PHÂN TÍCH NGUYÊN LÝ VỀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT VÀ SỰ VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN TRONG HOẠT ĐỘNG THỰC TIỄN CỦA HỌC VIÊN HIỆN NAY

Phép biện chứng duy vật là một bộ phận lý luận cơ bản hợp thành thế giới quan và phương pháp luận triết học của chủ nghĩa MácLênin, là “khoa học về mối liên hệ phổ biến”, là “khoa học về những quy luật phổ biến của sự vận động và sự phát triển của tự nhiên, của xã hội loài người và của tư duy” và cũng là lý luận nhận thức khoa học. Thuật ngữ “biện chứng” xuất hiện từ thời kỳ cổ đại. Trong triết học Hy Lạp lúc bấy giờ, thuật ngữ này được hiểu là nghệ thuật tranh luận, đàm thoại, thông qua sự tranh luận mà người ta tìm ra chân lý. Do đó, thuật ngữ “biện chứng” được coi là nghệ thuật phát hiện và tìm ra chân lý…Ngày nay, khái niệm biện chứng dùng để chỉ những mối liên hệ, tương tác, chuyển hoá và vận động phát triển theo quy luật của các sự vật, hiện tượng, quá trình trong tự nhiên, xã hội và tư duy. Biện chứng bao gồm biện chứng khách quan và biện chứng chủ quan. Biện chứng khách quan là biện chứng của thế giới vật chất, còn biện chứng chủ quan là sự phản ánh biện chứng khách quan vào trong đời sống ý thức của con người.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC PHENIKAA

¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯

KHOA KHOA HỌC CƠ BẢN

TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC PHÂN TÍCH NGUYÊN LÝ VỀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT VÀ SỰ VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN TRONG HOẠT ĐỘNG THỰC TIỄN CỦA HỌC VIÊN HIỆN NAY

Giảng viên:

Lớp: Triết học – Khoa học cơ bản

Họ tên học viên:

Hà Nội – 2021

MỤC LỤC

PHẦN 1: MỞ ĐẦU 1

PHẦN 2: NỘI DUNG 3

2.1 Các nguyên lý cơ bản của phép biện chứng duy vật 3

2.1.1 Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến của phép biện chứng duy vật 3

2.1.2 Nguyên lý về sự phát triển của phép biện chứng duy vật 4

2.2 Nguyên lý về sự phát triển của phép duy vật biện chứng 4

2.2.1 Khái niệm về sự phát triển 4

2.2.2 Nguyên lý về sự phát triển của phép duy vật biện chứng 6

2.2.3 Ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lý về sự phát triển 8

2.3 Sự vận dụng quan điểm phát triển trong hoạt động thực tiễn của học viên .9

PHẦN 3: KẾT LUẬN 13

TÀI LIỆU THAM KHẢO 14

PHẦN 1: MỞ ĐẦU

Phép biện chứng duy vật là một bộ phận lý luận cơ bản hợp thành thế giới quan và phương pháp luận triết học của chủ nghĩa Mác-Lênin, là “khoa học về mối liên hệ phổ biến”, là “khoa học về những quy luật phổ biến của sự vận động

và sự phát triển của tự nhiên, của xã hội loài người và của tư duy” và cũng là lý luận nhận thức khoa học

Thuật ngữ “biện chứng” xuất hiện từ thời kỳ cổ đại Trong triết học Hy Lạp lúc bấy giờ, thuật ngữ này được hiểu là nghệ thuật tranh luận, đàm thoại, thông qua sự tranh luận mà người ta tìm ra chân lý Do đó, thuật ngữ “biện chứng” được coi là nghệ thuật phát hiện và tìm ra chân lý…Ngày nay, khái niệm biện chứng dùng để chỉ những mối liên hệ, tương tác, chuyển hoá và vận động phát triển theo quy luật của các sự vật, hiện tượng, quá trình trong tự nhiên, xã hội và

tư duy Biện chứng bao gồm biện chứng khách quan và biện chứng chủ quan Biện chứng khách quan là biện chứng của thế giới vật chất, còn biện chứng chủ quan là sự phản ánh biện chứng khách quan vào trong đời sống ý thức của con người

