QUAN điểm TRIẾT học mác LÊNIN về CON NGƯỜI và vấn đề xây DỰNG CON NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY

Đồng thời, chủ nghĩa nhân đạo đó đãtrở thành nhân tố định hướng cho sự phát triển tư tưởng triết học của C.Mác -góp phần vào sự nghiệp giải phóng con người.Xét về lô gic nội tại của triế

BÀI THU HOẠCH MÔN TRIẾT HỌC

QUAN ĐIỂM TRIẾT HỌC MÁC-LÊNIN VỀ CON NGƯỜI

VÀ VẤN ĐỀ XÂY DỰNG CON NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN

TP HỒ CHÍ MINH, THÁNG 12 NĂM 2022

Tp Hồ Chí Minh, ngày 25 tháng 12 năm 2022

NGƯỜI NHẬN XÉT

TS NGUYỄN QUẾ DIỆU

Diệu Trong quá trình tìm hiểu và học tập bộ môn Triết học, nhóm em đãnhận được sự giảng dạy và hướng dẫn rất tận tình cũng như tâm huyết củaThầy Thầy đã giúp nhóm tích lũy thêm nhiều kiến thức hay và bổ ích Từnhững kiến thức mà Thầy truyền đạt, nhóm em xin trình bày lại những gìmình đã tìm hiểu về vấn đề: quan điểm triết học Mác-lênin về con người vàvấn đề xây dựng con người Việt Nam hiện nay.

Tuy nhiên, kiến thức về môn Triết học của nhóm em vẫn còn nhữnghạn chế nhất định Do đó, không tránh khỏi những thiếu sót trong quá trìnhhoàn thành bài tiểu luận này Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến từThầy để bài tiểu luận của nhóm em được hoàn thiện hơn

Kính chúc Thầy luôn hạnh phúc và thành công hơn nữa trong sự nghiệptrồng người

Nhóm em xin chân thành cảm ơn!

NỘI DUNG 6 CHƯƠNG I: QUAN ĐIỂM CỦA TRIẾT HỌC MÁC-LÊNIN VỀ

1.1 Vị trí của con người trong triết học Mác-Lênin 6 1.2 Bản chất con người 10 1.3 Mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội 17 CHƯƠNG II: VẤN ĐỀ KHƠI DẬY KHÁT VỌNG CON NGƯỜI

2.1 Thực trạng vấn đề khơi dậy khát vọng con người Việt Nam

hiện nay 20 2.2 Giải pháp khơi dậy khát vọng con người Việt Nam 25 KẾT LUẬN 30 TÀI LIỆU THAM KHẢO 31

MỞ ĐẦU

Trong thời đại ngày nay, nguồn tài nguyên, của cải đích thực và quýgiá nhất của mỗi quốc gia chính là con người Vì vậy, mục đích phát triểnkinh tế-xã hội của mỗi quốc gia, xét đến cùng, phải vì con người, cho conngười, tạo môi trường thuận lợi để con người có cuộc sống hạnh phúc, cósức khoẻ và có cơ hội phát huy mọi năng lực sáng tạo

Kế thừa quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin trong tiến trình xây dựng

xã hội mới, Đảng ta đã khẳng định: nguồn lực quý báu nhất, có vai trò quyếtđịnh nhất là con người Việt Nam, nhân tố con người chính là nguồn sức mạnhnội sinh của dân tộc Việt Nam Trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập quốc

tế, Đảng ta xác định một trong những yếu tố quyết định việc chúng ta có tranhthủ tận dụng thành công những thuận lợi, cơ hội và vượt qua thách thức, khókhăn mà quá trình đó đặt ra hay không phụ thuộc đáng kể vào con người Conngười phải được đặt vào vị trí trung tâm của phát triển, tạo điều kiện để conngười phát triển toàn diện và hoàn thiện nhân cách của mình Đại hội XIII củaĐảng đã khẳng định: "Động lực và nguồn lực phát triển quan trọng của đấtnước là khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, ý chí tự cường dân tộc, sứcmạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và khát vọng phát triển đất nước phồn vinh,hạnh phúc Kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại; phát huy tối đa nộilực, tranh thủ ngoại lực, trong đó nguồn lực nội sinh Nhất là nguồn lực conngười là quan trọng nhất" Trong thời đại khoa học - công nghệ ngày càng hiệnđại và xu hướng của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, việc khơi dậykhát vọng ý chí phát triển đất nước của con người cần hướng tới việc thích ứngngày càng sâu rộng với các xu hướng trên Chính vì những lý do trên, tôi chọn

