XÃ HỘI HỌC VĂN HOÁ (SOCIOLOGY OF CULTURE)

BÀI 1 ĐỐI TƯỢNG , CHỨC NĂNG, NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU CỦA XÃ HỘI HỌC VĂN HOÁ Mục tiêu người học cần đạt được:  Nắm được vị trí, vai trò XHH VH, quan hệ XHHVH với 1 số chuyên ngành của XHH

M ỤC L ỤC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA XÃ HỘI HỌC- BỘ MÔN NÔNG THÔN- ĐÔ THỊ

-

XÃ HỘI HỌC VĂN HOÁ

(SOCIOLOGY OF CULTURE)

NGƯỜI BIÊN SOẠN:TS Mai Thị Kim Thanh

Hà nội - 2007

MỤC LỤC

Trang

II Đối tượng nghiên cứu của XHH văn hóa 4 III Mối quan hệ giữa XHH văn hóa với một số chuyên ngành XHH 8

IV Mối quan hệ XHH văn hóa với một số ngành nghiên cứu VH 10

V Chức năng và nhiệm vụ của XHH văn hóa 12

III Lý thuyết chức năng luận trong nghiên cứu văn hóa 18

VI Lý thuyết chức năng- cấu trúc trong nghiên cứu văn hóa 23 Bài 4- Một số phương pháp tiếp cận trong nghiên cứu XHHVH 25

VI Lối sống 36

I Văn hóa trong sự phát triển kinh tế- xã hội 41

II Văn hóa trong tín ngưỡng tôn giáo 42

IV Văn hóa đóng vai trò vui chơi giải trí 44

V Văn hóa đóng vai trò diều chỉnh c ác quan hệ xã hội 45 Bài 7- Một số hướng nghiên cứu cơ bản trong XHH văn hoá 47

BÀI 1 ĐỐI TƯỢNG , CHỨC NĂNG, NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU CỦA

XÃ HỘI HỌC VĂN HOÁ

Mục tiêu người học cần đạt được:

 Nắm được vị trí, vai trò XHH VH, quan hệ XHHVH với 1 số chuyên ngành của XHH., một số ngành KHXH khác cũng nghiên cứu văn hoá

 Nắm được đối tượng, các chức năng, nhiệm vụ của XHH VH

 Hiểu được vị trí, vai trò XHH VH, chức năng , nhiệm vụ của XHH

VH

 Phân biệt được đối tượng XHH VH và đối tượng KHXH khác cũng nghiên cứu văn hoá

 Phân tích được quan hệ XHHVH và 1 số chuyên ngành của XHH

 Phân tích được các chức năng, nhiệm vụ của XHH VH

I VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA XHH VĂN HOÁ

Sự phát triển và tiến bộ của khoa học kĩ thuật ngày hôm nay đã giúp con người có nhiều khả năng giải quyết những vấn đề mang tính toàn cầu trong đời sống của mình, nhất là ở Việt Nam, từ sau đổi mới kinh tế (năm 1986) Con người ngày càng có nhiều cơ hội để tiếp xúc, giao lưu với văn hoá hiện đại, với văn minh tiên tiến nhất của thế giới Điều này khiến họ có những thay đổi trong hành động , nhu c ầu, lối sống, cách nghĩ theo chiều hướng tích c ực cũng như tiêu cực: kéo nhau ra đường cổ vũ, ủng hộ những người mà mình coi là thần tượng, là biểu trưng cho sự phát triển văn hoá của thể thao dân tộc, đến các tụ điểm câu lạc bộ vui c hơi, giải trí để sinh hoạt, để

