1998 Hàng điện tử và linh kiện máy tính tăng 21,5% đạt

420 triệu USD Hạt tiêu tăng 16,9% đạt 126 triệu USD Rau quả tăng 30% đạt 56 triệu USD Hàng thủ công mỹ nghệ tăng 47% đạt 119 triệu USD Cà phê: 250.000 tấn, lạc nhân 80.000 tấn, chè 21.500 tấn, than 2,1 triệu tấn

3-/ Thị trờng hàng xuất khẩu của Việt Nam:

Thị trờng xuất khẩu đợc mở rộng nhanh theo hớng đa dạng hoá, đa phơng hoá Nếu năm 1991, thị trờng Châu á chiếm tới 80% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam thì năm 1994 giảm xuống còn 75,8% và năm 1997 chỉ còn chiếm 67,7% Riêng thị trờng Đông Bắc á, năm 1995 chiếm tới 50% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam nhng đến năm 1997 chỉ còn chiếm 44,0% Thị trờng xuất khẩu của Việt Nam phát triển theo hớng mở rộng sang Châu Âu, đặc biệt Tây Bắc

Âu, thị trờng liên bang Nga và các nớc Đông Âu có dấu hiệu phục hồi Nếu năm

1991, thị trờng Châu Âu mới chỉ chiếm tỷ trọng 9,79% trong tổng kim ngạch xuất

khẩu của Việt Nam thì đến năm 1994 đã tăng lên gấp 2 lần, đạt tỷ trọng 17,16%

và năm 1997 tiếp tục tăng lên 21,5% Châu Mỹ mà đặc biệt là Hoa Kỳ là một ớng mới trong phát triển thị trờng xuất khẩu của Việt Nam Nếu năm 1991, Châu

h-Mỹ mới chỉ chiếm tỷ trọng 0,16% trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam, thì năm 1994 đã tăng lên 2,76% và năm 1997 chiếm tới 4,48% Thị trờng xuất khẩu của Việt Nam cũng đang đợc mở rộng đáng kể sang Châu úc hay Châu Đại Dơng - mà đặc biệt là Ôxtrâylia Năm 1991, thị trờng này mới chỉ chiếm tỷ trọng 0,96% trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam, nhng đến năm 1997 đã tăng lên 2,78%

Bảng 5: Cơ cấu khu vực thị trờng xuất khẩu

của Việt Nam thời kỳ 1991-1997

Khu vực thị trờng trọng điểm xuất khẩu của Việt Nam trong 2 năm 1998,

1999 chủ yếu vẫn tập trung vào 4 khu vực chính và có sự chuyển dịch từ Đông sang Tây:

Châu á : 63-54% (trong đó: Đông Bắc á: 40-30%, Đông Nam 23-24%)Tây - Bắc Âu : 20-22%

Bắc Mỹ : 7-12%

SNG và Đông Âu cũ : 3-5%

Bảng 6: Kim ngạch xuất khẩu và cơ cấu khu vực thị trờng

xuất khẩu của Việt Nam 1998, 1999

(Đơn vị tính: triệu USD, tỷ trọng: % trong tổng số)

Năm Khu vực

ơng là chủ yếu sang các khu vực thị trờng khác phù hợp với chủ trơng đa phơng hoá, đa dạng hoá kinh tế đối ngoại Trong đó đáng chú ý là đã củng cố và mở rộng thị trờng liên minh Châu Âu (EU), bắt đầu đi vào thị trờng Bắc Mỹ, Trung Cận

Đông và Châu Phi Mặt khác, Việt Nam không chỉ phát triển và mở rộng thị trờng sang các nớc đang phát triển mà còn mở rộng thị trờng tới toàn bộ các nớc công nghiệp phát triển, các thị trờng đợc coi là khó tính, khó len chân và có mật độ cạnh tranh cao

Cùng với sự mở rộng phạm vi của khu vực thị trờng, số nớc bạn hàng xuất khẩu của Việt Nam tăng nhanh từ năm 1990 đến nay Năm 1986, Việt Nam mới xuất khẩu tới 34 nớc, năm 1990 là 51 nớc, đến năm 1997 đã tăng lên 106 nớc

trong đó có 10 nớc bạn hàng lớn nhất, chiếm tỷ trọng trên dới 75% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng năm của Việt Nam.