đề tài “Quan điểm của triết học Mác-Lê nin về con người và vấn đề khơi dậy khát vọng con người ở Việt Nam hiện nay”.

NỘI DUNG CHƯƠNG I: QUAN ĐIỂM CỦA TRIẾT HỌC MÁC-LÊNIN VỀ CON NGƯỜI

1.1 Vị trí của con người trong triết học Mác-Lênin

Bàn về vị trí của con người trong triết học Mác-Lênin còn có nhiều ýkiến khác nhau Không ít các nhà khoa học, xã hội học phương Tây đã phủnhận học thuyết về con người trong chủ nghĩa Mác-Lênin Họ cho rằng, chủnghĩa Mác-Lênin chỉ đề cập nhiều về kinh tế và giá trị, chủ trương đấu tranhgiai cấp, bạo lực, chuyên chính mà bỏ rơi con người Như thế là đã phá vỡmất truyền thống nhân đạo vốn có trong lịch sử tư tưởng nhân loại

Quan điểm khác tỏ ra công bằng hơn khi cho rằng, chủ nghĩa Lênin, nếu như bàn đến vấn đề con người, đó chỉ là ở giai đoạn đầu, sơ khởi

Mác-và thời kỳ C.Mác còn trẻ, chứ sau này nó là học thuyết phi nhân vì nói nhiềuđến tính chất quyết định của những quy luật khách quan

Thực ra, chưa có học thuyết nào lại quan tâm đầy đủ đến vận mệnhcủa con người như chủ nghĩa Mác-Lênin Lịch sử quá trình hình thành triếthọc Mác-Lênin nói riêng, chủ nghĩa Mác-Lênin nói chung, đã chứng tỏ một

cách rõ ràng rằng: Con người là điểm xuất phát và sự giải phóng con người

là mục đích cao nhất của triết học Mác-Lênin Tư tưởng nhân văn, nhân đạo

đó đã trở thành ánh sáng soi đường cho hành động thực tiễn của giai cấp

công nhân và nhân dân lao động toàn thế giới trong công cuộc đấu tranh xóa

bỏ xã hội cũ xây dựng xã hội mới - xã hội cộng sản chủ nghĩa

Thật vậy, ngay từ khi còn là một học sinh trung học, trong báo cáo tốtnghiệp của mình, C.Mác đã phê phán những tư tưởng ích kỷ, vụ lợi và đi vàophân tích mục đích, ý nghĩa việc chọn nghề của thanh niên là phải xuất phát

từ hạnh phúc của nhân dân và việc hoàn thiện bản thân mình Con người chỉ

có thể hoàn thiện bằng cách làm việc vì sự hoàn thiện của đồng loại, vì hạnhphúc của nhân loại Nghề nghiệp là phương tiện giúp ta tiếp cận với mụcđích Chính tinh thần nhân vãn, nhân đạo đó được bồi dưỡng, nâng caokhông ngửng trong suốt cuộc đời của C.Mác và Ph.Ăngghen với tư cách lànhững nhà khoa học, nhà cách mạng Đồng thời, chủ nghĩa nhân đạo đó đãtrở thành nhân tố định hướng cho sự phát triển tư tưởng triết học của C.Mác -góp phần vào sự nghiệp giải phóng con người.

