Bốn là, nhà nước ban hành pháp luật và thực hiện sự quản lí bằng pháp luật đối với toàn xã hội, nhà nước thực hiện sự quản lí xã hội bằng pháp luật, các quy định do nhà nước đặt ra và
Trang 1BỘ CÔNG THƯƠNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHIỆP THÀNH PHỐ HỒ
CHÍ MINH
KHOA: Khoa Lý Luận Chính Trị
-
-CHỦ ĐỀ: NHÀ NƯỚC
Phân tích lý luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin về nhà nước Sinh viên làm rõ bản chất ưu việt của nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, trách nhiệm của bản thân trong xây dựng và bảo vệ
nhà nước.
Giảng viên hướng dẫn: Mai Thị Hồng Hà Sinh viên thực hiện: Nhóm 4
Trang 21.Khái niệm và nguồn gốc của nhà nước
- Khái niệm:
Nhà nước là một hiện tượng xã hội, tồn tại trong các xã hội có giai cấp và đấu tranh giai cấp Do nhận thức, lợi ích giai cấp khác nhau, phương pháp tiếp cận khác nhau nên trong lịch sử tư tưởng của nhân loại đã có nhiều cách hiểu khác nhau về nhà nước xoay quanh những vấn đề cơ bản như: nguồn gốc, bản chất, chức năng của nhà nước, cách phân loại các kiểu và hình thức nhà nước trong lịch sử
- Nguồn gốc nhà nước:
Trong xã hội nguyên thủy, với sự tồn tại của cộng đồng thị tộc, bộ lạc, chưa có nhà nước với tư cách là cơ quan quyền lực của giai cấp, duy trì sự thống trị của giai cấp, đối lập với nhân dân Xã hội tồn tại theo thể chế tự quản “Đến một giai đoạn phát triển kinh tế nhất định, giai đoạn tất nhiên phải gắn liền với sự phân chia xã hội thành giai cấp thì sự phân chia đó làm cho nhà nước trở thành một tất yếu” Vào giai đoạn cuối của xã hội cộng sản nguyên thủy, trong xã hội xuất hiện chế độ
tư hữu; sự bất bình đẳng, sự phân hóa giai cấp diễn ra phổ biến; xuất hiện giai cấp thống trị và giai cấp bị thống trị Quan hệ áp bức bóc lột dần dần thay cho quan hệ bình đẳng giữa người với người, nền dân chủ công xã bị thay bằng nền độc tài Điều đó dẫn đến những mâu thuẫn giai cấp gay gắt, không thể điều hòa được Các cuộc đấu tranh nổi dậy của giai cấp bị trị chống lại giai cấp thống trị diễn ra thường xuyên Để bảo vệ địa vị thống trị và quyền lợi của mình, giai cấp thống trị sử dụng công cụ bạo lực để đàn áp sự nổi dậy đấu tranh của giai cấp bị trị Cuộc đấu tranh giai cấp đầu tiên mang tính quyết liệt giữa hai giai cấp nô lệ và giai cấp chủ nô thời
cổ đại dẫn đến sự ra đời của nhà nước
Ph Ăngghen cho rằng: “muốn cho những mặt đối lập đó, những giai cấp có quyền lợi kinh tế mâu thuẫn nhau đó, không đi đến chỗ tiêu diệt lẫn nhau và tiêu diệt luôn
cả xã hội trong một cuộc đấu tranh vô ích, thì cần phải có một lực lượng cần thiết, một lực lượng rõ ràng là đứng trên xã hội, có nhiệm vụ làm dịu bớt sự xung đột và giữ cho sự xung đột đó nằm trong vòng “trật tự” Và lực lượng đó, nảy sinh ra từ
xã hội, nhưng lại đứng trên xã hội và ngày càng tách rời khỏi xã hội, chính là nhà nước”
Trang 3thống trị, để cho cuộc đấu tranh giai cấp không đi đến chỗ tiêu diệt lẫn nhau và tiêu diệt luôn cả xã hội, để duy trì xã hội trong vòng “trật tự” V.I Lênin cho rằng, khi trong xã hội xuất hiện “biểu hiện của mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được” thì nhà nước ra đời; rằng “bất cứ ở đâu, hễ lúc nào và chừng nào
mà, về mặt khách quan, những mâu thuẫn giai cấp không thể
điều hòa được, thì nhà nước xuất hiện Và ngược lại: sự tồn tại của nhà nước chứng tỏ rằng những mâu thuẫn giai cấp là không thể điều hòa được”
Như vậy, có thể khẳng định, nguyên nhân sâu xa của sự xuất hiện
nhà nước là do sự phát triển của lực lượng sản xuất dẫn đến sự dư
thừa tương đối của cải, xuất hiện chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất và về của cải; còn nguyên nhân trực tiếp dẫn tới sự xuất hiện
nhà nước là do mâu thuẫn giai cấp trong xã hội gay gắt không thể
điều hòa được.