tụ tập nhau vừa ăn uống vừa làm ăn để tạo sự hợp tác, để thi đua, đắm chìm

vào các phương tiện điện tử (nhất là trẻ em), các chương trình trò chơi được cài đặt trong máy vi tính và các đĩa CD, có nội dung xấu…ngày càng phổ biến trong nhiều tụ điểm công cộng, quan hệ ứng xử giữa con người với nhau dựa trên sự chi phối của đồng tiền, môi trường bị ô nhiễm nặng do sự thiếu ý thức của con người tại những khu du lịch, khu công nghiệp, sự không hiểu hoặc hiểu không cặn kẽ về văn hoá- nghệ thuật dân gian của chính dân tộc mình, và nạn phá rừng nuôi tôm, săn bắt thú quý hiếm làm mất cân bằng sinh thái trong thiên nhiên đang ngày càng phỏ biến…Tất cả những thực trạng đó đều do khoa học hiện đại cùng với những hủ tục trong xã hội cũ chưa hoàn toàn được xoá bỏ vô hình c hung đã tạo ra đòi hỏi cần phải được giải quyết

Xem xét những biến động xã hội trong bối c ảnh thời đại nói chung, của Việt Nam ngày nay nói riêng dưới góc độ xã hội học và XHH văn hoá cho thấy: XHH văn hoá (cùng với các chuyên ngành khác của xã hội học như: XHH gia đình, XHH nông thôn, XHH đô thị, XHH tôn giáo…) cũng sẽ đóng vai trò không nhỏ trong việc tìm hiểu thực trạng (những giá trị xã hội, giá trị kinh tế, giá trị phát triển trong các yếu tố văn hoá, sự vận hành của văn hoá trong cuộc sống hiện tại và tương lai…), phân tích những nguyên nhân, dự đoán, dự báo hàng loạt các vấn đề văn hoá nảy sinh trong đời sống

xã hội nhằm đáp ứng những mong đợi của xã hội, đưa ra những giải pháp và

có những khuyến nghị mang tính khả thi

II ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA XHH VH

II.1 Quan niệm thông thường về văn hoá

Trong quan niệm thông thường, văn hoá được coi là những hành vi tuân thủ những nguyên tắc hay quy phạm đạo đức, xã giao của các c á nhân một cách tự nhiên, là cách xử lý những người vi phạm quy tắc một cách c hính

xác và tế nhị, là trình độ học vấn, những tri thức, sự thành thục, lão luyện mà con người có được trong hoạt động nhận thức và các hoạt động xã hội

II.2 Quan niệm các nhà xã hội Phương Đông, Phương Tây về văn hoá II.2.1 Quan niệm của các xã hội Phương Tây

Ở Phương Tây, từ “văn hoá” bắt nguồn từ động từ tiếng Lating:

“Colo”, “Colere” sau chuyển thành “Cultura” có nghĩa là cày cấy, vun

trồng (4), sau này từ “Cultura” chuyển từ nghĩa đen là trồng trọt, làm đất

sang nghĩa bóng là vun trồng tinh thần, trí tuệ, cải thiện và nâng cao tập quán, hành vi c on người

Trong xã hội phương Tây có ba khía cạnh căn bản được nhấn mạnh trong các quan niệm về văn hoá:

+ Văn hoá với tư cách là sự phát triển của cá nhân trong xã hội + Văn hoá là cái đặc thù của mỗi xã hội với môi trường xã hội nhất định

+ Văn hoá là cái có thể hoà hợp, đan xen, thâm nhập lẫn nhau giữa các môi trường văn hoá khác nhau, giữa các vùng, c ác quốc gia khác nhau trên qui mô khu vực và thế giới

Quan niệm của Pháp

Trong từ điển hàn lâm của Pháp, năm 1752 đã chỉ ra rằng: văn hoá “là

nói về sự chăm sóc tới các nghệ thuật của tinh thần” ( 5) Các nhà khai sáng Pháp (đại diện Mông-tét-xki-ơ (Montesquieu) đã coi sự phát triển của văn hoá và tình trạng nhà nước là phụ thuộc vào điều kiện khí hậu, địa lý của

khu vực đó; còn Rút- xô (Rouseau) thì lại coi “Văn hoá’’ là hiện tượng xã

hội, tư hữu tài sản là nguồn gốc đồi bại về đạo đức…

Quan niệm của Đức

Ở Đức, từ “Văn hoá” được nhìn nhận đối lập với sự phát triển “tự

nhiên” Nó thường biểu hiện ở một cá nhân, nhóm hay cộng đồng xã hội và

được dùng để nói về các công trình của trí tuệ, tới sự chi phối ngày càng lớn của con người tới môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và cả tới chính bản thân mỗi người (tự giáo huấn mình để rồi phát triển hình thành cá tính riêng)