Xét về lô gic nội tại của triết học Mác-Lênin, những nguyên lý triếthọc Mác-Lênin nói chung, chủ nghĩa duy vật lịch sử nói riêng có mối liên hệhữu cơ với tiền đề xuất phát của nó là con người Khắc phục những hạn chế,thiếu sót của những nhà tư tưởng đi trước, triết học Mác-Lênin xuất phát từcon người với tính cách là tiền đề của lịch sử Nhưng đó là con người có đờisống hiện thực nhất định chứ không phải là con người trừu tượng, chungchung, phi hiện thực Tính hiện thực của con người được quy định trước hếtbởi sản xuất vật chất, trong đó phương thức sản xuất vật chất không chỉ đơnthuần là sự tái sản xuất ra tồn tại thể xác của các cá nhân, mà hơn thể, theocách nói của C.Mác, nó đã là một hình thức hoạt động nhất định của những

cá nhân ấy, một hình thức nhất định của sự biểu hiện đời sống của họ, mộtphương thức sinh sống nhất định của họ Đây là điều khác biệt căn bản nhấtcủa triết học Mác-Lênin với tất cả các tư tưởng triết học trước đó Và cũngchỉnh từ đó, C.Mác đi vào nghiên cứu sự vận đông và biến đổi của quá trinhsản xuất vật chất của xã hội, vạch ra quy luật khách quan của lịch sử

Sự phát triển lực lượng sản xuất là nguyên nhân sâu xa của sự phát triểntoàn xã hội, do đó sự phát triển rất cao của lực lượng sản xuất là “tiền đề thựctiễn” tuyệt đối cần thiết để khắc phục sự tha hóa của con người, phát triển conngười Lịch sử loài người là lịch sử của những phương thức sản xuất vật chất,thay thế nhau từ thấp đến cao Trên cơ sở đó, triết học Mác-Lênin có được

quan niệm khoa học về giai cấp, đấu tranh giai cấp một thực tế lịch sử màcác nhà tư tưởng trước C.Mác đã phát hiện ra và đi tới lý luận khoa học vềnhà nước, về cách mạng xã hội.

Như vậy, lý luận triết học Mác-Lênin nói chung, chủ nghĩa duy vật lịch

sử nói riêng cần được hiểu như sự phát triển quan điểm nhân văn ở C.Mác Nhờ

đó, chủ nghĩa nhân đạo được phát triển, đáp ứng yêu cầu giải phóng con ngườitrong thời đại mới, đó là chủ nghĩa nhân đạo hiện thực Điều này bác bỏ ý kiếnxuyên tạc triết học Mác-Lênin, đem đối lập các quan điểm về giai cấp và đẩutranh giai cấp, về cách mạng xã hội và bạo lực cách mạng với quan điểm nhânvăn Rõ ràng, không hề có sự đối lập giữa “Mác trưởng thành” xa rời tính nhân

văn với Mác nhân đạo thời trẻ - tác giả Bản thảo kinh tể - triết học năm 1844 Đương nhiên, có thể kể ra những sự thay đổi nhất định trong quan điểm triết

học của C.Mác qua các tác phẩm của ông, song đó chính là quá trình phát triển

tư tưởng triết học, trong đó chủ nghĩa nhân đạo luôn thể hiện một cách nhấtquán và xuyên suốt Đồng thời, tính nhân văn của triết học Mác ngày càng trởnên sâu sắc vì đã vượt qua được những hạn chế do ảnh hưởng từ chủ nghĩa nhânbản của triết học Phoiơbắc [4]

Triết học Mác-Lênin xuất phát từ con người và nhằm mục đích cao nhất

là giải phóng con người, phát triển con người, song triết học Mác-Lênin lạikhông thể lấy con người nói chung làm đối tượng nghiên cứu của mình Conngười là một khách thể có nội dung hết súc phong phú, sự tồn tại của con ngườibao hàm nhiều mặt với vô vàn các quan hệ phức tạp, nên con người đượcnghiên cứu bởi nhiều khoa học khác nhau với phương pháp tiếp cận khác nhaunhư sinh vật học, tâm lý học, y học, dân tộc học, sử học, văn hóa học.Chỉ vớinhững vấn đề chung nhất về con người như bản chất của con người, thế giớiquan, tư duy, đạo đức, tín ngưỡng, thẩm mỹ của cọn người, các quan hệ cá nhân

và xã hội, quan hệ giai cấp, dân tộc và nhân loại mới thuộc

lĩnh vực nghiên cứu của khoa học triết học Tất nhiên, triết học không giớihạn đối tượng nghiên cứu của mình ở từng mặt của con người hay bản chấtcon người trong trạng thái trừu tượng, cô lập với thế giới bên ngoài Nó làmột thể thống nhất bao gồm trong đó cả cái tự nhiên lẫn cái xã hội, cái tôi vàcải không phải tôi, cái đơn nhất và cái chung, cái bên trong và cái bên ngoài,