Bảng 7: Danh mục 10 nớc bạn hàng xuất khẩu

lớn nhất của Việt Nam

Tên nớc Nhật Bản Singa- pore Trung Quốc Loan Đài Hồng Kông CHLB Đức Pháp Thái Lan bang Liên

Nga

Hàn Quốc

% ∑ kim

Sự biến đổi cơ cấu nớc bạn hàng xuất khẩu của Việt Nam mấy năm qua là minh chứng về sự chi phối của quy luật lợi thế so sánh trong buốn bán quốc tế, nó phá vỡ mọi sự ngăn cách về trình độ phát triển và không gian địa lý Vai trò của các thị trờng xa, đặc biệt là các nớc phát triển Tây Âu, Bắc Mỹ đã tăng lên, mở ra cơ hội đẩy mạnh xuất khẩu của Việt Nam trong thời gian tới, đồng thời tạo tiền đề

để Việt Nam nhập khẩu máy móc thiết bị hiện đại từ các khu vực có nền "công nghệ nguồn"

Dới đây là bảng tổng kết kim ngạch xuất khẩu 7 tháng đầu năm 1999 giữa Việt Nam với các nớc:

B¶ng 8: Kim ng¹ch xuÊt khÈu 7 th¸ng ®Çu n¨m 1999

gi÷a viÖt nam víi c¸c níc

Bên cạnh đó hoạt động xuất khẩu qua các cửa khẩu cũng rất sôi động Chẳng hạn nh hoạt động xuất khẩu qua các cửa khẩu trên bộ ở phía Bắc: biên giới đất liền (trên bộ) Việt Nam - Trung Quốc dài trên 1.400 km, kéo dài từ phía tây tỉnh Quảng Ninh đến phía tây tỉnh Lai Châu, tiếp giáp giữa 6 tỉnh của Việt Nam (Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Giang, Lao Cai, Lai Châu) với khu tự trị Quảng Tây và tỉnh Vân Nam - Trung Quốc Theo số liệu thống kê thì kim ngạch xuất khẩu qua cửa khẩu của Việt Nam với các nớc thể hiện ở bảng sau:

Bảng 9: Kim ngạch xuất khẩu qua các cửa khẩu biên giới

4-/ Những hạn chế, khó khăn trong xuất khẩu hàng hoá ở Việt Nam và vấn

đề cần giải quyết:

Xuất khẩu hàng hoá những những năm qua có nhiều tiến bộ vợt bậc đóng góp không nhỏ vào sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nớc Tuy vậy, việc

đánh giá đúng những hạn chế, khó khăn trong công tác xuất khẩu là điều cần thiết

và có ý nghĩa thực tiễn cấp bách

Theo đánh giá của các nhà kinh tế thì hoạt động xuất khẩu của Việt Nam đạt hiệu quả cha cao, thiếu ổn định và đang nổi cộm nhiều vấn đề cần giải quyết Điều