Định nghĩa khái quát về phép biện chứng duy vật, Ăngghen cho rằng: Phép biện chứng là môn khoa học về những quy luật phổ biến của sự vận động và phát triển của tự nhiên, của xã hội loài người và của tư duy Khi nhấn mạnh vai trò của nguyên lý về mối liên hệ phổ biến, Ăngghen định nghĩa: Phép biện chứng là khoa học về mối liên hệ phổ biến; khi nhấn mạnh vai trò của nguyên lý về sự phát triển, Lênin định nghĩa: Phép biện chứng là học thuyết về sự phát triển, dưới hình thức hoàn bị nhất, sâu sắc nhất và không phiến diện, học thuyết về tính tương đối của nhận thức con người, nhận thức này phản ánh vật chất luôn luôn phát triển không ngừng

1

Hai nguyên lý cơ bản của phép biên chứng duy vật là nguyên lý về mối liên

hệ phổ biến và nguyên lý về sự phát triển Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến là

nguyên tắc lý luận xem xét sự vật, hiện tượng khách quan tồn tại trong mối liên

hệ, ràng buộc lẫn nhau tác động, ảnh hưởng lẫn nhau giữa các sự vật, hiện tượng

hay giữa các mặt của một sự vật, của một hiện tượng trong thế giới Nguyên lý

về sự phát triển là nguyên tắc lý luận mà trong đó khi xem xét sự vật, hiện tượng

khách quan phải luôn đặt chúng vào quá trình luôn luôn vận động và phát triển (vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của sự vật)

Trong đó, nguyên lý về sự phát triển của phép biện chứng duy vật có vai trò

vô cùng quan trọng được ứng dụng trong các hoạt động thực tiễn Nguyên lý về

sự phát triển chính là cơ sở lý luận khoa học để có thể định hướng được việc nhận thức thế giới và cải tạo thế giới Nguyên lý về sự phát triển cho thấy trong hoạt động nhận thức và trong hoạt động thực tiễn của con người cần phải tôn trong quan điểm phát triển phát triển Quan điểm này đòi hỏi khi nhận thức cũng như khi giải quyết một vấn đề nào đó thì con người cần phải đặt chúng ở trạng thái động và nằm trong khuynh hướng chung của sự phát triển Để nhận thức và giải quyết được bất cứ những vấn đề gì trong thực tiễn thì một mặt cần phải đặt

sự vật theo khuynh hướng đi lên của nó Phải nhận thức được tính quanh co, phức tạp trong quá trình phát triển (tức là phải có quan điểm lịch sự cụ thể trong nhận thức và giải quyết các vấn đề của thực tiễn, phù hợp với tính chất phong phú, đa dạng phức tạp của nó) Với tư cách là những nguyên tắc phương pháp luận, là quan điểm toàn diện, quan điểm phát triển góp phần định hướng, chỉ đạo hoạt động nhận thức cũng như hoạt động thực tiễn cải tạo chính bản thân của con người

PHẦN 2: NỘI DUNG

2.1 Các nguyên lý cơ bản của phép biện chứng duy vật

Phép biện chứng duy vật được xây dựng trên cơ sở một hệ thống những nguyên lý, những phạm trù cơ bản, những quy luật phổ biến phản ánh đúng đắn hiện thực Trong hệ thống đó nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và nguyên lý về

sự phát triển là hai nguyên lý khái quát nhất Vì thế Ph Ăngghen đã định nghĩa:

“phép biện chứng chẳng qua chỉ là môn khoa học về những quy luật phổ biến của sự vận động và sự phát triển của tự nhiên, của xã hội loài người và của tư duy”.