ý thức và hành động

Chính vì xuất phát điểm của triết học Mác-Lênin là những con người

cụ thể, con người hiện thực, đang sống, đang hoạt động trong một môitrường xã hội cụ thể với hoàn cảnh lịch sử cụ thể và những mối quan hệ xãhội cụ thể, cho nên tư tưởng giải phóng con người của triết học Mác-Lênintrước hết là giải phóng từng con người cụ thể trong xã hội Việc giải phóngnhững con người cụ thể là để đi đến giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc

và tiến tới giải phóng toàn thể nhân loại như C.Mác và Ph.Ăngghen đã chỉrõ: Xã hội không thể nào giải phóng cho mình được, nếu không giải phóngcho mỗi cá nhân riêng biệt Hơn nữa, tư tưởng giải phóng con người trongtriết học Mác-Lênin là giải phóng con người toàn diện về mọi mặt trong đó,đấu tranh giai cấp nhằm thay thế chế độ sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về

tư liệu sản xuất và phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, để giải phóng conngười về phương diện kinh tế và chính trị là nội dung quan trọng hàng đầuđồng thời, khắc phục sự tha hóa của con người cũng như của lao động của

họ, biến lao động sáng tạo trở thành chức năng thực sự của con người là nộidung có ý nghĩa then chốt [6]

Việc giải phóng con người hiện thực một cách toàn diện, đầy đủ trên mọiphương diện, ở mọi cấp độ: con người cá nhân, con người giai cấp, con ngườidân tộc, con người nhân loại đã làm cho tư tưởng giải phóng con người trongtriết học Mác-Lênin mạng tính triệt để và khác hoàn toàn về chất so vởi các tưtưởng giải phóng con người của các học thuyết khác trong lịch sử Ví

dụ: khác với tư tưởng giải phóng con người ở phần lớn các tôn giáo - đó là

sự giải thoát con người khỏi cuộc sống khổ đau, tạm bợ nơi trần thế để lêncõi Niết Bàn hoặc lên Thiên đường hưởng niêm hạnh phúc ở kiếp sau, khácvới tư tưởng giải phóng con người của một số học thuyết triết học duy vật -chỉ quan tâm đến việc giải phóng con người trong một lĩnh vực nào đó trongđời sống xã hội như pháp luật, đạo đức, chính trị Vĩnh viễn giải phóng toànthể xã hội khỏi ách bóc lột, ách áp bức là tư tưởng căn bản, cốt lõi của cácnhà kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lênin [1] Tóm lại, con người là điểm xuấtphát, giải phóng con người toàn diện trên mọi lĩnh vực, ở mọi cấp độ là trọngtâm và mục đích cao nhất của học thuyết Mác-Lênin

1.2 Bản chất con người

Trong lịch sử tư tưởng có rất nhiều cách tiếp cận vấn đề con người.Phật giáo xem con người khác con vật ở chỗ có tâm và có thức Tuy vậy, tâmchỉ là một cái gì huyền bí, không sinh ra từ bất cứ một cái gì nhưng lại lànguồn gốc của mọi cái, nguồn gốc của thế giới và mọi vật Thức chỉ là sựgiác ngộ về tâm linh, giác ngộ về sự phát triển huyền bí Quan niệm cơ bảncủa Phật Giáo về con người và cuộc đời con người tập trung thể hiện ở nhânsinh quan Phật Giáo, cụ thể là ở tứ diệu đế, tứ chân lý vĩ đại về cuộc đời conngười: khổ đế, nhân đế, diệt đế, đạo đế [5]