Những quan niệm khác

E.B.Thai-lơ (E.B.Tylor) – ông tổ sáng lập “nhân học văn hoá” trong

cuốn “văn hoá nguyên thuỷ” (1871)(8) cũng đã dùng một chương để nói về

văn hoá và coi nó “là một toàn thể phức hợp bao gồm sự nhận thức, tín

ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tuc lệ và tất cả những k hả năng, thực tiễn khác mà một người có được với tư cách là một thành v iên trong một xã hội”

R.Linton cũng nhấn mạnh một trong những vấn đề chính của văn hoá khi c oi nó là một biểu hiện đặc thù của sự kế thừa xã hội

Parsons không muốn đồng nhất văn hoá với sự mô tả về một môi trường Nó là sự điều chỉnh những tình cảm, những niềm tin Nó tái hiện c ác giá trị c hung là bản chất của một hệ thống hành động gắn với một xã hội (9)

II.2.2 Quan niệm của các xã hội phương Đông

Ở Phương Đông, từ “văn hoá” được tách ra thành 2 khái niệm riêng là

“Văn” và “hoá” “Văn” là màu sắc, đường nét giao nhau, là lễ nghĩa, là sự

giáo dục bằng đạo đức, là những cái tốt đẹp của cuộc sống đã được đúc kết

lại ở dạng ký hiệu biểu tượng “Hoá” là sự cải biến hoá sinh (là quy luật của

tạo hoá sinh sôi nảy nở, là sự hoá dục, là sự giao thoa của hai sự vật dẫn tới một hoặc cả hai sự vật biến đổi, là đem những điều đã đúc kết được đó hoá

thân trở lại cuộc sống Như vậy, từ “Văn hoá” được dùng để chỉ một quá

trình gồm hai giai đoạn: xuất phát từ kinh nghiệm sống và quy luật tự nhiên

để trở thành cái văn của con người (nhân văn) và giai đoạn hai là đem cái

“nhân v ăn” ấy hoá thành cuộc sống (nhân văn hoá thành thiên hạ)” (11)

II.3 Văn hoá với tư cách là đối tượng nghiên cứu của XHH

Từ lúc sơ khai cho tới nay, c ác nhà Xã hội học đã luôn nhấn mạnh vào

sự cần thiết phải giải thích đời sống xã hội một cách khoa học và vì thế hăn hoá hay nói đúng hơn là những thành tố của văn hoá như: tôn giáo, đạo đức, giáo dục… đã trở thành đối tượng của Xã hội học thông qua các c ông trình nổi tiếng của các nhà sáng lập ra bộ môn khoa học này như: E.Durkheim, M

Werber, M.Mauss… Có người, nhấn mạnh “văn hóa” vào phương diện giá

trị, có người nhấn vào mô hình các thể chế xã hội, vào nếp sống xã hội, vào phương thức ứng xử, vảo kết quả của hoạt động người, vào hoạt động sáng tạo trong lịch sử, vào sự thích ứng của con người với môi trường tự nhiên, vào miêu tả và vào phương diện chức năng của văn hoá Như vậy, có thể

nhận thấy “văn hoá” (dưới góc độ Xã hội học) có những điểm cơ bản như

sau:

- Là một trong những măt cơ bản của đời sống xã hội

- Là một hệ thống hình thái biểu hiện giá trị của một xã hội, là cấu trúc- chức năng xã hội, kỹ thuật, thể chế, các hệ tư tưởng… được hình thành trong quá trình hoạt động sáng tạo của con người, được bảo tồn và truyển lại cho c ác thế hệ sau