đáng lo ngại khi thấy cán cân thơng mại những năm gần đây mất cân đối so với tốc độ nhập khẩu, xuất khẩu hàng hoá thấp và bị bỏ rơi một khoảng cách xa, thực

tế này đã diễn ra trong năm 1997 Nhập siêu tăng nhanh vợt quá mức an toàn Năm 1996 nhập siêu lên tới 3,9 tỷ USD, tăng 81% so với năm 1993 chiếm 18% GDP ảnh hởng tới sự phát triển an toàn của nền kinh tế Trong khi đó sản phẩm

chủ yếu vẫn là nguyên liệu thô thuộc dạng cồng kềnh và trị giá thấp, hàng qua chế biến chiếm tỷ lệ thấp trong cơ cấu hàng xuất khẩu Chính vì thế, trị giá hàng xuất khẩu không tăng đợc bao nhiêu dù số lợng có nhiều hơn Quả thật đây là một chỉ

số quá thấp, không tơng xứng với tiềm năng to lớn về mặt tài nguyên thiên nhiên, nguồn nhân lực của ta Những hạn chế và khó khăn trong xuất khẩu hàng hoá của

ta thể hiện rõ trên nhiều mặt, đáng chú ý nhất là các vấn đề sau đây:

(1) Sức cạnh tranh của hàng hoá xuất khẩu còn yếu Việt Nam chủ yếu xuất khẩu các nguyên liệu thô hoặc mới sơ chế Có thể coi đây là hạn chế lớn nhất của hàng hoá xuất khẩu Việt Nam Do hạn hẹp về vốn, máy móc thiết bị công nghệ lạc hậu, chậm đợc đổi mới, chúng ta đã bán rẻ nhiều tài nguyên thiên nhiên, các loại nông lâm hải sản, không tận dụng hết nguồn lao động rẻ, dồi dào Mặc dù tỷ trọng hàng thô và sơ chế năm 1991 là 85% và đến năm 1995 giảm xuống còn 70%, đã

đánh dấu một bớc tiến, song một số mặt hàng xuất khẩu có kim ngạch xuất khẩu cao vẫn là hàng sơ chế nh dầu thô, gạo, cà phê, cao su, than đá, tôm đông lạnh, Những mặt hàng tinh chế xuất khẩu, có kim ngạch lớn hãy còn ít, nhng chủ yếu là gia công cho nớc ngoài, ngoại tệ thực thu chỉ vào khoảng 20% kim ngạch xuất khẩu, nên khả năng tích luỹ không nhiều Bên cạnh đó các nớc phát triển chỉ mong muốn nhập hàng thô và sơ chế của Việt Nam để chế biến lại, XK sang nớc thứ 3, vừa giải quyết công ăn việc làm cho mình, vừa thu lợi nhuận cao, nên họ tìm mọi cách để khai thác triệt để tài nguyên thiên nhiên của nớc khác Do XK dới dạng thô và sơ chế vừa tốn nguyên liệu, năng suất thấp, giá thành cao, chất lợng sản phẩm thấp, dẫn đến sự cạnh tranh không bình đẳng giữa nớc giàu và nớc nghèo.(2) Vấn đề tổ chức xâm nhập và phát triển thị trờng trong XK hàng hoá còn nhiều hạn chế và mất cân đối Xu hớng chính của Việt Nam là đa dạng hoá, đa ph-

ơng hoá kinh tế đối ngoại Thế nhng cho đến nay hoạt động xuất khẩu của Việt Nam chủ yếu mới diễn ra ở khu vực Châu á (chiếm 80%) còn ở các châu lục khác thì đang chiếm tỷ trọng nhỏ Đặc biệt, xuất khẩu Việt Nam còn cha vơn tới các thị trờng Châu Phi mênh mông và đầy tiềm năng Vấn đề này liên quan khả năng mở rộng quan hệ ngoại giao của các nhà kinh doanh Việt Nam trong việc tìm kiếm bạn hàng và thị trờng

Mặt khác, hàng hoá xuất khẩu Việt Nam cha có thị trờng ổn định, vững chắc, quan hệ lâu dài và gắn bó, chúng ta cha hình thành hệ thống sách lợc thị trờng và thơng nhân Giải quyết vấn đề này đòi hỏi một sự nỗ lực rất lớn từ phía Nhà nớc và các nhà kinh doanh Điều quan trọng trong việc tổ chức xâm nhập và phát triển thị trờng là phải tạo mối quan hệ kinh tế lâu dài, thực hiện nghiêm chỉnh các hợp đồng nâng cao chất lợng sản phẩm, bình đẳng và cùng có lợi