2.1.1 Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến của phép biện chứng duy vật

Cơ sở của mối liên hệ phổ biến là tính thống nhất vật chất của thế giới, theo đó, các sự vật, hiện tượng trong thế giới dù đa dạng, khác nhau đến thế nào

đi chăng nữa, thì chúng cũng chỉ là những dạng cụ thể khác nhau của một thế giới vật chất duy nhất Ngay cả ý thức của con người cũng chỉ là thuộc tính của dạng vật chất có tổ chức cao và nội dung của ý thức cũng chỉ là kết quả của sự phản ánh hiện thực khách quan vào não người

Nội dung nguyên lý về mối liên hệ phổ biến nói lên rằng, các sự vật, hiện tượng hay các mặt, bộ phận trong một sự vật, hiện tượng tồn tại trong mối quan

hệ quy định, tác động qua lại, chuyển hoá lẫn nhau và bản chất của sự vật, hiện tượng thể hiện qua mối liên hệ đó Do vậy, nguyên lý về mối liên hệ phổ biến khái quát được toàn cảnh thế giới trong những mối liên hệ chằng chịt giữa các sự vật, hiện tượng của nó Tính vô hạn của thế giới khách quan, tính có hạn của sự vật, hiện tượng trong thế giới đó chỉ có thể giải thích được trong mối liên hệ phổ biến và được quy định bằng nhiều mối liên hệ có hình thức, vai trò khác nhau

Các mối liên hệ có tính khách quan, phổ biến và đa dạng, phong phú Các tính chất đó của mối liên hệ phổ biến phản ánh tính chất của các sự vật, hiện tượng trong thế giới đa dạng

2.1.2 Nguyên lý về sự phát triển của phép biện chứng duy vật

Khái niệm sự phát triển: Phát triển là quá trình vận động đi lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn; nguồn gốc của sự phát triển là mâu thuẫn giữa các mặt đối lập bên trong sự vật, hiện tượng

và giải quyết mâu thuẫn đó là động lực của sự phát triển; phát triển vừa diễn ra dần dần, vừa nhảy vọt đi theo đường xoáy ốc, dường như lặp lại sự vật, hiện tượng cũ nhưng trên cơ sở cao hơn; thể hiện tính quanh co, phức tạp, có thể có những bước thụt lùi tương đối trong sự phát triển

Tóm lại, hai nguyên lý cơ bản của phép biện chứng duy vật là cơ sở lý luận của quan điểm toàn diện, lịch sự cụ thể và phát triển Với cách xem xét, nghiên cứu theo quan điểm toàn diện và phát triển sẽ giúp ta hiểu được bản chất

sự vật, làm cho nhận thức phản ánh đúng đắn về sự vật và hoạt động thực tiễn có hiệu quả cao

2.2 Nguyên lý về sự phát triển của phép duy vật biện chứng

2.2.1 Khái niệm về sự phát triển

Trong lịch sử triết học, quan điểm siêu hình xem phát triển chỉ là sự tăng, giảm thuần túy về lượng, không có sự thay đổi về chất của sự vật, hiện tượng đồng thời nó cũng xem sự phát triển là quá trình tiến lên liên tục, không trải qua những bước quanh co phức tạp Đối lập với quan điểm siêu hình, phép biện chứng duy vật đưa ra khái niệm về sự phát triển là quá trình vận động đi lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn; nguồn gốc của sự phát triển là mâu thuẫn giữa các mặt đối lập bên trong sự vật,

5

hiện tượng và giải quyết mâu thuẫn đó là động lực của sự phát triển; phát triển vừa diễn ra dần dần, vừa nhảy vọt đi theo đường xoáy ốc, dường như lặp lại sự vật, hiện tượng cũ nhưng trên cơ sở cao hơn; thể hiện tính quanh co, phức tạp, có thể có những bước thụt lùi tương đối trong sự phát triển Như vậy, ở quan điểm

duy vật biện chứng, đã có sự tách bạch giữa khai niệm của phát triển và vận động Sự vận đông nói chung là sự biến đổi tăng lên hay giảm xuống đơn thuần

về lượng hay sự biến đổi tuần hoàn lặp đi lặp lại ở chất cũ, trong khi đó, phát triển còn là sự biến đổi về chất theo hướng ngày càng hoàn thiện của những sự vật ở những trình độ ngày càng cao hơn