Các nhà tư tưởng Nho giáo đã tuyệt đối hóa bản chất con người ởphương diện đạo đức Khổng tử đưa ra quan điểm tính tương cận, tập tươngviễn và bản tính người ta gần giống nhau, thói quen khiến xa nhau TheoKhổng Tử, bản tính tự nhiên vốn có của con người khi mới sinh ra đều nhưnhau đó là ngay thẳng do trời phú cho nhưng sau này do hoàn cảnh sống củacon người khác nhau, công việc khác nhau, thói quen khác nhau,v.v màkhiến cho bản tính tự nhiên đó ngày càng khác xa nhau Mạnh Tử cho rằng,

bản tính con người là thiện Tính thiện bắt nguồn từ tâm, nhờ tâm mà phânbiệt được phải, trái, thiện, ác Khác Mạnh Tử, Tuân Tử lại cho rằng conngười sinh ra vốn đã ác “Nhân chi sơ tính bản ác” Mặc dù có quan niệmkhác nhau khi bàn về bản tính tự nhiên vốn có của con người nhưng phần lớncác nhà Nho đều đề cao vai trò của giáo dục trong việc hình thành nhân tính,lưu giữ tính thiện cho con người.

Ở phương Tây, một số trào lưu triết học lại giải thích bản chất con người

từ góc độ những điểm chung của mọi sinh vật trên trái đất Bản chất đó là bản tính tựnhiên, là những nhu cầu thuộc về sự duy trì thể xác và dục vọng để phát triển nòigiống; hoặc tỉm kiếm bản chất con người trong khuôn khổ cá nhân riêng lẻ, nghĩa làcon người bị tách khỏi mối quan hệ xã hội hiện thực của nó Tính chất siêu hình củacác quan điểm này về bản chất con người biểu hiện ở chỗ coi bản chất là cái vốn cótrừu tượng và quy nó về bản chất tự

nhiên, tách khỏi xã hội và trở nên bất biến

Phoiơbắc đã phê phán chủ nghĩa duy tâm của Hêghen, ông đã đạt tớichủ nghĩa duy vật khi khẳng định, vật chất không phải là sản phẩm của tinhthần mà chính tinh thần là sàn phẩm tôi cao của vật chất Song, ông khônggiữ được quan điếm duy vật triệt để của mình Con người trong triết học củaông là con người tự nhiên thuần túy chứ không phải là con người lịch sử - xãhội Ông chỉ coi con người là đối tượng cảm tính mà không phải là nhữngthực thể đang hoạt động thực tiễn Ông khồng biết những quan hệ giữa ngườivới người nào khác ngoài tình yêu, tình bạn, hơn nữa, lại là tình yêu, tình bạn

đã được lý tưởng hóa Đó là con người trừu tượng nói chung, có tính loài,đứng trên mọi giai cấp, mọi thời đại với bản chất bất biến của nó [4]

Với quan điểm duy vật triệt để và phương pháp biện chứng, Mác vàPh.Ăngghen đã tạo ra một bước ngoặt cách mạng trong việc nhận thức bản

chất con người Các ông xuất phát từ con người hiện thực, con người thựctiễn và thông qua hoạt động vật chất cải tạo hiện thực của con người để xemxét bản chất con người Đó là một động vật có tính xã hội với tất cả nhữngnội dung văn hóa - lịch sử của nó Con người sống dựa vào tự nhiên như hểtthảy mọi sinh vật khác Yếu tố sinh vật trong con người là điều kiện đầu tiênquy định sự tồn tại của con người Vì vậy, về phương diện sinh học, có thểkhẳng định con người là một thực thể sinh vật, là sản phẩm của giới tự nhiên,

là một bộ phận của tự nhiên; là kết quả của quá trình phát triển và tiên hóalâu dài của môi trường tự nhiên; giới tự nhiên là “thân thể vô cơ của conngười Bản thân cái sự kiện là con người từ loài động vật mà ra, cũng đãquyết định việc con người không bao giờ hoàn toàn thoát ly khỏi những đặctính vốn có của con vật Điều đó có nghĩa rằng, con người trước hết cũnggiống như mọi động vật khác phải tìm kiếm thức ăn, nước uống, phải “đấutranh sinh tồn” để ăn uống, sinh đẻ con cái, tồn tại và phát triển