(3) Tổ chức và cơ chế quản lý hoạt động XK cần đợc tiếp tục hoàn thiện, đặc biệt là đối với các đầu mối xuất khẩu các mặt hàng chủ lực Hiện nay, cơ chế chính sách xuất nhập khẩu cha phát huy hết hiệu lực, tình trạng buôn lậu khá phổ biến làm ảnh hởng nghiêm trọng đến tình hình sản xuất và lu thông hàng hoá trong nớc Trong hoạt động xuất khẩu vẫn cha giải quyết thoả đáng mối quan hệ giữa các mặt hàng chủ lực với các nhóm hàng hoá khác, quá chú trọng và u tiên một số mặt hàng mà không biết tận dụng và bỏ qua nhiều loại hàng hoá khác rất

có triển vọng và tiềm năng Bên cạnh việc nâng cao chất lợng các mặt hàng có kim ngạch lớn, chủ lực thì việc đa dạng hoá các sản phẩm khác trở thành nội dung then chốt trong chiến lợc xuất khẩu của nớc ta sau này Cơ chế điều hành hoạt động XK còn mang nặng tính chất đối phó với từng tình huống nh cơ chế quản lý kế hoạch

định hớng song thực chất là một hình thức biến tớng của quản lý hạn ngạch Các chính sách quản lý của Nhà nớc thay đổi thờng xuyên làm cho các doanh nghiệp không kịp xoay xở, bị động, lúng túng trong hoạt động kinh doanh Hoạt động thanh tra, kiểm soát, xử lý vi phạm của các cơ quan bảo vệ pháp luật vẫn còn chồng chéo, trùng lặp, gây khó khăn cản trở tới hoạt động sản xuất kinh doanh, gây tâm lý lo lắng, đối phó của các nhà quản lý doanh nghiệp Sự tuỳ tiện vận dụng pháp luật của các nhân viên chức thuộc các cơ quan này đang trở thành một

tệ nạn gây ảnh hởng không tốt đến hoạt động kinh doanh XK của các doanh nghiệp

(4) Thâm hụt cán cân thơng mại ngày càng gia tăng trong nhiều năm và lên

đến gần 4 tỷ USD trong năm 1996, đa tỷ lệ nhập siêu so với GDP lên mức cao gấp rỡi so với những nớc có mức độ nhập siêu cao trên thế giới, thực sự là điều đáng lo ngại Năm 1997 mức độ nhập siêu đã giảm nhng vẫn còn ở mức 2,5 tỷ USD Tỷ lệ nhập siêu so với kim ngạch XK đã vợt quá chỉ giới an toàn Năm 1998 mức nhập siêu là 2,133 tỷ USD, bằng 22,8% so với tổng kim ngạch XK, so với năm 1997 tỷ trọng này giảm 3,7%

(5) Vấn đề bức bách hiện nay là việc thông tin thơng mại phục vụ cho XK hàng hoá còn có nhiều hạn chế Từ nhiều năm nay thông tin thơng mại của ta th-ờng rất chậm, không đầy đủ, thiếu chính xác nên ảnh hởng không nhỏ đến hoạt

động kinh doanh xuất khẩu Trong khi đó, nhiều đối tác của các doanh nghiệp Việt Nam lại hiểu rất rõ tình hình xuất nhập và các nhu cầu của ta Nhng chúng ta nắm đợc rất ít thông tin về bạn hàng, cha kể đến các doanh nghiệp nội địa cùng ngành cạnh tranh lẫn nhau, tranh mua tranh bán, xuất phá giá để hởng lợi một mình Cuối cùng chỉ có phía bạn hàng đợc lợi, cả Nhà nớc và doanh nghiệp Việt Nam đều bị thua thiệt