Các quá trình phát triển đều có tính khách quan, tính phổ biến, tính đa dạng và tính kế thừa Tính khách quan của sự phát triển biểu hiện trong nguồn

gốc của sự vận động và phát triển Đó là quá trình bắt nguồn từ bản thân sự vật, hiện tượng; là quá trình giải quyết mâu thuẫn trong sự vật, hiện tượng đó Vì vậy, phát triển là thuộc tính tất yếu, khách quan, không phụ thuộc vào ý thức con

người Tính phổ biến của sự phát triển được thể hiện ở các quá trình phát triển

diễn ra trong mọi lĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy; trong tất cả mọi sự vật, hiện tượng và mọi quá trình, mọi giai đoạn phát triển của sự vật, hiện tượng đó Trong mỗi quá trình biến đổi đã có thể bao hàm khả năng dẫn đến sự ra đời của

cái mới, phù hợp với quy luật khách quan Tính đa dạng, phong phú của sự phát

triển được thể hiện ở chỗ: phát triển là khuynh hướng chung của mọi sự vật, hiện tượng, song mỗi sự vật, mỗi hiện tượng, mỗi lĩnh vực hiện thực lại có quá trình phát triển không hoàn toàn giống nhau Tồn tại ở những không gian và thời gian khác nhau sự vật, hiện tượng sẽ phát triển khác nhau Đồng thời, trong quá trình phát triển của mình, sự vật, hiện tượng còn chịu nhiều sự tác động của các sự vật, hiện tượng hay quá trình khác, của rất nhiều yếu tố và điều kiện lịch sử cụ

thể Sự tác động đó có thể làm thay đổi chiều hướng phát triển của sự vật, hiện tượng, thậm chí có thể làm cho sự vật, hiện tượng thụt lùi tạm thời, có thể dẫn tới

sự phát triển về mặt này và thoái hóa ở mặt khác… Tính kế thừa thể hiện qua sự

vật, hiện tượng mới ra đời từ sự phủ định có tính kế thừa Sự vật, hiện tượng mới

ra đời từ sự vật, hiện tượng cũ, vì vậy trong sự vật, hiện tượng mới còn giữ lại,

có chọn lọc và cải tạo những mặt còn thích hợp của sự vật, hiện tượng cũ, chuyển sang sự vật, hiện tượng mới, gạt bỏ những mặt tiêu đã lỗi thời, lạc hậu của sự vật, hiện tượng cũ cản trở sự phát triển

Sự phát triển là hiện tượng diễn ra không ngừng trong tự nhiên, xã hội và

tư duy Xét trong không gian hẹp và những trường hợp cá biệt thì có những vận động đi lên, đi xuống, vòng tròn Song xét cả quá trình, trong không gian rộng lớn thì vận động đi lên là khuynh hướng chủ đạo, thống trị Lênin quan niệm chỉ

có phát triển mới cho ta chìa khóa của “sự tự vận động” của tất thảy mọi cái đang tồn tại; chỉ có nó mới cho ta chìa khoá của những “bước nhảy vọt” của sự gián đoạn của tính tiệm tiến, của sự “chuyển hóa thành các mặt đối lập” của sự tiêu diệt cái cũ, và sự nảy sinh ra cái mới” [1]

2.2.2 Nguyên lý về sự phát triển của phép duy vật biện chứng

Nguyên lý về sự phát triển của phép duy vật biện chứng là cơ sở lý luận khoa học để định hướng việc nhận thức và cải tạo thế giới Theo nguyên lý này, trong mọi nhận thức và thực tiễn cần phải có quan điểm phát triển Theo Lênin,

“Lôgic biện chứng đòi hỏi phải xét sự vật trong sự phát triển, trong “sự tự vận động”, trong sự biến đổi của nó” [1] Nguyên lý về sự phát triển của phép duy

vật biện chứng thể hiện ở bốn đặc điểm cơ bản Đặc điểm thứ nhất, phát triển là

sự biến đổi không thuận nghịch Đặc điểm thứ hai, quá trình phát triển nói chung

được đặc trưng bằng khuynh hướng tiến bộ, nói cách khác, tiến bộ là tiêu chuẩn

7

của sự phát triển Đặc điểm thứ ba, sự phát triển có đặc tính là sự chuyển biến từ thấp đến cao Đặc điểm thứ tư, sự phát triển là quá trình phức tạp hoá, là sự

chuyển biến từ đơn giản đến phức tạp Theo quan điểm phát triển, để nhận thức

và giải quyết bất cứ vấn đề gì trong thực tiễn, một mặt cần phải đặt sự vật hiện tượng theo hướng đi lên của nó; mặt khác, con đường của sự phát triển lại là một quá trình biện chứng, bao hàm tính thuận nghịch đầy mâu thuẫn, vì vậy đòi hỏi phải nhận thức được tính quanh co, phức tạp của sự vật, hiện tượng trong quá trình phát triển của nó, tức là phải có quan điểm lịch sử - cụ thể trong nhận thức

và giải quyết các vấn đề của thực tiễn, phù hợp với tính chất phong phú, đa dạng, phức tạp của nó