Nhà nước ra đời là một tất yếu khách quan để “làm dịu” sự xung đột giai cấp, duy trì trật tự xã hội trong vòng “trật tự” mà ở đó, địa vị và lợi ích của giai cấp thống trị được đảm bảo
2 Bản chất của Nhà nước
2.1 Bản chất là gì?
- Bản chất là toàn bộ những mối liên hệ, quan hệ sâu sắc và những quy luật bên trong quyết định những đặc điểm và khuynh hướng phát triển cơ bản của hệ thống vật chất
- Các câu nói của các nhà triết học:
Nhà nước ra đời trong điều kiện kinh tế - xã hội nhất định Nhà nước chỉ ra đời và tồn tại trong xã hội có mâu thuẫn giai cấp và đấu tranh giai cấp
Theo Ăng-ghen: “chẳng qua chỉ là một bộ máy của một giai cấp này dùng để trấn áp một giai cấp khác, điều đó trong chế độ Cộng hòa dân chủ cũng hoàn toàn giống như trong chế độ dân chủ”
Lenin lại khẳng định quan điểm của C.Mác về nhà nước: “Theo Mác, nhà nước là một cơ quan thống trị giai cấp, là một cơ quan áp bức của một giai cấp này đối với một giai cấp khác; đó là sự kiến lập một “trật tự”, trật tự này hợp pháp hóa và củng cố sự áp bức kia bằng cách làm dịu xung đột giai cấp”
Trang 4 Nhà nước, về bản chất, là một tổ chức chính trị của một giai cấp thống trị
về mặt kinh tế tế nhằm bảo vệ trật tự hiện hành và đàn áp sự phản kháng của giai cấp khác
2.2 Bản chất của Nhà nước thể hiện qua các đặc điểm và chức năng:
- Gồm các chức năng và đặc điểm sau:
Một là, nhà nước thiết lập một quyền lực công đặc biệt
Hai là, nhà nước phân chia cư dân theo lãnh thổ, hình thành các đơn vị hành chính không phụ thuộc chính kiến, huyết thống, giới tính, nghề nghiệp
Ba là, nhà nước có chủ quyền quốc gia mang nội dung chính trị, pháp luật đối ngoại, không phụ thuộc vào yếu tố bên ngoài
Bốn là, nhà nước ban hành pháp luật và thực hiện sự quản lí bằng pháp luật đối với toàn xã hội, nhà nước thực hiện sự quản lí xã hội bằng pháp luật, các quy định do nhà nước đặt ra và bắt buộc mọi người thực hiện
Bản chất của nhà nước còn được thực hiện qua chức năng của nhà nước:Căn cứ vào phạm vi hoạt động, bản chất của nhà nước được chia thành đối nội và đối ngoại
Xuất phát từ nguyên nhân ra đời của nhà nước, mối quan hệ giữa tính giai cấp và tính xã hội quyết định những đặc điểm cơ bản và xu hướng của nhà nước
2.3 Tính xã hội và tính giai cấp
- Tính giai cấp của nhà nước: sự tác động của yếu tố giai cấp đến đặc điểm
và xu hướng phát triển cơ bản của nhà nước Nhà nước có tính giai cấp vì:
Nhà nước có nguồn gốc giai cấp và là sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hoà được
Nhà nước là bộ máy, công cụ trấn áp đặc biệt của giai cấp này đối với giai cấp khác
Trang 5 Tính giai cấp của nhà nước thể hiện ở mục đích, chức năng bảo vệ trật tự
xã hội có lợi cho giai cấp thống trị, bảo vệ trước hết lợi ích giai cấp thống trị
- Tính xã hội của Nhà nước sự tác động của yếu tố xã hội đến đặc điểm và xu hướng vận động cơ bản của nhà nước Tính xã hội xuất phát từ:
Nhà nước ra đời đáp ứng nhu cầu quản lý giải quyết công việc chung, bảo vệ lợi ích chung của xã hội
Nhà nước đại diện cho ý chí chung, lợi ích chung
Tính xã hội thể hiện trong mục đích, chức năng của nhà nước là đảm bảo lợi ích chung, thể hiện ý chí chung của xã hội Nhà nước sẽ không thể tồn tại nếu nhà nước chỉ bảo vệ lợi ích của duy nhất giai cấp cầm quyền mà không quan tâm đến việc bảo vệ lợi ích cơ bản của của các giai cấp khác trong xã hội
- Mối liên hệ giữa tính xã hội và tính giai cấp
Bản chất nhà nước bao hàm sự tồn tại của cả hai tính chất này
Sự đấu tranh và thống nhất giữa hai tính chất này tác động đến xu hướng phát triển và những đặc điểm cơ bản của nhà nước
Xu hướng phát triển là tính xã hội của nhà nước ngày càng được mở rộng
Nhà nước dù có tồn tại dưới hình thức nào thì cũng phản ánh và mang bản chất giai cấp Do đó, để phân biệt nhà nước với các tổ chức xã hội khác cần phản nhận biết các đặc trưng của nhà nước
3 Đặc trưng của nhà nước.
Theo Ph.Ăngghen, nhà nước thường có ba đặc trưng cơ bản:
- Thứ nhất, nhà nước quản lý dân cư trên một vùng lãnh thổ nhất định
Đây là đặc trưng cơ bản của mọi nhà nước Nhà nước đã lấy sự phân chia lãnh thổ làm điểm xuất phát và để cho công dân “thực hiện những quyền và nghĩa vụ của họ theo nơi cư trú, không kể họ thuộc thị tộc, bộ lạc nào.”
- Thứ hai, nhà nước có hệ thống các cơ quan quyền lực chuyên nghiệp bao gồm bộ máy quản lý hành chính và các lực lượng vũ trang đặc biệt mang tính cưỡng chế đối với mọi thành viên
Trang 6Đây là đặc trưng thể hiện quyền lực công cộng đặc biệt của nhà nước, không còn hòa nhập với dân cư nữa, mang tính chính trị và giai cấp Các cơ quan giúp nhà nước thực hiện chức năng trấn áp sự phản kháng của các giai cấp thác là “Những đội vũ trang đặc biệt, trong tay có những nhà tù,…”, “đội vũ trang đặc biệt” ngoài quân đội nhà nghề còn có cảnh sát vũ trang, và những cơ quan cưỡng bức, những
cơ quan hành chính thực hiện chức năng cai trị
Nhà nước quản lý xã hội dựa vào pháp luật là chủ yếu Bằng hệ thống pháp luật nhà nước sử dụng phương thức “cưỡng bức” mọi cá nhân,tổ chức trong xã hội phải thực hiện các chính sách theo hướng có lợi cho giai cấp thống trị
- Thứ ba, nhà nước có hệ thống thuế khóa để nuôi bộ máy chính quyền
V.I Lênin cho rằng, “muốn duy trì quyền lực xã hội đặc biệt, đặt lên trên xã hội, thì phải có thuế và quốc trái” Ph Ăngghen viết: “Để duy trì quyền lực công cộng đó, cần phải có sự đóng góp của công dân, đó là thuế má”; “nắm được
quyền lực công cộng và quyền thu thuế, bọn quan lại, với tư cách là những cơ quan của xã hội, được đặt lên trên xã hội” Như vậy, để duy trì sự thống trị của mình, giai cấp thống trị trước hết phải đảm bảo hoạt động của bộ máy nhà nước Muốn bộ máy nhà nước hoạt động thì phải có nguồn tài chính Nguồn tài chính được nhà nước huy động chủ yếu là do thu thuế, sau đó là quốc trái thu được do