Khi khẳng định con người là một bộ phận của giới tự nhiên, thuộc vềgiới

tự nhiên, các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác-Lênin cũng đồng thời chỉ ra, mọihành vi mà con người tác động đến giới tự nhiên cũng là hành vi tác động đếnchính bản thân mình, và rằng, mọi hành vi con người hủy hoại giới tự nhiêncũng chính là hủy hoại chính bản thân minh và con người sẽ phải trả giácho

điều đó Trong tác phẩm Biện chứng của tự nhiên, Ph.Ăngghen đã từng đưa ra

cảnh báo: “chúng ta cũng không nên quá tự hào về những thắng lợi của chúng tađối với giới tự nhiên Bởi vì cứ mỗi lần ta đạt được một tháng lợi, là mỗi lầngiới tự nhiên trả thù lại chúng ta Thật thế, mỗi thắng lợi, trước hết là đem lạicho chúng ta những kết quả mà chúng ta hằng mong muốn, nhung đến lượt thứhai, lượt thứ ba, thi nó lại gây ra những tác dụng hoàn toàn khác hẳn, khônglường trước được, những tác dụng thường hay phá hủy tất cả những kết quả đầutiên đó” Quan điểm này là nền tảng lý luận và phương pháp luận rất

quan trọng, có tính thời sự nhất là trong bối cảnh khủng hoảng sinh thái vàyêu cầu phát triển bền vững hiện nay.

Tuy nhiên, cần khẳng định rằng, mặt tự nhiên không phải là yếu tố duynhất quy định bản chất con người Đặc trưng quy định sự khác biệt giữa conngười với thế giới loài vật là phương diện xã hội của nó Điều đó có nghĩa là,con người sở đĩ trở thành con người chính là ở chỗ nó không chỉ sống dựavào tự nhiên, lợi dụng cái có sẵn trong tự nhiên Ph.Ăngghen là người đầutiên đã chỉ ra được bước chuyên biến từ vượn thành người là nhờ có laođộng Quá trình con người cải tạo tự nhiên cũng là quá trình con người trởthành người đích thực

Khác với tự nhiên, xã hội không thể có trước con người mà đã ra đờicùng với con người, xã hội cũng không phải là cái gì trừu tượng, bất biến màmỗi hình thái kinh tế - xã hội chỉ thích hợp với một phương thức sản xuấtnhất định Nhân tố quyết định phương thức sản xuất phát triển lại là lựclượng sản xuất, bao gồm con người với tư cách là người lao động và công cụlao động Như thế, không phải cái gì khác mà chính là con người, cùng vớinhững công cụ do họ chế tạo ra, đã quyết định sự thay đôi bộ mặt xã hội.Như vậy, xã hội đã sản xuất ra con người với tính cách là con người như thếnào thì con người cũng sản xuất ra xã hội như thế

Là sản phẩm của tự nhiên và xã hội, nên quá trình hình thành và pháttriển của con người luôn bị quyết định bởi ba hệ thống quy luật khác nhau,nhung thông nhất nhau Hệ thống các quy luật tụ nhiên như quy luật về sự phùhợp cơ thể với môi trường, quy luật về sự trao đổi chất, về di truyền, biến dị,tiến hóa quy định phương diện sinh học của con người Hệ thống các quy luậttâm lý, ý thức hình thành và vận động trên nền tảng sinh vật của con người nhưhình thành tình cảm, khát vọng, niềm tin, ý chí Hệ thống các quy luật xã

hội quy định quan hệ xã hội giữa người với người Ba hệ thống quy luật trêncùng tác động tạo nên thể thống nhất hoàn chỉnh trong đời sống con ngườibao gồm cả mặt sinh vật và mặt xã hội Mối quan hệ sinh vật và xã hội là cơ

sở để hình thành hệ thống các nhu cầu sinh vật và nhu cầu xã hội trong đờisống con người, như nhu cầu ăn, mặc, ở, nhu cầu tái sản xuất xã hội, nhu cầutình cảm, nhu cầu thẩm mỹ và hưởng thụ các giá trị tinh thần