Quan điểm biện chứng xem xét sự phát triển là một quá trình tiến lên từ thấp đến cao Quá trình đó diễn ra vừa dần dần vừa nhảy vọt, đưa tới sự ra đời của cái mới thay thế cái cũ Dù trong hiện thực khách quan hay trong tư duy, sự phát triển diễn ra không phải lúc nào cũng theo đường thẳng mà rất quanh co, phức tạp, thậm chí có thể có những bước lùi tạm thời Theo quan điểm biện chứng, sự phát triển là kết quả của quá trình thay đổi dần dần về lượng dẫn đến

sự thay đổi về chất, là quá trình diễn ra theo đường xoáy ốc Điều đó có nghĩa là quá trình phát triển dường như sự vật ấy quay trở về điểm khởi đầu song trên cơ

sở mới cao hơn [2]

Phát triển là sự biến đổi không thuận nghịch và nét đặc trưng của quá trình phát triển là sự xuất hiện cái mới, tất nhiên có bao hàm cả sự biến đổi về trình độ

tổ chức Nếu so sánh trạng thái ban đầu với trạng thái cuối của hệ thống, chúng

ta thấy rõ khuynh hướng của sự phát triển, tức là sự thay đổi không thuận nghịch của hệ thống hoặc theo hướng nâng cao hay theo hướng hạ thấp trình độ tổ chức Như vậy, sự phát triển là một quá trình mang tính nhiều khuynh hướng

Tiến bộ là tiêu chuẩn của sự phát triển, mâu thuẫn giữa cái cao hơn và cái thấp hơn trong quá trình phát triển là khuynh hướng cơ bản của hai khuynh hướng phát triển đối lập nhau - tiến bộ và thoái bộ Phép biện chứng của cái thấp hơn và cái cao hơn là chìa khoá để hiểu phép biện chứng của tiến bộ và thoái bộ

Sự thống nhất mâu thuẫn giữa cái cao hơn và cái thấp hơn cho phép những nhân

tổ của sự vận động thoái bộ tham gia vào quá trình chung của sự vận động tiến

bộ Vì vậy, khái niệm phát triển với tư cách là sự tiến bộ tích phân bao hàm trong

nó khái niệm thoái bộ với tư cách là yếu tố phụ

Sự phát triển có đặc tính là sự chuyển biến từ thấp đến cao, sự phát triển là quá trình phức tạp hoá, là sự chuyển biến từ đơn giản đến phức tạp Sự phát triển thể hiện rất khác nhau trong hiện thực tuỳ theo hình thức tồn tại cụ thể của từng dạng vật chất Sự phát triển của giới vô cơ thể hiện ở dạng biến đổi các yếu tố và

hệ thống vật chất, sự tác động qua lại giữa chúng và trong các điều kiện nhất định sẽ làm nảy sinh các hợp chất phức tạp Từ đó cũng làm xuất hiện các hợp chất hữu cơ ban đầu - tiền đề của sự sống Trong giới hữu cơ, sự phát triển thể hiện ở khả năng thích nghi của sinh vật với sự biến đổi phức tạp của môi trường,

ở sự hoàn thiện thường xuyên quá trình trao đổi chất giữa cơ thể và môi trường ở khả năng tự sản sinh ra chính mình với trình độ ngày càng cao hơn và từ đó làm xuất hiện ngày càng nhiều các giống loài mới phù hợp với môi trường sống Sự phát triển của xã hội biểu hiện ở năng lực chinh phục tự nhiên và cải biến xã hội cũng như bản thân con người Sự phát triển của mỗi con người biểu hiện ở khả năng tự hoàn thiện mình cả về thể chất và tinh thần, phù hợp với sự vận động và phát triển của môi trường trong đó có con người sinh sống [2]

9