sự cưỡng bức hoặc do sự tự nguyện của công dân
4 Chức năng cơ bản của nhà nước.
Chức năng của nhà nước được xem xét dưới nhiều gốc độ khác nhau như chức năng thống trị chính trị và chức năng xã hội, chứng năng đối nội và chức năng đối ngoại,…
*Chức năng thống trị chính trị và chưng năng xã hội
- Chức năng thống trị chính trị của nhà nước chịu sự quy định bởi tính giai cấp của nhà nước Là công cụ thống trị giai cấp, nhà nước thường xuyên sử dụng bộ máy quyền lực để duy trì sự thống trị đó thông qua hệ thống chính sách và pháp luật Bộ máy quyền lực mọi sự phản kháng của giai cấp bị trị, các lực lượng
chống đối nhằm bảo vệ địa vị và của nhà nước từ trung ương đến cơ sở, nhân danh nhà nước duy trì trật tự xã hội, đàn áp quyền lợi của giai cấp thống trị
Trang 7- Chức năng xã hội của nhà nước được biểu hiện ở chỗ, nhà nước nhân danh xã hội làm nhiệm vụ quản lý nhà nước về xã hội, điều hành các công việc chung của xã hội như: thủy lợi, giao thông, y tế, giáo dục, bảo vệ môi trường để duy trì sự ổn định của xã hội trong “trật tự” theo quan điểm của giai cấp thống trị Tuy nhiên, theo Ph Ăngghen, nhà nước là đại biểu chính thức của toàn xã hội chỉ trong chừng mực nó là nhà nước của bản thân giai cấp đại diện cho toàn xã hội trong thời đại tương ứng
Mối quan hệ giữa chức năng thống trị chính trị và chức năng xã hội của nhà nước: Do bản chất giai cấp, nhà nước bao giờ cũng đặt chức năng thống trị chính trị của mình lên hàng đầu Giai cấp thống trị sử dụng nhà nước như một công cụ thống trị để duy trì quyền thống trị của mình, bảo vệ địa vị và lợi ích của giai cấp mình Chính vì vậy, chức năng thống trị chính trị của nhà nước giữ vai trò quyết định, chi phối và định hướng chức năng xã hội của nhà nước
Tuy nhiên, để duy trì trật tự xã hội, nhà nước của giai cấp thống trị còn phải thực hiện chức năng xã hội của mình Ph Ăngghen cho rằng: “chức năng xã hội là cơ
sở của sự thống trị chính trị; và sự thống trị chính trị cũng chỉ kéo dài chừng nào
nó còn thực hiện chức năng xã hội đó của nó” Do vậy, chức năng xã hội của nhà nước có vai trò rất quan trọng đối với sự tồn tại của nhà nước Nếu chính quyền nhà nước nào không chú ý tới chức năng xã hội thì sớm muộn sẽ sụp đổ
Như vậy, giữa chức năng thống trị chính trị và chức năng xã hội của nhà nước luôn có mối quan hệ hữu cơ với nhau Một nhà nước tồn tại lâu dài khi giai cấp thống trị giải quyết ổn thỏa lợi ích của giai cấp và lợi ích của toàn xã hội trong những hoàn cảnh và điều kiện cụ thể
* Chức năng đối nội và chức năng đối ngoại
Để thực hiện vai trò của mình đối với giai cấp thống trị và với toàn xã hội, nhà nước còn thực hiện chức năng đối nội và chức năng đối ngoại Chức năng đối nội của nhà nước là sự thực hiện đường lối đối nội nhằm duy trì trật tự xã hội thông qua các công cụ như: chính sách xã hội, luật pháp, cơ quan truyền thông, văn hóa, giáo dục, Chức năng đối nội được thực hiện trong tất cả các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội, y tế, giáo dục, của mỗi quốc gia, dân tộc nhằm đáp ứng và giải quyết những nhu cầu chung của toàn xã hội