- Là khuôn mẫu chuẩn mực qui định các hành vi xã hội Mỗi cá nhân muốn trở thành con người xã hội phải tiếp thu, tuân thủ theo các c huẩn mực đó.( Về phương diện này có thể coi văn hoá của xã hội là mục tiêu của quá trình xã hội hoá cá nhân và nhóm)

Với cách nhìn văn hoá như vậy nên XHH Văn hoá chính là một lĩnh vực tri thức Xã hội học ứng dụng nghiên cứu các vấn để sản xuất tinh thần, xây dựng và truyền bá giá trị tinh thần Nói cách khác, nó nghiên cứu sự vận hành xã hội của văn hoá trong xã hội phân tầng (21) và đối tượng nghiên cứu của XHH văn hoá được thể hiện trên hai bình diện:

- Cấu trúc- chức năng xã hội của những hình thái biểu thị giá trị xã hội-bình diện tĩnh

- Quá trình xã hội của hoạt động sản xuất, phân phối, bảo quản, tiêu thụ các hình thái biểu thị giá trị xã hội ấy và mối quan hệ biện chứng giữa các khâu với nhau-bình diện động (22)

III Mối quan hệ giữa XHHVH với một số chuyên ngành trong hệ thóng các chuyên ngành của XHH

III.1 Mối quan hệ giữa XHH văn hoá và XHH đại cương

XHH văn hoá có nhiệm vụ kiểm chứng các giả thuyết khoa học, phát hiện những quy luật đặc thù nảy sinh, chi phối các quan hệ xã hội dưới chiều cạnh văn hoá Vì thế lý luận XHH văn hoá chính là cầu nối gắn lý luận XHH đại cương với nghiên cứu Xã hội học các hoạt động của đời sống xã hội dưới khía cạnh văn hoá Với sự giúp đỡ của hệ thống khái niệm lý luận Xã hội học văn hoá mà ta thực hiện được bước chuyển các khái niệm ở mức độ lý luận XHH đại c ương sang khái niệm thao tác và từ cơ sở đó cho phép ta thu thập được các thông tin thực nghiệm

III.2 Mối quan hệ giữa Xã hội học văn hoá với Xã hội học nông thôn và Xã hội học đô thị

Việc nghiên cứu các thành tố văn hoá, c ấu trúc văn hoá của XHH văn hoá, nhất là sự hình thành và chi phối của hệ giá trị - chuẩn mực văn hoá đối với hành động của con ngừơi nông thôn, đô thị…không thể không liên quan tới những nghiên cứu về cách thức tổ chức môi trường sống c on ngừơi đô thị, tới lối sống, tới cung cách quản lý đô thị, tới vấn đề môi sinh… của XHH đô thị và những hệ thống giá trị của gia đình nông thôn, cung cách ứng

xử, quan hệ gia đình, cộng đồng làng xã, họ tộc…của XHH nông thôn Ở đây văn hoá đã điều tiết, ảnh hưởng đến các hoạt động của chủ thể xã hội (

các nhóm, các cộng đồng xã hội…) và vùng nông thôn, đô thị trở thành khách thể nghiên cứu đặc thù về văn hoá cho XHH văn hoá

Sự gắn bó chặt chẽ giữa XHH văn hoá và XHH nông thôn, XHH đô thị còn thể hiện ở chỗ c ác lĩnh vực nghiên cứu này đều nghiên cứu lối sống c ủa

cá nhân, nhóm xã hội

III.3 Mối quan hệ giữa XHH văn hoá với XHH gia đình

Sự gắn bó chặt chẽ giữa Xã hội học văn hoá và Xã hội học gia đình thể hiện ở chỗ cả hai lĩnh vực nghiên cứu này đều nghiên cứu tác động của văn hoá với những mặt tích c ực và hạn chế của nó tới c á nhân và các nhóm

xã hội trong các tổ chức của nó (gia đình và cộng đồng )