Thông tin kinh tế đầy đủ, chính xác, kịp thời là một trong những điều kiện quyết định để quản lý, điều tiết nền kinh tế nói chung và hoạt động XK nói riêng

đạt kết quả tốt Hiện nay vấn đề này cha đáp ứng đợc yêu cầu của công tác quản

lý Chúng ta có cả một hệ thống thống kê từ Tổng cục thống kê Nhà nớc đến Cục thống kê của các tỉnh, thành phố, của các bộ, ngành, nhng hoạt động kém hiệu quả Chỉ nói rằng việc thống kê kim ngạch xuất nhập khẩu và mặt hàng xuất nhập khẩu trong từng kỳ kế hoạch, thờng xuyên có sự sai lệch về con số giữa Tổng cục thống kê, Bộ thơng mại và Tổng cục hải quan, Điều này ảnh hởng rất lớn đến công tác quản lý, điều hành hoạt động xuất nhập khẩu nói chung, việc điều tiết cung cầu hàng hoá xuất nhập từng mặt hàng trong từng thời kỳ, gây ra những biến

động, mất cân đối trong nền kinh tế, mất thời cơ xuất nhập khẩu Củng cố và hoàn thiện hệ thống tin kinh tế (cả trong nớc và trên thế giới) Đồng bộ hoá hệ thống thống kê từ Trung ơng đến cơ sở để nhanh chóng có đợc những báo cáo chính xác, kịp thời, đầy đủ là yêu cầu cần thiết trớc mắt trong công tác quản lý kinh tế nói chung và quản lý hoạt động xuất nhập khẩu nói riêng

(6) ảnh của tỷ giá hối đoái đến hoạt động xuất khẩu: chính sách của tỷ giá còn hạn chế trong phục vụ chiến lợc hớng về xuất khẩu, cần phải có một tỷ giá hối

đoái linh hoạt phù hợp với sức mua đồng tiền Việt Nam Trong thời gian qua, quan

hệ tỷ giá hối đoái chỉ khuyến khích nhập khẩu, các chuyên gia nớc ngoài cho rằng Việt Nam mới chỉ lo quản lý ngời xuất khẩu mà cha lo quản lý nguồn ngoại tệ, để cho các doanh nghiệp dùng ngoại tệ nhập khẩu tràn lan Dới tác động của tỷ giá hối đoái, năm 1996 một số doanh nghiệp đã lợi dụng sự giảm tỷ giá hối đoái USD-VNĐ để nhập hàng thông qua bảo lãnh L/C trả chậm khiến nhập khẩu tăng vọt

Do vậy cần điều chỉnh lãi suất cho vay vốn bằng đồng Việt Nam và ngoại tệ, rút bớt khoảng cách chênh lệch giữa hai loại lãi suất này

Mặt hàng hoạt động xuất khẩu của ta diễn ra không đồng đều, chủ yếu tập trung ở một số thành phố lớn nh Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng Các

địa phơng chỉ chiếm 40% giá trị xuất khẩu cả nớc và đang có nguy cơ giảm dần, bởi thế các nguồn hàng ở các địa phơng cha đợc khai thác cho xuất khẩu, cha tận dụng

đợc lợi thế trong từng địa phơng phục vụ cho xuất khẩu

* Với những kết quả đã đạt đợc trong những năm qua, nhng nhìn chung hiệu quả hoạt động xuất khẩu của ta vẫn cha cao, khả năng cạnh tranh trên thị trờng thế giới vẫn còn yếu kém có thể do những nguyên nhân chính sau đây: trớc hết chúng

ta thấy công nghệ sản xuất chế biến hàng xuất khẩu của Việt Nam chủ yếu đợc hình thành trong cơ chế kế hoạch hoá tập trung bao cấp, lạc hậu mấy thế hệ, không thích hợp với nền kinh tế thị trờng Các xí nghiệp, kho tàng, bến bãi, máy