Trang 8Chức năng đối nội được nhà nước thực hiện một cách thường xuyên, liên tục thông qua lăng kính giai cấp của giai cấp thống trị Chức năng đối ngoại của nhà nước là sự triển khai thực hiện chính sách đối ngoại của giai cấp thống trị nhằm giải quyết mối quan hệ với các thể chế nhà nước khác dưới danh nghĩa là quốc gia, dân tộc, nhằm bảo vệ lãnh thổ quốc gia, đáp ứng nhu cầu trao đổi kinh tế, văn hóa, khoa học - kỹ thuật, y tế, giáo dục, của mình Trong xã hội hiện đại, chính sách đối ngoại của nhà nước được các quốc gia coi trọng, xem đó như là điều kiện cho sự phát triển của mình Các nhà nước không chỉ quan hệ với nhau
mà còn quan hệ với các tổ chức quốc tế, các tổ chức phi chính phủ,
Chức năng đối nội và chức năng đối ngoại của nhà nước là hai mặt của một thực thể thống nhất, hỗ trợ và tác động lẫn nhau nhằm thực hiện đường lối đối nội và đường lối đối ngoại của giai cấp cầm quyền Trong mối quan hệ này, chức năng đối nội của nhà nước giữ vai trò chủ yếu, vì, nhà nước trước hết, nếu không
muốn bị sụp đổ thì phải duy trì được trật tự xã hội, phải giải quyết những công việc xã hội, để xã hội tồn tại trong vòng trật tự nhất có thể, theo quan điểm của giai cấp thống trị Có làm tốt chức năng đối nội thì nhà nước mới có điều kiện để thực hiện tốt chức năng đối ngoại Khi chức năng đối ngoại được thực hiện tốt thì chức năng đối nội lại càng có điều kiện thực hiện
Kết luận: Sự phân định các chức năng của nhà nước chỉ có ý nghĩa tương đối
Vì trong chức năng thống trị chính trị và chức năng xã hội cũng bao hàm chức năng đối nội và chức năng đối ngoại Trong chức năng đối nội và chức năng đối ngoại cũng bao hàm chức năng thống trị chính trị và chức năng xã hội của nhà nước
1.Hình thức nhà nước là gì?
-Kiểu nhà nước là khái niệm dùng để chỉ bộ máy thống trị đó thuộc về giai cấp nào, tồn tại trên cơ sở chế độ kinh tế nào, tương ứng với hình thái kinh tế – xã hội nào
-Mỗi kiểu nhà nước lại có thể tồn tại dưới các hình thức khác nhau Hình thức nhà nước là khái niệm dùng để chỉ cách thức tổ chức và phương thức thực hiện quyền lực nhà nước Nói cách khác đó là hình thức cầm quyền của giai cấp thống trị
-Hình thức nhà nước bị quy định bởi bản chất giai cấp của nhà nước, bởi tương quan lực lượng giữa các giai cấp, bởi cơ cấu giai cấp – xã hội, bởi đặc điểm truyền thống chính trị của đất nước…
Trang 92 Kiểu và hình thức của các loại Nhà nước:
-Tương ứng với ba chế độ xã hội có đối kháng giai cấp trong lịch sử là hình thái kinh tế – xã hội chiếm hữu nô lệ, hình thái kinh tế – xã hội phong kiến và hình thái kinh tế – xã hội tư bản chủ nghĩa là bốn kiểu nhà nước: nhà nước chiếm hữu nô lệ, nhà nước phong kiến, nhà nước tư sản và nhà nước vô sản Tùy theo tình hình kinh
tế – xã hội cụ thể của mỗi quốc gia mà mỗi kiểu nhà nước được tổ chức theo những hình thức nhất định Nhà nước xã hội chủ nghĩa mang bản chất “giai cấp vô sản”, nhưng lại là một kiểu nhà nước đặc biệt
2.1 Nhà nước chiếm hữu nô lệ:
-Đây là nhà nước của giai cấp chủ nô thời cổ đại mà tiêu biểu là các hình thức lịch
sử nhà nước chủ nô ở Hy Lạp và La Mã cổ đại như chính thể quân chủ và chính thể cộng hòa, chính thể quý tộc và chính thể dân chủ Các hình thức này chỉ khác nhau
về cách thức và cơ chế hoạt động của tổ chức bộ máy nhà nước, còn bản chất của chúng đều là nhà nước của giai cấp chủ nô, nhằm thực hiện sự chuyên chính đối với nô lệ
2.2 Nhà nước phong kiến:
-Đây là nhà nước của giai cấp địa chủ phong kiến Nhà nước phong kiến cũng được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau Nói chung, ở phương Tây, hình thức quân chủ phân quyền là hình thức nhà nước phổ biến Quyền lực nhà nước được chia thành quyền lực độc lập, địa phương phân tán Mỗi chúa phong kiến là một ông vua trên lãnh thổ của mình Mối liên hệ thực sự giữa các chúa phong kiến châu
Âu chủ yếu được thiết lập bằng các hình thức liên minh của các nhà nước cát cứ, trong đó Thiên Chúa giáo trở thành mối quan hệ tinh thần thiêng liêng giữa các tiểu vương quốc phong kiến
-Ở phương Đông (tiêu biểu là Trung Quốc và ấn Độ), hình thức quân chủ tập quyền là hình thức nhà nước phổ biến dựa trên chế độ sở hữu nhà nước về ruộng đất Trong nhà nước này, quyền lực của vua được tăng cường rất mạnh, hòang đế
có uy quyền tuyệt đối, ý chí của vua là pháp luật
-Dù tồn tại dưới bất kỳ hình thức nào, nhà nước phong kiến cũng chỉ là chính quyền của giai cấp địa chủ, quý tộc, là cơ quan bảo vệ những đặc quyền phong kiến, là công cụ của giai cấp địa chủ phong kiến dùng để áp bức, thống trị nông nô
Trang 102.3 Nhà nước tư sản:
-Nhà nước tư sản cũng được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau, nhưng nói chung, chỉ có hai hình thức cơ bản nhất là hình thức cộng hòa và hình thức quân chủ lập hiến Hình thức cộng hòa lại được tổ chức dưới những hình thức khác nhau như cộng hòa Đại nghị, cộng hòa Tổng thống trong đó hình thức cộng hòa Đại nghị
là hình thức điển hình và phổ biến nhất Trong thực tế, nhằm thích ứng với điều kiện lịch sử cụ thể của mỗi quốc gia, các hình thức cụ thể của nhà nước tư sản hiện đại lại có sự khác nhau khá lớn, về chế độ bầu cử, chế độ tổ chức một viện hay hai viện, về nhiệm kỳ tổng thống, về sự phân chia quyền lực giữa tổng thống và nội các
-Hình thức của nhà nước tư sản là rất phong phú nhưng không làm thay đổi bản
chất của nó – đó là công cụ của giai cấp tư sản dùng để áp bức thống trị giai cấp vô sản và quần chúng lao động để bảo vệ lợi ích và quyền thống trị của giai cấp tư sản Đúng như V.I.Lênin đã đã chỉ ra: “Những hình thức của nhà nước tư sản thì hết sức khác nhau, nhưng thực chất chỉ là một: chung quy lại thì tất cả những nhà nước ấy, vô luận thế nào, cũng tất nhiên phải là nền chuyên chính tư sản”
-Tuy nhiên có thể thấy trước khi có nền dân chủ vô sản thì nền dân chủ đạt được trong chủ nghĩa tư bản là nấc thang khá quan trọng trong sự tiến hóa của nền dân chủ trong lịch sử Sự ra đời chế độ dân chủ tư sản là một bước tiến về chất trong sự phát triển của nhà nước ở đó, nó đã kết tinh được những giá trị dân chủ được sáng tạo ra trong thời kỳ trước khi giai cấp công nhân cầm quyền, đồng thời thể hiện được những nhân tố mang tính nhân loại, mang tính nhân dân chứa đựng trong một
số chuẩn mực dân chủ đang được thực hiện ở các nước tư bản chủ nghĩa Sự phát triển hợp quy luật của các giá trị đó là những nhân tố nội tại dẫn tới phủ định chủ nghĩa tư bản Nền dân chủ vô sản với tư cách là nền dân chủ cao về chất so với dân chủ tư sản cũng chỉ ra đời một khi biết kế thừa, phát triển toàn bộ những giá trị dân chủ mà loài người đã sáng tạo ra trong lịch sử, đặc biệt là những giá trị dân chủ đạt được trong chủ nghĩa tư bản