III.4 Mối quan hệ giữa XHH văn hoá với XHH pháp luật

XHH văn hoá và XHH Pháp luật đều chú ý đến hệ giá trị, chuẩn mực được chuyển hoá vào trong các văn bản pháp lý trong lĩnh vực luật pháp và trong hoạt động sống của mỗi cá nhân, nhóm xã hội Nhưng khác với XHH Pháp luật, XHH văn hoá chú ý đến những giá trị, chuẩn mực được chuyển vào trong các quy ước thông qua các lề thói, phép tắc đó đã được thực thi trong xã hội ra sao? Hệ giá trị- chuẩn mực nào của truyền thống đã được người dân trong cộng đồng hiện nay còn lưu giữ và đang thực thi trong xã hội? Tác động xã hội của nó tới hoạt động sống của mọi người dân trong cộng đồng ra sao? Trong khi XHH pháp luật xem xét tác động của luật pháp tới đời sống xã hội như thế nào? Có nghĩa xem xét sự đánh giá của cộng đồng đối với sự tuân thủ những c huẩn mực xã hội của cộng đồng, vai trò của luật sư, toà án tới các vấn đề liên quan tới an ninh, tội phạm ra sao? Các quan hệ pháp lý và các quy luật đã chi phối c ác hành vi xã hội trong lĩnh vực pháp luật ra sao?

Bên cạnh những chuyên ngành đã nói ở trên, Xã hội học văn hoá cũng còn có những quan hệ với các c huyên ngành Xã hội học khác nữa như: Xã

hội học giáo dục, Xã hội học y tế-sức khoẻ, Xã hội học c ộng đồng, Xã hội học tôn giáo… Có thể nói Xã hội học văn hoá như một chuyên ngành Xã hội học tổng hợp mà trong đó có thể chứa đựng mọi khía cạnh của những đối tượng nghiên cứu của các chuyên ngành Xã hội học khác nhau trong hệ thống khoa học Xã hội học Nó là một chuyên ngành Xã hội học đặc thù vừa mang tính bao quát chung, vừa có những nét khác biệt với những nét đặc thù riêng do chính đối tượng nghiên cứu của nó tạo nên

IV Mối quan hệ giữa XHH văn hoá với một số ngành KHXH khác cùng nghiên cứu văn hoá

IV.1 Quan hệ giữa XHH văn hoá với Triết học văn hoá

Triết học văn hoá nghiên cứu văn hoá dựa trên 4 hướng tiếp cận: tiếp cận giá trị học, tiếp cận hoạt động, tiếp cận nhân cách và tiếp cận ký hiệu học Như vậy, Triết học văn hoá nghiên cứu văn hoá trong chính sự chuyển động và phát triển của đời sống xã hội nhằm nhận thức cái “bản thể” của nó Nó đi vào bể sâu tìm những mối liên hệ có tính bản chất giữa các sự kiện, từ đó cho phép ta biết được một dân tộc sống ở đâu, ăn như thế nào, từ đó c ó thể nói được dân tộc đó suy nghĩ và ứng xử ra sao và do đó có thể giúp người đọc c ó thể suy nghĩ và lý giải các tư liệu văn hoá mà người đó bắt gặp Trong quan hệ giữa XHH văn hoá, Triết học văn hoá có ý nghĩa thế giới quan, phương pháp luận cho XHH văn hoá Nó cung c ấp cho XHH văn hoá những lý luận khái quát nhất từ bản chất sâu xa nhất của đời sống văn hoá

IV.2 Quan hệ giữa Xã hội học văn hoá với Dân tộc học văn hoá

Dân tộc học văn hoá là khoa học nghiên cứu văn hoá và xã hội các tộc người (thường là ở các xã hội bán khai, hay nói rộng ra là các xã hộ cổ truyền) Nó quan tâm đến văn hoá trong cách thức ăn, mặc, ở, tổ c hức xã hội, phương thức sống và lao động, các sinh hoạt và sáng tạo tinh thần của các dân tộc, các quốc gia khác nhau Nhưng không phân tích khái quát bản