Trong khi phê phán những quan điểm của Phoiơbắc, xuất phát từnhững cá thể người cô lập, C.Mác đã đưa ra luận điểm nổi tiếng về bản chấtcon người: Bản chất con người không phải là một cái trừu tượng cố hữu của

cá nhân riêng biệt Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổnghòa những quan hệ xã hội [2]

Luận điểm trên thể hiện những điểm cơ bản sau: Không có con ngườitrừu tượng, thoát ly mọi điều kiện, hoàn cảnh lịch sử - xã hội Con người luôn

cụ thể, xác định, sống trong một điều kiện lịch sử cụ thể nhất định, một thời đạinhất định Trong điều kiện lịch sử đó, bằng hoạt động thực tiễn của mình, conngười tạo ra những giá trị vật chất và tinh thần để tồn tại và phát triển cả thể lực

và tư duy trí tuệ Chỉ trong toàn bộ các mối quan hệ xã hội đó như quan hệ giaicấp, dân tộc, thời đại, quan hệ chính trị, kinh tế, quan hệ cá nhân, gia đình, xãhội, con người mới bộc lộ toàn bộ bản chất xã hội của mình [3]

Các quan hệ xã hội không phải chỉ xét ở quan hệ trong từng hình thái

xã hội riêng biệt mà còn khái quát những quan hệ xã hội chung thể hiện quatừng chế độ, thời đại riêng biệt Quan hệ xã hội vừa diễn ra theo chiều ngangđương đại, vừa theo chiều dọc lịch sử Các quan hệ xã hội quyđịnh bản chấtcon người bao gồm cả quan hệ xã hội hiện tại và quan hệ xã hội truyềnthống, bởi trong lịch sử của mình con người bắt buộc phải kế thừa di sản củanhững thế hệ trước

Trong lĩnh vực văn hóa tinh thần có nhũng truyền thống thúc đẩy conngười vươn lên, nhưng cũng có những truyền thống đè nặng lên những conngười đang sống Do đó, khi xem xét bản chất con người không nên tách rờihiện tại và quá khứ.

Vì tất cả các quan hệ xã hội đều góp phần hình thành bản chất của conngười, cho nên khi các quan hệ xã hội thay đổi thì ít hoặc nhiều, sớm hoặcmuộn, bản chất con người cũng sẽ thay đổi theo Con người chỉ có thể bộc lộđược bản chất thực sự của minh trong các quan hệ xã hội cụ thể, xác định, vàcũng trong những quan hệ xã hội đó thì bản chất người của con người mớiđược phát triển Khi đã hình thành, các quan hệ xã hội có vai trò chi phối vàquyết định các phương diện khác của đời sông con người khiến cho conngười không còn thuần túy là một động vật mà là một động vật xã hội

Cái bản chất không phải là cái duy nhất, mà là bộ phận chi phối trongchỉnh thể cụ thể phong phú, đa dạng Bản chất và thể hiện bản chất của conngười có khác biệt Bản chất một con người cụ thể là tổng hòa các quan hệ

xã hội vốn có của con người đó và quy định những đặc điểm cơ bản chi phốimọi hành vi của con người đó Còn tất cả những hành vi của người đó bộc lộ

ra bên ngoài là những hiện tượng biểu hiện bản chất của họ Sự thể hiện bảnchất của con người không phải theo con đường thẳng, trực tiếp, mà thường làgián tiếp, quanh co qua hàng loạt mâu thuẫn giữa cá nhân và xã hội, giữakinh nghiệm và nhận thức khoa học, giữa lợi ích trước mắt và lợi ích lâu dài;giữa bản năng sinh vật và hoạt động có ý thức, giữa di truyền tự nhiên và vănhóa xã hội Trong diễn biến đầy mầu thuẫn đó, bản chất thể hiện ra như một

xu hướng chung, xét đến cùng mới thấy sự chi phổi của xu hướng đó

Con người là một thực thể sinh vật - xã hội Thông qua hoạt động thựctiễn và hoạt động xã hội, con người làm biến đổi đời sống xã hội, đồng thời